૭. કુક્કુરવતિકસુત્તં

૭૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોલિયેસુ વિહરતિ હલિદ્દવસનં નામ કોલિયાનં નિગમો. અથ ખો પુણ્ણો ચ કોલિયપુત્તો ગોવતિકો અચેલો ચ સેનિયો કુક્કુરવતિકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પુણ્ણો કોલિયપુત્તો ગોવતિકો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અચેલો પન સેનિયો કુક્કુરવતિકો ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા કુક્કુરોવ પલિકુજ્જિત્વા [પલિકુણ્ઠિત્વા (સ્યા. કં.), પલિગુણ્ઠિત્વા (ક.)] એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો પુણ્ણો કોલિયપુત્તો ગોવતિકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, ભન્તે, અચેલો સેનિયો કુક્કુરવતિકો દુક્કરકારકો છમાનિક્ખિત્તં ભોજનં ભુઞ્જતિ. તસ્સ તં કુક્કુરવતં દીઘરત્તં સમત્તં સમાદિન્નં. તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ? ‘‘અલં, પુણ્ણ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો પુણ્ણો કોલિયપુત્તો ગોવતિકો…પે… તતિયમ્પિ ખો પુણ્ણો કોલિયપુત્તો ગોવતિકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, ભન્તે, અચેલો સેનિયો કુક્કુરવતિકો દુક્કરકારકો છમાનિક્ખિત્તં ભોજનં ભુઞ્જતિ. તસ્સ તં કુક્કુરવતં દીઘરત્તં સમત્તં સમાદિન્નં. તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ?

૭૯. ‘‘અદ્ધા ખો તે અહં, પુણ્ણ, ન લભામિ. અલં, પુણ્ણ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છીતિ; અપિ ચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામિ. ઇધ, પુણ્ણ, એકચ્ચો કુક્કુરવતં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરસીલં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરચિત્તં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરાકપ્પં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં. સો કુક્કુરવતં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરસીલં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરચિત્તં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરાકપ્પં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા કુક્કુરાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. સચે ખો પનસ્સ એવંદિટ્ઠિ હોતિ – ‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’તિ, સાસ્સ [સાયં (ક.)] હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિસ્સ [મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ (સી.)] ખો અહં, પુણ્ણ, દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં વદામિ – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા. ઇતિ ખો, પુણ્ણ, સમ્પજ્જમાનં કુક્કુરવતં કુક્કુરાનં સહબ્યતં ઉપનેતિ, વિપજ્જમાનં નિરય’’ન્તિ. એવં વુત્તે, અચેલો સેનિયો કુક્કુરવતિકો પરોદિ, અસ્સૂનિ પવત્તેસિ.

અથ ખો ભગવા પુણ્ણં કોલિયપુત્તં ગોવતિકં એતદવોચ – ‘‘એતં ખો તે અહં, પુણ્ણ, નાલત્થં. અલં, પુણ્ણ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’’તિ. ‘‘નાહં, ભન્તે, એતં રોદામિ યં મં ભગવા એવમાહ; અપિ ચ મે ઇદં, ભન્તે, કુક્કુરવતં દીઘરત્તં સમત્તં સમાદિન્નં. અયં, ભન્તે, પુણ્ણો કોલિયપુત્તો ગોવતિકો. તસ્સ તં ગોવતં દીઘરત્તં સમત્તં સમાદિન્નં. તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ? ‘‘અલં, સેનિય, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો અચેલો સેનિયો…પે… તતિયમ્પિ ખો અચેલો સેનિયો કુક્કુરવતિકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, ભન્તે, પુણ્ણો કોલિયપુત્તો ગોવતિકો. તસ્સ તં ગોવતં દીઘરત્તં સમત્તં સમાદિન્નં. તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ?

૮૦. ‘‘અદ્ધા ખો તે અહં, સેનિય, ન લભામિ. અલં, સેનિય, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છીતિ; અપિ ચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામિ. ઇધ, સેનિય, એકચ્ચો ગોવતં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, ગોસીલં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, ગોચિત્તં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, ગવાકપ્પં [ગ્વાકપ્પં (ક.)] ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં. સો ગોવતં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, ગોસીલં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, ગોચિત્તં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, ગવાકપ્પં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ગુન્નં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. સચે ખો પનસ્સ એવંદિટ્ઠિ હોતિ – ‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’તિ, સાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિસ્સ ખો અહં, સેનિય, દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં વદામિ – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા. ઇતિ ખો, સેનિય, સમ્પજ્જમાનં ગોવતં ગુન્નં સહબ્યતં ઉપનેતિ, વિપજ્જમાનં નિરય’’ન્તિ. એવં વુત્તે, પુણ્ણો કોલિયપુત્તો ગોવતિકો પરોદિ, અસ્સૂનિ પવત્તેસિ.

અથ ખો ભગવા અચેલં સેનિયં કુક્કુરવતિકં એતદવોચ – ‘‘એતં ખો તે અહં, સેનિય, નાલત્થં. અલં, સેનિય, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’’તિ. ‘‘નાહં, ભન્તે, એતં રોદામિ યં મં ભગવા એવમાહ; અપિ ચ મે ઇદં, ભન્તે, ગોવતં દીઘરત્તં સમત્તં સમાદિન્નં. એવં પસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતિ; પહોતિ ભગવા તથા ધમ્મં દેસેતું યથા અહં ચેવિમં ગોવતં પજહેય્યં, અયઞ્ચેવ અચેલો સેનિયો કુક્કુરવતિકો તં કુક્કુરવતં પજહેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, પુણ્ણ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો પુણ્ણો કોલિયપુત્તો ગોવતિકો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

૮૧. ‘‘ચત્તારિમાનિ, પુણ્ણ, કમ્માનિ મયા સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદિતાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? અત્થિ, પુણ્ણ, કમ્મં કણ્હં કણ્હવિપાકં; અત્થિ, પુણ્ણ, કમ્મં સુક્કં સુક્કવિપાકં; અત્થિ, પુણ્ણ, કમ્મં કણ્હસુક્કં કણ્હસુક્કવિપાકં; અત્થિ, પુણ્ણ, કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકં, કમ્મક્ખયાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમઞ્ચ, પુણ્ણ, કમ્મં કણ્હં કણ્હવિપાકં? ઇધ, પુણ્ણ, એકચ્ચો સબ્યાબજ્ઝં [સબ્યાપજ્ઝં (સી. સ્યા. કં.)] કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, સબ્યાબજ્ઝં વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, સબ્યાબજ્ઝં મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. સો સબ્યાબજ્ઝં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, સબ્યાબજ્ઝં વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, સબ્યાબજ્ઝં મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, સબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપજ્જતિ. તમેનં સબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપન્નં સમાનં સબ્યાબજ્ઝા ફસ્સા ફુસન્તિ. સો સબ્યાબજ્ઝેહિ ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો સમાનો સબ્યાબજ્ઝં વેદનં વેદેતિ એકન્તદુક્ખં, સેય્યથાપિ સત્તા નેરયિકા. ઇતિ ખો, પુણ્ણ, ભૂતા ભૂતસ્સ ઉપપત્તિ હોતિ; યં કરોતિ તેન ઉપપજ્જતિ, ઉપપન્નમેનં ફસ્સા ફુસન્તિ. એવંપાહં, પુણ્ણ, ‘કમ્મદાયાદા સત્તા’તિ વદામિ. ઇદં વુચ્ચતિ, પુણ્ણ, કમ્મં કણ્હં કણ્હવિપાકં.

‘‘કતમઞ્ચ, પુણ્ણ, કમ્મં સુક્કં સુક્કવિપાકં? ઇધ, પુણ્ણ, એકચ્ચો અબ્યાબજ્ઝં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અબ્યાબજ્ઝં વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અબ્યાબજ્ઝં મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. સો અબ્યાબજ્ઝં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, અબ્યાબજ્ઝં વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, અબ્યાબજ્ઝં મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા અબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપજ્જતિ. તમેનં અબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપન્નં સમાનં અબ્યાબજ્ઝા ફસ્સા ફુસન્તિ. સો અબ્યાબજ્ઝેહિ ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો સમાનો અબ્યાબજ્ઝં વેદનં વેદેતિ એકન્તસુખં, સેય્યથાપિ દેવા સુભકિણ્હા. ઇતિ ખો, પુણ્ણ, ભૂતા ભૂતસ્સ ઉપપત્તિ હોતિ; યં કરોતિ તેન ઉપપજ્જતિ, ઉપપન્નમેનં ફસ્સા ફુસન્તિ. એવંપાહં, પુણ્ણ, ‘કમ્મદાયાદા સત્તા’તિ વદામિ. ઇદં વુચ્ચતિ, પુણ્ણ, કમ્મં સુક્કં સુક્કવિપાકં.

‘‘કતમઞ્ચ, પુણ્ણ, કમ્મં કણ્હસુક્કં કણ્હસુક્કવિપાકં? ઇધ, પુણ્ણ, એકચ્ચો સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. સો સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ વચીસઙ્ખારં અભિઙ્ખરિત્વા, સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ લોકં ઉપપજ્જતિ. તમેનં સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ લોકં ઉપપન્નં સમાનં સબ્યાબજ્ઝાપિ અબ્યાબજ્ઝાપિ ફસ્સા ફુસન્તિ. સો સબ્યાબજ્ઝેહિપિ અબ્યાબજ્ઝેહિપિ ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો સમાનો સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ વેદનં વેદેતિ વોકિણ્ણસુખદુક્ખં, સેય્યથાપિ મનુસ્સા એકચ્ચે ચ દેવા એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકા. ઇતિ ખો, પુણ્ણ, ભૂતા ભૂતસ્સ ઉપપત્તિ હોતિ; યં કરોતિ તેન ઉપપજ્જતિ. ઉપપન્નમેનં ફસ્સા ફુસન્તિ. એવંપાહં, પુણ્ણ, ‘કમ્મદાયાદા સત્તા’તિ વદામિ. ઇદં વુચ્ચતિ, પુણ્ણ, કમ્મં કણ્હસુક્કં કણ્હસુક્કવિપાકં.

‘‘કતમઞ્ચ, પુણ્ણ, કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકં, કમ્મક્ખયાય સંવત્તતિ? તત્ર, પુણ્ણ, યમિદં કમ્મં કણ્હં કણ્હવિપાકં તસ્સ પહાનાય યા ચેતના, યમિદં [યમ્પિદં (સી. પી.)] કમ્મં સુક્કં સુક્કવિપાકં તસ્સ પહાનાય યા ચેતના, યમિદં [યમ્પિદં (સી. પી.)] કમ્મં કણ્હસુક્કં કણ્હસુક્કવિપાકં તસ્સ પહાનાય યા ચેતના – ઇદં વુચ્ચતિ, પુણ્ણ, કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકં, કમ્મક્ખયાય સંવત્તતીતિ. ઇમાનિ ખો, પુણ્ણ, ચત્તારિ કમ્માનિ મયા સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદિતાની’’તિ.

૮૨. એવં વુત્તે, પુણ્ણો કોલિયપુત્તો ગોવતિકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે! સેય્યથાપિ, ભન્તે…પે… ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. અચેલો પન સેનિયો કુક્કુરવતિકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે! સેય્યથાપિ, ભન્તે…પે… પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. લભેય્યાહં, ભન્તે, ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ. ‘‘યો ખો, સેનિય, અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે આકઙ્ખતિ પબ્બજ્જં, આકઙ્ખતિ ઉપસમ્પદં સો ચત્તારો માસે પરિવસતિ. ચતુન્નં માસાનં અચ્ચયેન આરદ્ધચિત્તા ભિક્ખૂ પબ્બાજેન્તિ, ઉપસમ્પાદેન્તિ ભિક્ખુભાવાય. અપિ ચ મેત્થ પુગ્ગલવેમત્તતા વિદિતા’’તિ.

‘‘સચે, ભન્તે, અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બા ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે આકઙ્ખન્તા પબ્બજ્જં આકઙ્ખન્તા ઉપસમ્પદં તે ચત્તારો માસે પરિવસન્તિ ચતુન્નં માસાનં અચ્ચયેન આરદ્ધચિત્તા ભિક્ખૂ પબ્બાજેન્તિ ઉપસમ્પાદેન્તિ ભિક્ખુભાવાય, અહં ચત્તારિ વસ્સાનિ પરિવસિસ્સામિ. ચતુન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન આરદ્ધચિત્તા ભિક્ખૂ પબ્બાજેન્તુ, ઉપસમ્પાદેન્તુ ભિક્ખુભાવાયા’’તિ. અલત્થ ખો અચેલો સેનિયો કુક્કુરવતિકો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં. અચિરૂપસમ્પન્નો ખો પનાયસ્મા સેનિયો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ખો પનાયસ્મા સેનિયો અરહતં અહોસીતિ.

કુક્કુરવતિકસુત્તં નિટ્ઠિતં સત્તમં.