૫. ચૂળધમ્મસમાદાનસુત્તં

૪૬૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખં આયતિં દુક્ખવિપાકં; અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખઞ્ચેવ આયતિઞ્ચ દુક્ખવિપાકં; અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખં આયતિં સુખવિપાકં; અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખઞ્ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકં’’.

૪૬૯. ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખં આયતિં દુક્ખવિપાકં? સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘નત્થિ કામેસુ દોસો’તિ. તે કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જન્તિ. તે ખો મોળિબદ્ધાહિ [મોળિબન્ધાહિ (સ્યા. કં. ક.)] પરિબ્બાજિકાહિ પરિચારેન્તિ. તે એવમાહંસુ – ‘કિંસુ નામ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા કામેસુ અનાગતભયં સમ્પસ્સમાના કામાનં પહાનમાહંસુ, કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ? સુખો ઇમિસ્સા પરિબ્બાજિકાય તરુણાય મુદુકાય લોમસાય બાહાય સમ્ફસ્સો’તિ તે કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જન્તિ. તે કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ. તે તત્થ દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદયન્તિ. તે એવમાહંસુ – ‘ઇદં ખો તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા કામેસુ અનાગતભયં સમ્પસ્સમાના કામાનં પહાનમાહંસુ, કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ઇમે હિ મયં કામહેતુ કામનિદાનં દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદયામા’તિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે માલુવાસિપાટિકા ફલેય્ય. અથ ખો તં, ભિક્ખવે, માલુવાબીજં અઞ્ઞતરસ્મિં સાલમૂલે નિપતેય્ય. અથ ખો, ભિક્ખવે, યા તસ્મિં સાલે અધિવત્થા દેવતા સા ભીતા સંવિગ્ગા સન્તાસં આપજ્જેય્ય. અથ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મિં સાલે અધિવત્થાય દેવતાય મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા આરામદેવતા વનદેવતા રુક્ખદેવતા ઓસધિતિણવનપ્પતીસુ અધિવત્થા દેવતા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ એવં સમસ્સાસેય્યું – ‘મા ભવં ભાયિ, મા ભવં ભાયિ; અપ્પેવ નામેતં માલુવાબીજં મોરો વા ગિલેય્ય [મોરો વા ગિલેય્ય, ગોધા વા ખાદેય્ય (ક.)], મગો વા ખાદેય્ય, દવડાહો [વનદાહો (ક.)] વા ડહેય્ય, વનકમ્મિકા વા ઉદ્ધરેય્યું, ઉપચિકા વા ઉટ્ઠહેય્યું [ઉદ્રભેય્યું (સી. પી. ક.)], અબીજં વા પનસ્સા’તિ. અથ ખો તં, ભિક્ખવે, માલુવાબીજં નેવ મોરો ગિલેય્ય, ન મગો ખાદેય્ય, ન દવડાહો ડહેય્ય, ન વનકમ્મિકા ઉદ્ધરેય્યું, ન ઉપચિકા ઉટ્ઠહેય્યું, બીજઞ્ચ પનસ્સ તં પાવુસ્સકેન મેઘેન અભિપ્પવુટ્ઠં સમ્મદેવ વિરુહેય્ય. સાસ્સ માલુવાલતા તરુણા મુદુકા લોમસા વિલમ્બિની, સા તં સાલં ઉપનિસેવેય્ય. અથ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મિં સાલે અધિવત્થાય દેવતાય એવમસ્સ – ‘કિંસુ નામ તે ભોન્તો મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા આરામદેવતા વનદેવતા રુક્ખદેવતા ઓસધિતિણવનપ્પતીસુ અધિવત્થા દેવતા માલુવાબીજે અનાગતભયં સમ્પસ્સમાના સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ એવં સમસ્સાસેસું [સમસ્સાસેય્યું (ક.)] – ‘‘મા ભવં ભાયિ મા ભવં ભાયિ, અપ્પેવ નામેતં માલુવાબીજં મોરો વા ગિલેય્ય, મગો વા ખાદેય્ય, દવડાહો વા ડહેય્ય, વનકમ્મિકા વા ઉદ્ધરેય્યું, ઉપચિકા વા ઉટ્ઠહેય્યું, અબીજં વા પનસ્સા’’તિ; સુખો ઇમિસ્સા માલુવાલતાય તરુણાય મુદુકાય લોમસાય વિલમ્બિનિયા સમ્ફસ્સો’તિ. સા તં સાલં અનુપરિહરેય્ય. સા તં સાલં અનુપરિહરિત્વા ઉપરિ વિટભિં [વિટપં (સ્યા. ટ્ઠ.)] કરેય્ય. ઉપરિ વિટભિં કરિત્વા ઓઘનં જનેય્ય. ઓઘનં જનેત્વા યે તસ્સ સાલસ્સ મહન્તા મહન્તા ખન્ધા તે પદાલેય્ય. અથ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મિં સાલે અધિવત્થાય દેવતાય એવમસ્સ – ‘ઇદં ખો તે ભોન્તો મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા આરામદેવતા વનદેવતા રુક્ખદેવતા ઓસધિતિણવનપ્પતીસુ અધિવત્થા દેવતા માલુવાબીજે અનાગતભયં સમ્પસ્સમાના સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ એવં સમસ્સાસેસું [સમસ્સાસેય્યું (ક.)] – ‘‘મા ભવં ભાયિ મા ભવં ભાયિ, અપ્પેવ નામેતં માલુવાબીજં મોરો વા ગિલેય્ય, મગો વા ખાદેય્ય, દવડાહો વા ડહેય્ય, વનકમ્મિકા વા ઉદ્ધરેય્યું, ઉપચિકા વા ઉટ્ઠહેય્યું અબીજં વા પનસ્સા’’તિ. યઞ્ચાહં [યં વાહં (ક.), સ્વાહં (સ્યા. કં.)] માલુવાબીજહેતુ દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદયામી’તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સન્તિ એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો ‘નત્થિ કામેસુ દોસો’તિ. તે કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જન્તિ. તે મોળિબદ્ધાહિ પરિબ્બાજિકાહિ પરિચારેન્તિ. તે એવમાહંસુ – ‘કિંસુ નામ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા કામેસુ અનાગતભયં સમ્પસ્સમાના કામાનં પહાનમાહંસુ, કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ? સુખો ઇમિસ્સા પરિબ્બાજિકાય તરુણાય મુદુકાય લોમસાય બાહાય સમ્ફસ્સો’તિ. તે કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જન્તિ. તે કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ. તે તત્થ દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદયન્તિ. તે એવમાહંસુ – ‘ઇદં ખો તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા કામેસુ અનાગતભયં સમ્પસ્સમાના કામાનં પહાનમાહંસુ, કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇમે હિ મયં કામહેતુ કામનિદાનં દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદયામા’તિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખં આયતિં દુક્ખવિપાકં.

૪૭૦. ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખઞ્ચેવ આયતિઞ્ચ દુક્ખવિપાકં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અચેલકો હોતિ મુત્તાચારો હત્થાપલેખનો, નએહિભદ્દન્તિકો, નતિટ્ઠભદ્દન્તિકો, નાભિહટં, ન ઉદ્દિસ્સકતં, ન નિમન્તનં સાદિયતિ, સો ન કુમ્ભિમુખા પટિગ્ગણ્હાતિ, ન કળોપિમુખા પટિગ્ગણ્હાતિ, ન એળકમન્તરં, ન દણ્ડમન્તરં, ન મુસલમન્તરં, ન દ્વિન્નં ભુઞ્જમાનાનં, ન ગબ્ભિનિયા, ન પાયમાનાય, ન પુરિસન્તરગતાય, ન સઙ્કિત્તીસુ, ન યત્થ સા ઉપટ્ઠિતો હોતિ, ન યત્થ મક્ખિકા સણ્ડસણ્ડચારિની, ન મચ્છં, ન મંસં, ન સુરં, ન મેરયં, ન થુસોદકં પિવતિ. સો એકાગારિકો વા હોતિ એકાલોપિકો, દ્વાગારિકો વા હોતિ દ્વાલોપિકો…પે… સત્તાગારિકો વા હોતિ સત્તાલોપિકો. એકિસ્સાપિ દત્તિયા યાપેતિ, દ્વીહિપિ દત્તીહિ યાપેતિ… સત્તહિપિ દત્તીહિ યાપેતિ. એકાહિકમ્પિ આહારં આહારેતિ, દ્વીહિકમ્પિ આહારં આહારેતિ… સત્તાહિકમ્પિ આહારં આહારેતિ. ઇતિ એવરૂપં અદ્ધમાસિકમ્પિ પરિયાયભત્તભોજનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. સો સાકભક્ખો વા હોતિ, સામાકભક્ખો વા હોતિ, નીવારભક્ખો વા હોતિ, દદ્દુલભક્ખો વા હોતિ, હટભક્ખો વા હોતિ, કણભક્ખો વા હોતિ, આચામભક્ખો વા હોતિ, પિઞ્ઞાકભક્ખો વા હોતિ, તિણભક્ખો વા હોતિ, ગોમયભક્ખો વા હોતિ, વનમૂલફલાહારો યાપેતિ પવત્તફલભોજી. સો સાણાનિપિ ધારેતિ, મસાણાનિપિ ધારેતિ, છવદુસ્સાનિપિ ધારેતિ, પંસુકૂલાનિપિ ધારેતિ, તિરીટાનિપિ ધારેતિ, અજિનમ્પિ ધારેતિ, અજિનક્ખિપમ્પિ ધારેતિ, કુસચીરમ્પિ ધારેતિ, વાકચીરમ્પિ ધારેતિ, ફલકચીરમ્પિ ધારેતિ, કેસકમ્બલમ્પિ ધારેતિ, વાળકમ્બલમ્પિ ધારેતિ, ઉલૂકપક્ખમ્પિ ધારેતિ, કેસમસ્સુલોચકોપિ હોતિ, કેસમસ્સુલોચનાનુયોગમનુયુત્તો, ઉબ્ભટ્ઠકોપિ હોતિ, આસનપટિક્ખિત્તો, ઉક્કુટિકોપિ હોતિ ઉક્કુટિકપ્પધાનમનુયુત્તો, કણ્ટકાપસ્સયિકોપિ હોતિ, કણ્ટકાપસ્સયે સેય્યં કપ્પેતિ [પસ્સ મ. નિ. ૧.૧૫૫ મહાસીહનાદસુત્તે], સાયતતિયકમ્પિ ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. ઇતિ એવરૂપં અનેકવિહિતં કાયસ્સ આતાપનપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખઞ્ચેવ આયતિઞ્ચ દુક્ખવિપાકં.

૪૭૧. ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખં આયતિં સુખવિપાકં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પકતિયા તિબ્બરાગજાતિકો હોતિ, સો અભિક્ખણં રાગજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ; પકતિયા તિબ્બદોસજાતિકો હોતિ, સો અભિક્ખણં દોસજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ; પકતિયા તિબ્બમોહજાતિકો હોતિ, સો અભિક્ખણં મોહજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. સો સહાપિ દુક્ખેન, સહાપિ દોમનસ્સેન, અસ્સુમુખોપિ રુદમાનો પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખં આયતિં સુખવિપાકં.

૪૭૨. ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખઞ્ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પકતિયા ન તિબ્બરાગજાતિકો હોતિ, સો ન અભિક્ખણં રાગજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ; પકતિયા ન તિબ્બદોસજાતિકો હોતિ, સો ન અભિક્ખણં દોસજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ; પકતિયા ન તિબ્બમોહજાતિકો હોતિ, સો ન અભિક્ખણં મોહજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખઞ્ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ ધમ્મસમાદાનાની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

ચૂળધમ્મસમાદાનસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.