૮. અભયરાજકુમારસુત્તં

૮૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો અભયો રાજકુમારો યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા નિગણ્ઠં નાટપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અભયં રાજકુમારં નિગણ્ઠો નાટપુત્તો એતદવોચ – ‘‘એહિ ત્વં, રાજકુમાર, સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેહિ. એવં તે કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છિસ્સતિ – ‘અભયેન રાજકુમારેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ એવં મહિદ્ધિકસ્સ એવં મહાનુભાવસ્સ વાદો આરોપિતો’’’તિ. ‘‘યથા કથં પનાહં, ભન્તે, સમણસ્સ ગોતમસ્સ એવં મહિદ્ધિકસ્સ એવં મહાનુભાવસ્સ વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ? ‘‘એહિ ત્વં, રાજકુમાર, યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા સમણં ગોતમં એવં વદેહિ – ‘ભાસેય્ય નુ ખો, ભન્તે, તથાગતો તં વાચં યા સા વાચા પરેસં અપ્પિયા અમનાપા’તિ? સચે તે સમણો ગોતમો એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરોતિ – ‘ભાસેય્ય, રાજકુમાર, તથાગતો તં વાચં યા સા વાચા પરેસં અપ્પિયા અમનાપા’તિ, તમેનં ત્વં એવં વદેય્યાસિ – ‘અથ કિઞ્ચરહિ તે, ભન્તે, પુથુજ્જનેન નાનાકરણં? પુથુજ્જનોપિ હિ તં વાચં ભાસેય્ય યા સા વાચા પરેસં અપ્પિયા અમનાપા’તિ. સચે પન તે સમણો ગોતમો એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરોતિ – ‘ન, રાજકુમાર, તથાગતો તં વાચં ભાસેય્ય યા સા વાચા પરેસં અપ્પિયા અમનાપા’તિ, તમેનં ત્વં એવં વદેય્યાસિ – ‘અથ કિઞ્ચરહિ તે, ભન્તે, દેવદત્તો બ્યાકતો – ‘‘આપાયિકો દેવદત્તો, નેરયિકો દેવદત્તો, કપ્પટ્ઠો દેવદત્તો, અતેકિચ્છો દેવદત્તો’’તિ? તાય ચ પન તે વાચાય દેવદત્તો કુપિતો અહોસિ અનત્તમનો’તિ. ઇમં ખો તે, રાજકુમાર, સમણો ગોતમો ઉભતોકોટિકં પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો નેવ સક્ખિતિ ઉગ્ગિલિતું ન સક્ખિતિ ઓગિલિતું. સેય્યથાપિ નામ પુરિસસ્સ અયોસિઙ્ઘાટકં કણ્ઠે વિલગ્ગં, સો નેવ સક્કુણેય્ય ઉગ્ગિલિતું ન સક્કુણેય્ય ઓગિલિતું; એવમેવ ખો તે, રાજકુમાર, સમણો ગોતમો ઇમં ઉભતોકોટિકં પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો નેવ સક્ખિતિ ઉગ્ગિલિતું ન સક્ખિતિ ઓગિલિતુ’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો અભયો રાજકુમારો નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના નિગણ્ઠં નાટપુત્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

૮૪. એકમન્તં નિસિન્નસ્સ ખો અભયસ્સ રાજકુમારસ્સ સૂરિયં [સુરિયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉલ્લોકેત્વા એતદહોસિ – ‘‘અકાલો ખો અજ્જ ભગવતો વાદં આરોપેતું. સ્વે દાનાહં સકે નિવેસને ભગવતો વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સ્વાતનાય અત્તચતુત્થો ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો અભયો રાજકુમારો ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો ભગવા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન અભયસ્સ રાજકુમારસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો અભયો રાજકુમારો ભગવન્તં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો અભયો રાજકુમારો ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

૮૫. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અભયો રાજકુમારો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભાસેય્ય નુ ખો, ભન્તે, તથાગતો તં વાચં યા સા વાચા પરેસં અપ્પિયા અમનાપા’’તિ? ‘‘ન ખ્વેત્થ, રાજકુમાર, એકંસેના’’તિ. ‘‘એત્થ, ભન્તે, અનસ્સું નિગણ્ઠા’’તિ. ‘‘કિં પન ત્વં, રાજકુમાર, એવં વદેસિ – ‘એત્થ, ભન્તે, અનસ્સું નિગણ્ઠા’’’તિ? ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા નિગણ્ઠં નાટપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નં ખો મં, ભન્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો એતદવોચ – ‘એહિ ત્વં, રાજકુમાર, સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેહિ. એવં તે કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છિસ્સતિ – અભયેન રાજકુમારેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ એવં મહિદ્ધિકસ્સ એવં મહાનુભાવસ્સ વાદો આરોપિતો’તિ. એવં વુત્તે, અહં, ભન્તે, નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચં – ‘યથા કથં પનાહં, ભન્તે, સમણસ્સ ગોતમસ્સ એવં મહિદ્ધિકસ્સ એવં મહાનુભાવસ્સ વાદં આરોપેસ્સામી’તિ? ‘એહિ ત્વં, રાજકુમાર, યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા સમણં ગોતમં એવં વદેહિ – ભાસેય્ય નુ ખો, ભન્તે, તથાગતો તં વાચં યા સા વાચા પરેસં અપ્પિયા અમનાપાતિ? સચે તે સમણો ગોતમો એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરોતિ – ભાસેય્ય, રાજકુમાર, તથાગતો તં વાચં યા સા વાચા પરેસં અપ્પિયા અમનાપાતિ, તમેનં ત્વં એવં વદેય્યાસિ – અથ કિઞ્ચરહિ તે, ભન્તે, પુથુજ્જનેન નાનાકરણં? પુથુજ્જનોપિ હિ તં વાચં ભાસેય્ય યા સા વાચા પરેસં અપ્પિયા અમનાપાતિ. સચે પન તે સમણો ગોતમો એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરોતિ – ન, રાજકુમાર, તથાગતો તં વાચં ભાસેય્ય યા સા વાચા પરેસં અપ્પિયા અમનાપાતિ, તમેનં ત્વં એવં વદેય્યાસિ – અથ કિઞ્ચરહિ તે, ભન્તે, દેવદત્તો બ્યાકતો – આપાયિકો દેવદત્તો, નેરયિકો દેવદત્તો, કપ્પટ્ઠો દેવદત્તો, અતેકિચ્છો દેવદત્તોતિ? તાય ચ પન તે વાચાય દેવદત્તો કુપિતો અહોસિ અનત્તમનોતિ. ઇમં ખો તે, રાજકુમાર, સમણો ગોતમો ઉભતોકોટિકં પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો નેવ સક્ખિતિ ઉગ્ગિલિતું ન સક્ખિતિ ઓગિલિતું. સેય્યથાપિ નામ પુરિસસ્સ અયોસિઙ્ઘાટકં કણ્ઠે વિલગ્ગં, સો નેવ સક્કુણેય્ય ઉગ્ગિલિતું ન સક્કુણેય્ય ઓગિલિતું; એવમેવ ખો તે, રાજકુમાર, સમણો ગોતમો ઇમં ઉભતોકોટિકં પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો નેવ સક્ખિતિ ઉગ્ગિલિતું ન સક્ખિતિ ઓગિલિતુ’’’ન્તિ.

૮૬. તેન ખો પન સમયેન દહરો કુમારો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો અભયસ્સ રાજકુમારસ્સ અઙ્કે નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો ભગવા અભયં રાજકુમારં એતદવોચ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાજકુમાર, સચાયં કુમારો તુય્હં વા પમાદમન્વાય ધાતિયા વા પમાદમન્વાય કટ્ઠં વા કઠલં [કથલં (ક.)] વા મુખે આહરેય્ય, કિન્તિ નં કરેય્યાસી’’તિ? ‘‘આહરેય્યસ્સાહં, ભન્તે. સચે, ભન્તે, ન સક્કુણેય્યં આદિકેનેવ આહત્તું [આહરિતું (સ્યા. કં.)], વામેન હત્થેન સીસં પરિગ્ગહેત્વા [પગ્ગહેત્વા (સી.)] દક્ખિણેન હત્થેન વઙ્કઙ્ગુલિં કરિત્વા સલોહિતમ્પિ આહરેય્યં. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થિ મે, ભન્તે, કુમારે અનુકમ્પા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, રાજકુમાર, યં તથાગતો વાચં જાનાતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસંહિતં સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, ન તં તથાગતો વાચં ભાસતિ. યમ્પિ તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસંહિતં સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, તમ્પિ તથાગતો વાચં ન ભાસતિ. યઞ્ચ ખો તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસંહિતં સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સા વાચાય વેય્યાકરણાય. યં તથાગતો વાચં જાનાતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસંહિતં સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, ન તં તથાગતો વાચં ભાસતિ. યમ્પિ તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસંહિતં સા ચ પરેસં પિયા મનાપા તમ્પિ તથાગતો વાચં ન ભાસતિ. યઞ્ચ તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસંહિતં સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સા વાચાય વેય્યાકરણાય. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થિ, રાજકુમાર, તથાગતસ્સ સત્તેસુ અનુકમ્પા’’તિ.

૮૭. ‘‘યેમે, ભન્તે, ખત્તિયપણ્ડિતાપિ બ્રાહ્મણપણ્ડિતાપિ ગહપતિપણ્ડિતાપિ સમણપણ્ડિતાપિ પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તિ, પુબ્બેવ નુ ખો, એતં, ભન્તે, ભગવતો ચેતસો પરિવિતક્કિતં હોતિ ‘યે મં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં પુચ્છિસ્સન્તિ તેસાહં એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સામી’તિ, ઉદાહુ ઠાનસોવેતં તથાગતં પટિભાતી’’તિ?

‘‘તેન હિ, રાજકુમાર, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ, યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, રાજકુમાર, કુસલો ત્વં રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાન’’ન્તિ?

‘‘એવં, ભન્તે, કુસલો અહં રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાન’’ન્તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાજકુમાર, યે તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં પુચ્છેય્યું – ‘કિં નામિદં રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગ’ન્તિ? પુબ્બેવ નુ ખો તે એતં ચેતસો પરિવિતક્કિતં અસ્સ ‘યે મં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં પુચ્છિસ્સન્તિ તેસાહં એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સામી’તિ, ઉદાહુ ઠાનસોવેતં પટિભાસેય્યા’’તિ?

‘‘અહઞ્હિ, ભન્તે, રથિકો સઞ્ઞાતો કુસલો રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં. સબ્બાનિ મે રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ સુવિદિતાનિ. ઠાનસોવેતં મં પટિભાસેય્યા’’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, રાજકુમાર, યે તે ખત્તિયપણ્ડિતાપિ બ્રાહ્મણપણ્ડિતાપિ ગહપતિપણ્ડિતાપિ સમણપણ્ડિતાપિ પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તિ, ઠાનસોવેતં તથાગતં પટિભાતિ. તં કિસ્સ હેતુ? સા હિ, રાજકુમાર, તથાગતસ્સ ધમ્મધાતુ સુપ્પટિવિદ્ધા યસ્સા ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા ઠાનસોવેતં તથાગતં પટિભાતી’’તિ.

એવં વુત્તે, અભયો રાજકુમારો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

અભયરાજકુમારસુત્તં નિટ્ઠિતં અટ્ઠમં.