૬. ઉપાલિસુત્તં

૫૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા નાળન્દાયં વિહરતિ પાવારિકમ્બવને. તેન ખો પન સમયેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો [નાથપુત્તો (સી.), નાતપુત્તો (પી.)] નાળન્દાયં પટિવસતિ મહતિયા નિગણ્ઠપરિસાય સદ્ધિં. અથ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો નાળન્દાયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન પાવારિકમ્બવનં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતં ખો દીઘતપસ્સિં નિગણ્ઠં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સંવિજ્જન્તિ ખો, તપસ્સિ [દીઘતપસ્સિ (સ્યા. કં. ક.)], આસનાનિ; સચે આકઙ્ખસિ નિસીદા’’તિ. એવં વુત્તે, દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો દીઘતપસ્સિં નિગણ્ઠં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કતિ પન, તપસ્સિ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો કમ્માનિ પઞ્ઞપેતિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા’’તિ?

‘‘ન ખો, આવુસો ગોતમ, આચિણ્ણં નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ ‘કમ્મં, કમ્મ’ન્તિ પઞ્ઞપેતું; ‘દણ્ડં, દણ્ડ’ન્તિ ખો, આવુસો ગોતમ, આચિણ્ણં નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ પઞ્ઞપેતુ’’ન્તિ.

‘‘કતિ પન, તપસ્સિ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો દણ્ડાનિ પઞ્ઞપેતિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા’’તિ?

‘‘તીણિ ખો, આવુસો ગોતમ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો દણ્ડાનિ પઞ્ઞપેતિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયાતિ, સેય્યથિદં – કાયદણ્ડં, વચીદણ્ડં, મનોદણ્ડ’’ન્તિ.

‘‘કિં પન, તપસ્સિ, અઞ્ઞદેવ કાયદણ્ડં, અઞ્ઞં વચીદણ્ડં, અઞ્ઞં મનોદણ્ડ’’ન્તિ?

‘‘અઞ્ઞદેવ, આવુસો ગોતમ, કાયદણ્ડં, અઞ્ઞં વચીદણ્ડં, અઞ્ઞં મનોદણ્ડ’’ન્તિ.

‘‘ઇમેસં પન, તપસ્સિ, તિણ્ણં દણ્ડાનં એવં પટિવિભત્તાનં એવં પટિવિસિટ્ઠાનં કતમં દણ્ડં નિગણ્ઠો નાટપુત્તો મહાસાવજ્જતરં પઞ્ઞપેતિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, યદિ વા કાયદણ્ડં, યદિ વા વચીદણ્ડં, યદિ વા મનોદણ્ડ’’ન્તિ?

‘‘ઇમેસં ખો, આવુસો ગોતમ, તિણ્ણં દણ્ડાનં એવં પટિવિભત્તાનં એવં પટિવિસિટ્ઠાનં કાયદણ્ડં નિગણ્ઠો નાટપુત્તો મહાસાવજ્જતરં પઞ્ઞપેતિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, નો તથા વચીદણ્ડં, નો તથા મનોદણ્ડ’’ન્તિ.

‘‘કાયદણ્ડન્તિ, તપસ્સિ, વદેસિ’’?

‘‘કાયદણ્ડન્તિ, આવુસો ગોતમ, વદામિ’’.

‘‘કાયદણ્ડન્તિ, તપસ્સિ, વદેસિ’’?

‘‘કાયદણ્ડન્તિ, આવુસો ગોતમ, વદામિ’’.

‘‘કાયદણ્ડન્તિ, તપસ્સિ, વદેસિ’’?

‘‘કાયદણ્ડન્તિ, આવુસો ગોતમ, વદામી’’તિ.

ઇતિહ ભગવા દીઘતપસ્સિં નિગણ્ઠં ઇમસ્મિં કથાવત્થુસ્મિં યાવતતિયકં પતિટ્ઠાપેસિ.

૫૭. એવં વુત્તે, દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ત્વં પનાવુસો ગોતમ, કતિ દણ્ડાનિ પઞ્ઞપેસિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા’’તિ?

‘‘ન ખો, તપસ્સિ, આચિણ્ણં તથાગતસ્સ ‘દણ્ડં, દણ્ડ’ન્તિ પઞ્ઞપેતું; ‘કમ્મં, કમ્મ’ન્તિ ખો, તપસ્સિ, આચિણ્ણં તથાગતસ્સ પઞ્ઞપેતુ’’ન્તિ?

‘‘ત્વં પનાવુસો ગોતમ, કતિ કમ્માનિ પઞ્ઞપેસિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા’’તિ?

‘‘તીણિ ખો અહં, તપસ્સિ, કમ્માનિ પઞ્ઞપેમિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, સેય્યથિદં – કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, મનોકમ્મ’’ન્તિ.

‘‘કિં પનાવુસો ગોતમ, અઞ્ઞદેવ કાયકમ્મં, અઞ્ઞં વચીકમ્મં, અઞ્ઞં મનોકમ્મ’’ન્તિ?

‘‘અઞ્ઞદેવ, તપસ્સિ, કાયકમ્મં, અઞ્ઞં વચીકમ્મં, અઞ્ઞં મનોકમ્મ’’ન્તિ.

‘‘ઇમેસં પનાવુસો ગોતમ, તિણ્ણં કમ્માનં એવં પટિવિભત્તાનં એવં પટિવિસિટ્ઠાનં કતમં કમ્મં મહાસાવજ્જતરં પઞ્ઞપેસિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, યદિ વા કાયકમ્મં, યદિ વા વચીકમ્મં, યદિ વા મનોકમ્મ’’ન્તિ?

‘‘ઇમેસં ખો અહં, તપસ્સિ, તિણ્ણં કમ્માનં એવં પટિવિભત્તાનં એવં પટિવિસિટ્ઠાનં મનોકમ્મં મહાસાવજ્જતરં પઞ્ઞપેમિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, નો તથા કાયકમ્મં, નો તથા વચીકમ્મ’’ન્તિ.

‘‘મનોકમ્મન્તિ, આવુસો ગોતમ, વદેસિ’’?

‘‘મનોકમ્મન્તિ, તપસ્સિ, વદામિ’’.

‘‘મનોકમ્મન્તિ, આવુસો ગોતમ, વદેસિ’’?

‘‘મનોકમ્મન્તિ, તપસ્સિ, વદામિ’’.

‘‘મનોકમ્મન્તિ, આવુસો ગોતમ, વદેસિ’’?

‘‘મનોકમ્મન્તિ, તપસ્સિ, વદામી’’તિ.

ઇતિહ દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો ભગવન્તં ઇમસ્મિં કથાવત્થુસ્મિં યાવતતિયકં પતિટ્ઠાપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ.

૫૮. તેન ખો પન સમયેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો મહતિયા ગિહિપરિસાય સદ્ધિં નિસિન્નો હોતિ બાલકિનિયા પરિસાય ઉપાલિપમુખાય. અદ્દસા ખો નિગણ્ઠો નાટપુત્તો દીઘતપસ્સિં નિગણ્ઠં દૂરતોવ આગચ્છન્તં; દિસ્વાન દીઘતપસ્સિં નિગણ્ઠં એતદવોચ – ‘‘હન્દ, કુતો નુ ત્વં, તપસ્સિ, આગચ્છસિ દિવા દિવસ્સા’’તિ? ‘‘ઇતો હિ ખો અહં, ભન્તે, આગચ્છામિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકા’’તિ. ‘‘અહુ પન તે, તપસ્સિ, સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ? ‘‘અહુ ખો મે, ભન્તે, સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ. ‘‘યથા કથં પન તે, તપસ્સિ, અહુ સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ? અથ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો યાવતકો અહોસિ ભગવતા સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ આરોચેસિ. એવં વુત્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો દીઘતપસ્સિં નિગણ્ઠં એતદવોચ – ‘‘સાધુ સાધુ, તપસ્સિ! યથા તં સુતવતા સાવકેન સમ્મદેવ સત્થુસાસનં આજાનન્તેન એવમેવ દીઘતપસ્સિના નિગણ્ઠેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ બ્યાકતં. કિઞ્હિ સોભતિ છવો મનોદણ્ડો ઇમસ્સ એવં ઓળારિકસ્સ કાયદણ્ડસ્સ ઉપનિધાય! અથ ખો કાયદણ્ડોવ મહાસાવજ્જતરો પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, નો તથા વચીદણ્ડો, નો તથા મનોદણ્ડો’’તિ.

૫૯. એવં વુત્તે, ઉપાલિ ગહપતિ નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ સાધુ, ભન્તે દીઘતપસ્સી [તપસ્સી (સી. પી.)]! યથા તં સુતવતા સાવકેન સમ્મદેવ સત્થુસાસનં આજાનન્તેન એવમેવં ભદન્તેન તપસ્સિના સમણસ્સ ગોતમસ્સ બ્યાકતં. કિઞ્હિ સોભતિ છવો મનોદણ્ડો ઇમસ્સ એવં ઓળારિકસ્સ કાયદણ્ડસ્સ ઉપનિધાય! અથ ખો કાયદણ્ડોવ મહાસાવજ્જતરો પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, નો તથા વચીદણ્ડો, નો તથા મનોદણ્ડો. હન્દ ચાહં, ભન્તે, ગચ્છામિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઇમસ્મિં કથાવત્થુસ્મિં વાદં આરોપેસ્સામિ. સચે મે સમણો ગોતમો તથા પતિટ્ઠહિસ્સતિ યથા ભદન્તેન તપસ્સિના પતિટ્ઠાપિતં; સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો દીઘલોમિકં એળકં લોમેસુ ગહેત્વા આકડ્ઢેય્ય પરિકડ્ઢેય્ય સમ્પરિકડ્ઢેય્ય, એવમેવાહં સમણં ગોતમં વાદેન વાદં આકડ્ઢિસ્સામિ પરિકડ્ઢિસ્સામિ સમ્પરિકડ્ઢિસ્સામિ. સેય્યથાપિ નામ બલવા સોણ્ડિકાકમ્મકારો મહન્તં સોણ્ડિકાકિલઞ્જં ગમ્ભીરે ઉદકરહદે પક્ખિપિત્વા કણ્ણે ગહેત્વા આકડ્ઢેય્ય પરિકડ્ઢેય્ય સમ્પરિકડ્ઢેય્ય, એવમેવાહં સમણં ગોતમં વાદેન વાદં આકડ્ઢિસ્સામિ પરિકડ્ઢિસ્સામિ સમ્પરિકડ્ઢિસ્સામિ. સેય્યથાપિ નામ બલવા સોણ્ડિકાધુત્તો વાલં [થાલં (ક.)] કણ્ણે ગહેત્વા ઓધુનેય્ય નિદ્ધુનેય્ય નિપ્ફોટેય્ય [નિચ્છાદેય્ય (સી. પી. ક.), નિચ્ચોટેય્ય (ક.), નિપ્પોઠેય્ય (સ્યા. કં.)], એવમેવાહં સમણં ગોતમં વાદેન વાદં ઓધુનિસ્સામિ નિદ્ધુનિસ્સામિ નિપ્ફોટેસ્સામિ. સેય્યથાપિ નામ કુઞ્જરો સટ્ઠિહાયનો ગમ્ભીરં પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા સાણધોવિકં નામ કીળિતજાતં કીળતિ, એવમેવાહં સમણં ગોતમં સાણધોવિકં મઞ્ઞે કીળિતજાતં કીળિસ્સામિ. હન્દ ચાહં, ભન્તે, ગચ્છામિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઇમસ્મિં કથાવત્થુસ્મિં વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ. ‘‘ગચ્છ ત્વં, ગહપતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઇમસ્મિં કથાવત્થુસ્મિં વાદં આરોપેહિ. અહં વા હિ, ગહપતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેય્યં, દીઘતપસ્સી વા નિગણ્ઠો, ત્વં વા’’તિ.

૬૦. એવં વુત્તે, દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘ન ખો મેતં, ભન્તે, રુચ્ચતિ યં ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેય્ય. સમણો હિ, ભન્તે, ગોતમો માયાવી આવટ્ટનિં માયં જાનાતિ યાય અઞ્ઞતિત્થિયાનં સાવકે આવટ્ટેતી’’તિ. ‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, તપસ્સિ, અનવકાસો યં ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્ય. ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં સમણો ગોતમો ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્ય. ગચ્છ, ત્વં, ગહપતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઇમસ્મિં કથાવત્થુસ્મિં વાદં આરોપેહિ. અહં વા હિ, ગહપતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેય્યં, દીઘતપસ્સી વા નિગણ્ઠો, ત્વં વા’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો દીઘતપસ્સી…પે… તતિયમ્પિ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘ન ખો મેતં, ભન્તે, રુચ્ચતિ યં ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેય્ય. સમણો હિ, ભન્તે, ગોતમો માયાવી આવટ્ટનિં માયં જાનાતિ યાય અઞ્ઞતિત્થિયાનં સાવકે આવટ્ટેતી’’તિ. ‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, તપસ્સિ, અનવકાસો યં ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્ય. ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં સમણો ગોતમો ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્ય. ગચ્છ ત્વં, ગહપતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઇમસ્મિં કથાવત્થુસ્મિં વાદં આરોપેહિ. અહં વા હિ, ગહપતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેય્યં, દીઘતપસ્સી વા નિગણ્ઠો, ત્વં વા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો ઉપાલિ ગહપતિ નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના નિગણ્ઠં નાટપુત્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન પાવારિકમ્બવનં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉપાલિ ગહપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગમા નુ ખ્વિધ, ભન્તે, દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો’’તિ?

‘‘આગમા ખ્વિધ, ગહપતિ, દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો’’તિ.

‘‘અહુ ખો પન તે, ભન્તે, દીઘતપસ્સિના નિગણ્ઠેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ?

‘‘અહુ ખો મે, ગહપતિ, દીઘતપસ્સિના નિગણ્ઠેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ.

‘‘યથા કથં પન તે, ભન્તે, અહુ દીઘતપસ્સિના નિગણ્ઠેન સદ્ધિં કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ?

અથ ખો ભગવા યાવતકો અહોસિ દીઘતપસ્સિના નિગણ્ઠેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ આરોચેસિ.

૬૧. એવં વુત્તે, ઉપાલિ ગહપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ સાધુ, ભન્તે તપસ્સી! યથા તં સુતવતા સાવકેન સમ્મદેવ સત્થુસાસનં આજાનન્તેન એવમેવં દીઘતપસ્સિના નિગણ્ઠેન ભગવતો બ્યાકતં. કિઞ્હિ સોભતિ છવો મનોદણ્ડો ઇમસ્સ એવં ઓળારિકસ્સ કાયદણ્ડસ્સ ઉપનિધાય? અથ ખો કાયદણ્ડોવ મહાસાવજ્જતરો પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, નો તથા વચીદણ્ડો, નો તથા મનોદણ્ડો’’તિ. ‘‘સચે ખો ત્વં, ગહપતિ, સચ્ચે પતિટ્ઠાય મન્તેય્યાસિ સિયા નો એત્થ કથાસલ્લાપો’’તિ. ‘‘સચ્ચે અહં, ભન્તે, પતિટ્ઠાય મન્તેસ્સામિ; હોતુ નો એત્થ કથાસલ્લાપો’’તિ.

૬૨. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, ઇધસ્સ નિગણ્ઠો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો સીતોદકપટિક્ખિત્તો ઉણ્હોદકપટિસેવી. સો સીતોદકં અલભમાનો કાલઙ્કરેય્ય. ઇમસ્સ પન, ગહપતિ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો કત્થૂપપત્તિં પઞ્ઞપેતી’’તિ?

‘‘અત્થિ, ભન્તે, મનોસત્તા નામ દેવા તત્થ સો ઉપપજ્જતિ’’.

‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’?

‘‘અસુ હિ, ભન્તે, મનોપટિબદ્ધો કાલઙ્કરોતી’’તિ.

‘‘મનસિ કરોહિ, ગહપતિ [ગહપતિ ગહપતિ મનસિ કરોહિ (સી. સ્યા. કં.), ગહપતિ મનસિ કરોહિ (ક.), ગહપતિ ગહપતિ (પી.)], મનસિ કરિત્વા ખો, ગહપતિ, બ્યાકરોહિ. ન ખો તે સન્ધિયતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમં. ભાસિતા ખો પન તે, ગહપતિ, એસા વાચા – ‘સચ્ચે અહં, ભન્તે, પતિટ્ઠાય મન્તેસ્સામિ, હોતુ નો એત્થ કથાસલ્લાપો’’’તિ. ‘‘કિઞ્ચાપિ, ભન્તે, ભગવા એવમાહ, અથ ખો કાયદણ્ડોવ મહાસાવજ્જતરો પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, નો તથા વચીદણ્ડો, નો તથા મનોદણ્ડો’’તિ.

૬૩. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, ઇધસ્સ નિગણ્ઠો નાટપુત્તો ચાતુયામસંવરસંવુતો સબ્બવારિવારિતો સબ્બવારિયુત્તો સબ્બવારિધુતો સબ્બવારિફુટો. સો અભિક્કમન્તો પટિક્કમન્તો બહૂ ખુદ્દકે પાણે સઙ્ઘાતં આપાદેતિ. ઇમસ્સ પન, ગહપતિ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો કં વિપાકં પઞ્ઞપેતી’’તિ?

‘‘અસઞ્ચેતનિકં, ભન્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો નો મહાસાવજ્જં પઞ્ઞપેતી’’તિ.

‘‘સચે પન, ગહપતિ, ચેતેતી’’તિ?

‘‘મહાસાવજ્જં, ભન્તે, હોતી’’તિ.

‘‘ચેતનં પન, ગહપતિ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો કિસ્મિં પઞ્ઞપેતી’’તિ?

‘‘મનોદણ્ડસ્મિં, ભન્તે’’તિ.

‘‘મનસિ કરોહિ, ગહપતિ, મનસિ કરિત્વા ખો, ગહપતિ, બ્યાકરોહિ. ન ખો તે સન્ધિયતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમં. ભાસિતા ખો પન તે, ગહપતિ, એસા વાચા – ‘સચ્ચે અહં, ભન્તે, પતિટ્ઠાય મન્તેસ્સામિ; હોતુ નો એત્થ કથાસલ્લાપો’’’તિ. ‘‘કિઞ્ચાપિ, ભન્તે, ભગવા એવમાહ, અથ ખો કાયદણ્ડોવ મહાસાવજ્જતરો પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, નો તથા વચીદણ્ડો, નો તથા મનોદણ્ડો’’તિ.

૬૪. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, અયં નાળન્દા ઇદ્ધા ચેવ ફીતા ચ બહુજના આકિણ્ણમનુસ્સા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે, અયં નાળન્દા ઇદ્ધા ચેવ ફીતા ચ બહુજના આકિણ્ણમનુસ્સા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, ઇધ પુરિસો આગચ્છેય્ય ઉક્ખિત્તાસિકો. સો એવં વદેય્ય – ‘અહં યાવતિકા ઇમિસ્સા નાળન્દાય પાણા તે એકેન ખણેન એકેન મુહુત્તેન એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરિસ્સામી’તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, પહોતિ નુ ખો સો પુરિસો યાવતિકા ઇમિસ્સા નાળન્દાય પાણા તે એકેન ખણેન એકેન મુહુત્તેન એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કાતુ’’ન્તિ?

‘‘દસપિ, ભન્તે, પુરિસા, વીસમ્પિ, ભન્તે, પુરિસા, તિંસમ્પિ, ભન્તે, પુરિસા, ચત્તારીસમ્પિ, ભન્તે, પુરિસા, પઞ્ઞાસમ્પિ, ભન્તે, પુરિસા નપ્પહોન્તિ યાવતિકા ઇમિસ્સા નાળન્દાય પાણા તે એકેન ખણેન એકેન મુહુત્તેન એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કાતું. કિઞ્હિ સોભતિ એકો છવો પુરિસો’’તિ!

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, ઇધ આગચ્છેય્ય સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો. સો એવં વદેય્ય – ‘અહં ઇમં નાળન્દં એકેન મનોપદોસેન ભસ્મં કરિસ્સામી’તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, પહોતિ નુ ખો સો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો ઇમં નાળન્દં એકેન મનોપદોસેન ભસ્મં કાતુ’’ન્તિ?

‘‘દસપિ, ભન્તે, નાળન્દા, વીસમ્પિ નાળન્દા, તિંસમ્પિ નાળન્દા, ચત્તારીસમ્પિ નાળન્દા, પઞ્ઞાસમ્પિ નાળન્દા પહોતિ સો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો એકેન મનોપદોસેન ભસ્મં કાતું. કિઞ્હિ સોભતિ એકા છવા નાળન્દા’’તિ!

‘‘કિઞ્ચાપિ, ભન્તે, ભગવા એવમાહ, અથ ખો કાયદણ્ડોવ મહાસાવજ્જતરો પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, નો તથા વચીદણ્ડો, નો તથા મનોદણ્ડો’’તિ.

૬૫. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, સુતં તે દણ્ડકીરઞ્ઞં [દણ્ડકારઞ્ઞં (સી. પી.)] કાલિઙ્ગારઞ્ઞં મજ્ઝારઞ્ઞં [મેજ્ઝારઞ્ઞં (સી. સ્યા. કં. પી.)] માતઙ્ગારઞ્ઞં અરઞ્ઞં અરઞ્ઞભૂત’’ન્તિ?

‘‘એવં, ભન્તે, સુતં મે દણ્ડકીરઞ્ઞં કાલિઙ્ગારઞ્ઞં મજ્ઝારઞ્ઞં માતઙ્ગારઞ્ઞં અરઞ્ઞં અરઞ્ઞભૂત’’ન્તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, કિન્તિ તે સુતં કેન તં દણ્ડકીરઞ્ઞં કાલિઙ્ગારઞ્ઞં મજ્ઝારઞ્ઞં માતઙ્ગારઞ્ઞં અરઞ્ઞં અરઞ્ઞભૂત’’ન્તિ?

‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, ઇસીનં મનોપદોસેન તં દણ્ડકીરઞ્ઞં કાલિઙ્ગારઞ્ઞં મજ્ઝારઞ્ઞં માતઙ્ગારઞ્ઞં અરઞ્ઞં અરઞ્ઞભૂત’’ન્તિ.

૬૬. ‘‘પુરિમેનેવાહં, ભન્તે, ઓપમ્મેન ભગવતો અત્તમનો અભિરદ્ધો. અપિ ચાહં ઇમાનિ ભગવતો વિચિત્રાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ સોતુકામો, એવાહં ભગવન્તં પચ્ચનીકં કાતબ્બં અમઞ્ઞિસ્સં. અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે! સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૬૭. ‘‘અનુવિચ્ચકારં ખો, ગહપતિ, કરોહિ, અનુવિચ્ચકારો તુમ્હાદિસાનં ઞાતમનુસ્સાનં સાધુ હોતી’’તિ. ‘‘ઇમિનાપાહં, ભન્તે, ભગવતો ભિય્યોસોમત્તાય અત્તમનો અભિરદ્ધો યં મં ભગવા એવમાહ – ‘અનુવિચ્ચકારં ખો, ગહપતિ, કરોહિ, અનુવિચ્ચકારો તુમ્હાદિસાનં ઞાતમનુસ્સાનં સાધુ હોતી’તિ. મઞ્હિ, ભન્તે, અઞ્ઞતિત્થિયા સાવકં લભિત્વા કેવલકપ્પં નાળન્દં પટાકં પરિહરેય્યું – ‘ઉપાલિ અમ્હાકં ગહપતિ સાવકત્તં ઉપગતો’તિ. અથ ચ પન મં ભગવા એવમાહ – ‘અનુવિચ્ચકારં ખો, ગહપતિ, કરોહિ, અનુવિચ્ચકારો તુમ્હાદિસાનં ઞાતમનુસ્સાનં સાધુ હોતી’તિ. એસાહં, ભન્તે, દુતિયમ્પિ ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૬૮. ‘‘દીઘરત્તં ખો તે, ગહપતિ, નિગણ્ઠાનં ઓપાનભૂતં કુલં યેન નેસં ઉપગતાનં પિણ્ડકં દાતબ્બં મઞ્ઞેય્યાસી’’તિ. ‘‘ઇમિનાપાહં, ભન્તે, ભગવતો ભિય્યોસોમત્તાય અત્તમનો અભિરદ્ધો યં મં ભગવા એવમાહ – ‘દીઘરત્તં ખો તે, ગહપતિ, નિગણ્ઠાનં ઓપાનભૂતં કુલં યેન નેસં ઉપગતાનં પિણ્ડકં દાતબ્બં મઞ્ઞેય્યાસી’તિ. સુતં મેતં, ભન્તે, સમણો ગોતમો એવમાહ – ‘મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં, નાઞ્ઞેસં દાનં દાતબ્બં; મય્હમેવ સાવકાનં દાનં દાતબ્બં, નાઞ્ઞેસં સાવકાનં દાનં દાતબ્બં; મય્હમેવ દિન્નં મહપ્ફલં, નાઞ્ઞેસં દિન્નં મહપ્ફલં; મય્હમેવ સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલં, નાઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ. અથ ચ પન મં ભગવા નિગણ્ઠેસુપિ દાને સમાદપેતિ. અપિ ચ, ભન્તે, મયમેત્થ કાલં જાનિસ્સામ. એસાહં, ભન્તે, તતિયમ્પિ ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

૬૯. અથ ખો ભગવા ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ અનુપુબ્બિં કથં [આનુપુબ્બીકથં (સી.), આનુપુબ્બિકથં (પી.), અનુપુબ્બિકથં (સ્યા. કં. ક.)] કથેસિ, સેય્યથિદં – દાનકથં સીલકથં સગ્ગકથં, કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. યદા ભગવા અઞ્ઞાસિ ઉપાલિં ગહપતિં કલ્લચિત્તં મુદુચિત્તં વિનીવરણચિત્તં ઉદગ્ગચિત્તં પસન્નચિત્તં, અથ યા બુદ્ધાનં સામુક્કંસિકા ધમ્મદેસના તં પકાસેસિ – દુક્ખં, સમુદયં, નિરોધં, મગ્ગં. સેય્યથાપિ નામ સુદ્ધં વત્થં અપગતકાળકં સમ્મદેવ રજનં પટિગ્ગણ્હેય્ય, એવમેવ ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ તસ્મિંયેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’ન્તિ. અથ ખો ઉપાલિ ગહપતિ દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો અપરપ્પચ્ચયો સત્થુસાસને ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘હન્દ ચ દાનિ મયં, ભન્તે, ગચ્છામ, બહુકિચ્ચા મયં બહુકરણીયા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, ગહપતિ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

૭૦. અથ ખો ઉપાલિ ગહપતિ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન સકં નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા દોવારિકં આમન્તેસિ – ‘‘અજ્જતગ્ગે, સમ્મ દોવારિક, આવરામિ દ્વારં નિગણ્ઠાનં નિગણ્ઠીનં, અનાવટં દ્વારં ભગવતો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં. સચે કોચિ નિગણ્ઠો આગચ્છતિ તમેનં ત્વં એવં વદેય્યાસિ – ‘તિટ્ઠ, ભન્તે, મા પાવિસિ. અજ્જતગ્ગે ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગતો. આવટં દ્વારં નિગણ્ઠાનં નિગણ્ઠીનં, અનાવટં દ્વારં ભગવતો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં. સચે તે, ભન્તે, પિણ્ડકેન અત્થો, એત્થેવ તિટ્ઠ, એત્થેવ તે આહરિસ્સન્તી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો દોવારિકો ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ પચ્ચસ્સોસિ.

૭૧. અસ્સોસિ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો – ‘‘ઉપાલિ કિર ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગતો’’તિ. અથ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, ઉપાલિ કિર ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગતો’’તિ. ‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, તપસ્સિ, અનવકાસો યં ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્ય. ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં સમણો ગોતમો ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્યા’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો…પે… તતિયમ્પિ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે …પે… ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્યા’’તિ. ‘‘હન્દાહં, ભન્તે, ગચ્છામિ યાવ જાનામિ યદિ વા ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગતો યદિ વા નો’’તિ. ‘‘ગચ્છ ત્વં, તપસ્સિ, જાનાહિ યદિ વા ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગતો યદિ વા નો’’તિ.

૭૨. અથ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો યેન ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો દોવારિકો દીઘતપસ્સિં નિગણ્ઠં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન દીઘતપસ્સિં નિગણ્ઠં એતદવોચ – ‘‘તિટ્ઠ, ભન્તે, મા પાવિસિ. અજ્જતગ્ગે ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગતો. આવટં દ્વારં નિગણ્ઠાનં નિગણ્ઠીનં, અનાવટં દ્વારં ભગવતો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં. સચે તે, ભન્તે, પિણ્ડકેન અત્થો, એત્થેવ તિટ્ઠ, એત્થેવ તે આહરિસ્સન્તી’’તિ. ‘‘ન મે, આવુસો, પિણ્ડકેન અત્થો’’તિ વત્વા તતો પટિનિવત્તિત્વા યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સચ્ચંયેવ ખો, ભન્તે, યં ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગતો. એતં ખો તે અહં, ભન્તે, નાલત્થં ન ખો મે, ભન્તે, રુચ્ચતિ યં ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેય્ય. સમણો હિ, ભન્તે, ગોતમો માયાવી આવટ્ટનિં માયં જાનાતિ યાય અઞ્ઞતિત્થિયાનં સાવકે આવટ્ટેતીતિ. આવટ્ટો ખો તે, ભન્તે, ઉપાલિ ગહપતિ સમણેન ગોતમેન આવટ્ટનિયા માયાયા’’તિ. ‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, તપસ્સિ, અનવકાસો યં ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્ય. ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં સમણો ગોતમો ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્યા’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સચ્ચંયેવ, ભન્તે…પે… ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્યા’’તિ. તતિયમ્પિ ખો દીઘતપસ્સી નિગણ્ઠો નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સચ્ચંયેવ ખો, ભન્તે…પે… ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ સાવકત્તં ઉપગચ્છેય્યા’’તિ. ‘‘હન્દ ચાહં, તપસ્સિ, ગચ્છામિ યાવ ચાહં સામંયેવ જાનામિ યદિ વા ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગતો યદિ વા નો’’તિ.

અથ ખો નિગણ્ઠો નાટપુત્તો મહતિયા નિગણ્ઠપરિસાય સદ્ધિં યેન ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો દોવારિકો નિગણ્ઠં નાટપુત્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘તિટ્ઠ, ભન્તે, મા પાવિસિ. અજ્જતગ્ગે ઉપાલિ ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકત્તં ઉપગતો. આવટં દ્વારં નિગણ્ઠાનં નિગણ્ઠીનં, અનાવટં દ્વારં ભગવતો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં. સચે તે, ભન્તે, પિણ્ડકેન અત્થો, એત્થેવ તિટ્ઠ, એત્થેવ તે આહરિસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ દોવારિક, યેન ઉપાલિ ગહપતિ તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ઉપાલિં ગહપતિં એવં વદેહિ – ‘નિગણ્ઠો, ભન્તે, નાટપુત્તો મહતિયા નિગણ્ઠપરિસાય સદ્ધિં બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો; સો તે દસ્સનકામો’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો દોવારિકો નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ઉપાલિ ગહપતિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ઉપાલિં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘નિગણ્ઠો, ભન્તે, નાટપુત્તો મહતિયા નિગણ્ઠપરિસાય સદ્ધિં બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો; સો તે દસ્સનકામો’’તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ દોવારિક, મજ્ઝિમાય દ્વારસાલાય આસનાનિ પઞ્ઞપેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો દોવારિકો ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ પટિસ્સુત્વા મજ્ઝિમાય દ્વારસાલાય આસનાનિ પઞ્ઞપેત્વા યેન ઉપાલિ ગહપતિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ઉપાલિં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘પઞ્ઞત્તાનિ ખો, ભન્તે, મજ્ઝિમાય દ્વારસાલાય આસનાનિ. યસ્સદાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

૭૩. અથ ખો ઉપાલિ ગહપતિ યેન મજ્ઝિમા દ્વારસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા યં તત્થ આસનં અગ્ગઞ્ચ સેટ્ઠઞ્ચ ઉત્તમઞ્ચ પણીતઞ્ચ તત્થ સામં નિસીદિત્વા દોવારિકં આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ, સમ્મ દોવારિક, યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એવં વદેહિ – ‘ઉપાલિ, ભન્તે, ગહપતિ એવમાહ – પવિસ કિર, ભન્તે, સચે આકઙ્ખસી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો દોવારિકો ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘ઉપાલિ, ભન્તે, ગહપતિ એવમાહ – ‘પવિસ કિર, ભન્તે, સચે આકઙ્ખસી’’’તિ. અથ ખો નિગણ્ઠો નાટપુત્તો મહતિયા નિગણ્ઠપરિસાય સદ્ધિં યેન મજ્ઝિમા દ્વારસાલા તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો ઉપાલિ ગહપતિ – યં સુદં પુબ્બે યતો પસ્સતિ નિગણ્ઠં નાટપુત્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વાન તતો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા યં તત્થ આસનં અગ્ગઞ્ચ સેટ્ઠઞ્ચ ઉત્તમઞ્ચ પણીતઞ્ચ તં ઉત્તરાસઙ્ગેન સમ્મજ્જિત્વા [પમજ્જિત્વા (સી. પી.)] પરિગ્ગહેત્વા નિસીદાપેતિ સો – દાનિ યં તત્થ આસનં અગ્ગઞ્ચ સેટ્ઠઞ્ચ ઉત્તમઞ્ચ પણીતઞ્ચ તત્થ સામં નિસીદિત્વા નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સંવિજ્જન્તિ ખો, ભન્તે, આસનાનિ; સચે આકઙ્ખસિ, નિસીદા’’તિ. એવં વુત્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો ઉપાલિં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘ઉમ્મત્તોસિ ત્વં, ગહપતિ, દત્તોસિ ત્વં, ગહપતિ! ‘ગચ્છામહં, ભન્તે, સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેસ્સામી’તિ ગન્ત્વા મહતાસિ વાદસઙ્ઘાટેન પટિમુક્કો આગતો. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, પુરિસો અણ્ડહારકો ગન્ત્વા ઉબ્ભતેહિ અણ્ડેહિ આગચ્છેય્ય, સેય્યથા વા પન ગહપતિ પુરિસો અક્ખિકહારકો ગન્ત્વા ઉબ્ભતેહિ અક્ખીહિ આગચ્છેય્ય; એવમેવ ખો ત્વં, ગહપતિ, ‘ગચ્છામહં, ભન્તે, સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેસ્સામી’તિ ગન્ત્વા મહતાસિ વાદસઙ્ઘાટેન પટિમુક્કો આગતો. આવટ્ટોસિ ખો ત્વં, ગહપતિ, સમણેન ગોતમેન આવટ્ટનિયા માયાયા’’તિ.

૭૪. ‘‘ભદ્દિકા, ભન્તે, આવટ્ટની માયા; કલ્યાણી, ભન્તે, આવટ્ટની માયા; પિયા મે, ભન્તે, ઞાતિસાલોહિતા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું; પિયાનમ્પિ મે અસ્સ ઞાતિસાલોહિતાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય; સબ્બે ચેપિ, ભન્તે, ખત્તિયા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું; સબ્બેસાનમ્પિસ્સ ખત્તિયાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય; સબ્બે ચેપિ, ભન્તે, બ્રાહ્મણા…પે… વેસ્સા…પે… સુદ્દા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું; સબ્બેસાનમ્પિસ્સ સુદ્દાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય; સદેવકો ચેપિ, ભન્તે, લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું; સદેવકસ્સપિસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દીઘરત્તં હિતાય સુખાયાતિ. તેન હિ, ભન્તે, ઉપમં તે કરિસ્સામિ. ઉપમાય પિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તિ.

૭૫. ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભન્તે, અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ જિણ્ણસ્સ વુડ્ઢસ્સ મહલ્લકસ્સ દહરા માણવિકા પજાપતી અહોસિ ગબ્ભિની ઉપવિજઞ્ઞા. અથ ખો, ભન્તે, સા માણવિકા તં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘ગચ્છ ત્વં, બ્રાહ્મણ, આપણા મક્કટચ્છાપકં કિણિત્વા આનેહિ, યો મે કુમારકસ્સ કીળાપનકો ભવિસ્સતી’તિ. એવં વુત્તે, સો બ્રાહ્મણો તં માણવિકં એતદવોચ – ‘આગમેહિ તાવ, ભોતિ, યાવ વિજાયતિ. સચે ત્વં, ભોતિ, કુમારકં વિજાયિસ્સસિ, તસ્સા તે અહં આપણા મક્કટચ્છાપકં કિણિત્વા આનેસ્સામિ, યો તે કુમારકસ્સ કીળાપનકો ભવિસ્સતિ. સચે પન ત્વં, ભોતિ, કુમારિકં વિજાયિસ્સસિ, તસ્સા તે અહં આપણા મક્કટચ્છાપિકં કિણિત્વા આનેસ્સામિ, યા તે કુમારિકાય કીળાપનિકા ભવિસ્સતી’તિ. દુતિયમ્પિ ખો, ભન્તે, સા માણવિકા…પે… તતિયમ્પિ ખો, ભન્તે, સા માણવિકા તં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘ગચ્છ ત્વં, બ્રાહ્મણ, આપણા મક્કટચ્છાપકં કિણિત્વા આનેહિ, યો મે કુમારકસ્સ કીળાપનકો ભવિસ્સતી’તિ. અથ ખો, ભન્તે, સો બ્રાહ્મણો તસ્સા માણવિકાય સારત્તો પટિબદ્ધચિત્તો આપણા મક્કટચ્છાપકં કિણિત્વા આનેત્વા તં માણવિકં એતદવોચ – ‘અયં તે, ભોતિ, આપણા મક્કટચ્છાપકો કિણિત્વા આનીતો, યો તે કુમારકસ્સ કીળાપનકો ભવિસ્સતી’તિ. એવં વુત્તે, ભન્તે, સા માણવિકા તં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘ગચ્છ ત્વં, બ્રાહ્મણ, ઇમં મક્કટચ્છાપકં આદાય યેન રત્તપાણિ રજતપુત્તો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા રત્તપાણિં રજકપુત્તં એવં વદેહિ – ઇચ્છામહં, સમ્મ રત્તપાણિ, ઇમં મક્કટચ્છાપકં પીતાવલેપનં નામ રઙ્ગજાતં રજિતં આકોટિતપચ્ચાકોટિતં ઉભતોભાગવિમટ્ઠ’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભન્તે, સો બ્રાહ્મણો તસ્સા માણવિકાય સારત્તો પટિબદ્ધચિત્તો તં મક્કટચ્છાપકં આદાય યેન રત્તપાણિ રજકપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા રત્તપાણિં રજકપુત્તં એતદવોચ – ‘ઇચ્છામહં, સમ્મ રત્તપાણિ, ઇમં મક્કટચ્છાપકં પીતાવલેપનં નામ રઙ્ગજાતં રજિતં આકોટિતપચ્ચાકોટિતં ઉભતોભાગવિમટ્ઠ’ન્તિ. એવં વુત્તે, ભન્તે, રત્તપાણિ રજકપુત્તો તં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘અયં ખો તે, મક્કટચ્છાપકો રઙ્ગક્ખમો હિ ખો, નો આકોટનક્ખમો, નો વિમજ્જનક્ખમો’તિ. એવમેવ ખો, ભન્તે, બાલાનં નિગણ્ઠાનં વાદો રઙ્ગક્ખમો હિ ખો બાલાનં નો પણ્ડિતાનં, નો અનુયોગક્ખમો, નો વિમજ્જનક્ખમો. અથ ખો, ભન્તે, સો બ્રાહ્મણો અપરેન સમયેન નવં દુસ્સયુગં આદાય યેન રત્તપાણિ રજકપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા રત્તપાણિં રજકપુત્તં એતદવોચ – ‘ઇચ્છામહં, સમ્મ રત્તપાણિ, ઇમં નવં દુસ્સયુગં પીતાવલેપનં નામ રઙ્ગજાતં રજિતં આકોટિતપચ્ચાકોટિતં ઉભતોભાગવિમટ્ઠ’ન્તિ. એવં વુત્તે, ભન્તે, રત્તપાણિ રજકપુત્તો તં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘ઇદં ખો તે, ભન્તે, નવં દુસ્સયુગં રઙ્ગક્ખમઞ્ચેવ આકોટનક્ખમઞ્ચ વિમજ્જનક્ખમઞ્ચા’તિ. એવમેવ ખો, ભન્તે, તસ્સ ભગવતો વાદો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ રઙ્ગક્ખમો ચેવ પણ્ડિતાનં નો બાલાનં, અનુયોગક્ખમો ચ વિમજ્જનક્ખમો ચા’’તિ.

‘‘સરાજિકા ખો, ગહપતિ, પરિસા એવં જાનાતિ – ‘ઉપાલિ ગહપતિ નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ સાવકો’તિ. કસ્સ તં, ગહપતિ, સાવકં ધારેમા’’તિ? એવં વુત્તે, ઉપાલિ ગહપતિ ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા નિગણ્ઠં નાટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘તેન હિ, ભન્તે, સુણોહિ યસ્સાહં સાવકો’’તિ –

૭૬. ‘‘ધીરસ્સ વિગતમોહસ્સ, પભિન્નખીલસ્સ વિજિતવિજયસ્સ;

અનીઘસ્સ સુસમચિત્તસ્સ, વુદ્ધસીલસ્સ સાધુપઞ્ઞસ્સ;

વેસમન્તરસ્સ [વેસ્સન્તરસ્સ (સી. પી.)] વિમલસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મિ.

‘‘અકથંકથિસ્સ તુસિતસ્સ, વન્તલોકામિસસ્સ મુદિતસ્સ;

કતસમણસ્સ મનુજસ્સ, અન્તિમસારીરસ્સ નરસ્સ;

અનોપમસ્સ વિરજસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મિ.

‘‘અસંસયસ્સ કુસલસ્સ, વેનયિકસ્સ સારથિવરસ્સ;

અનુત્તરસ્સ રુચિરધમ્મસ્સ, નિક્કઙ્ખસ્સ પભાસકસ્સ [પભાસકરસ્સ (સી. સ્યા. પી.)];

માનચ્છિદસ્સ વીરસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મિ.

‘‘નિસભસ્સ અપ્પમેય્યસ્સ, ગમ્ભીરસ્સ મોનપત્તસ્સ;

ખેમઙ્કરસ્સ વેદસ્સ, ધમ્મટ્ઠસ્સ સંવુતત્તસ્સ;

સઙ્ગાતિગસ્સ મુત્તસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મિ.

‘‘નાગસ્સ પન્તસેનસ્સ, ખીણસંયોજનસ્સ મુત્તસ્સ;

પટિમન્તકસ્સ [પટિમન્તસ્સ (ક.)] ધોનસ્સ, પન્નધજસ્સ વીતરાગસ્સ;

દન્તસ્સ નિપ્પપઞ્ચસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મિ.

‘‘ઇસિસત્તમસ્સ અકુહસ્સ, તેવિજ્જસ્સ બ્રહ્મપત્તસ્સ;

ન્હાતકસ્સ [નહાતકસ્સ (સી. સ્યા. પી.)] પદકસ્સ, પસ્સદ્ધસ્સ વિદિતવેદસ્સ;

પુરિન્દદસ્સ સક્કસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મિ.

‘‘અરિયસ્સ ભાવિતત્તસ્સ, પત્તિપત્તસ્સ વેય્યાકરણસ્સ;

સતિમતો વિપસ્સિસ્સ, અનભિનતસ્સ નો અપનતસ્સ;

અનેજસ્સ વસિપ્પત્તસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મિ.

‘‘સમુગ્ગતસ્સ [સમ્મગ્ગતસ્સ (સી. સ્યા. પી.)] ઝાયિસ્સ, અનનુગતન્તરસ્સ સુદ્ધસ્સ;

અસિતસ્સ હિતસ્સ [અપ્પહીનસ્સ (સી. પી.), અપ્પભીતસ્સ (સ્યા.)], પવિવિત્તસ્સ અગ્ગપ્પત્તસ્સ;

તિણ્ણસ્સ તારયન્તસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મિ.

‘‘સન્તસ્સ ભૂરિપઞ્ઞસ્સ, મહાપઞ્ઞસ્સ વીતલોભસ્સ;

તથાગતસ્સ સુગતસ્સ, અપ્પટિપુગ્ગલસ્સ અસમસ્સ;

વિસારદસ્સ નિપુણસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મિ.

‘‘તણ્હચ્છિદસ્સ બુદ્ધસ્સ, વીતધૂમસ્સ અનુપલિત્તસ્સ;

આહુનેય્યસ્સ યક્ખસ્સ, ઉત્તમપુગ્ગલસ્સ અતુલસ્સ;

મહતો યસગ્ગપત્તસ્સ, ભગવતો તસ્સ સાવકોહમસ્મી’’તિ.

૭૭. ‘‘કદા સઞ્ઞૂળ્હા પન તે, ગહપતિ, ઇમે સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિ? ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, નાનાપુપ્ફાનં મહાપુપ્ફરાસિ, તમેનં દક્ખો માલાકારો વા માલાકારન્તેવાસી વા વિચિત્તં માલં ગન્થેય્ય; એવમેવ ખો, ભન્તે, સો ભગવા અનેકવણ્ણો અનેકસતવણ્ણો. કો હિ, ભન્તે, વણ્ણારહસ્સ વણ્ણં ન કરિસ્સતી’’તિ? અથ ખો નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ ભગવતો સક્કારં અસહમાનસ્સ તત્થેવ ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગચ્છીતિ [ઉગ્ગઞ્છિ (સી. સ્યા. પી.)].

ઉપાલિસુત્તં નિટ્ઠિતં છટ્ઠં.