૮. મહાતણ્હાસઙ્ખયસુત્તં

૩૯૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સાતિસ્સ નામ ભિક્ખુનો કેવટ્ટપુત્તસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ અનઞ્ઞ’’ન્તિ. અસ્સોસું ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ – ‘‘સાતિસ્સ કિર નામ ભિક્ખુનો કેવટ્ટપુત્તસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’’’ન્તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં એતદવોચું – ‘‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો સાતિ, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’’’ન્તિ? ‘‘એવં બ્યા ખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’’ન્તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતુકામા સમનુયુઞ્જન્તિ સમનુગાહન્તિ સમનુભાસન્તિ – ‘‘મા એવં, આવુસો સાતિ, અવચ, મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ, ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અનેકપરિયાયેનાવુસો સાતિ, પટિચ્ચસમુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં વુત્તં ભગવતા, અઞ્ઞત્ર પચ્ચયા નત્થિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવો’’તિ. એવમ્પિ ખો સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો તેહિ ભિક્ખૂહિ સમનુયુઞ્જિયમાનો સમનુગાહિયમાનો સમનુભાસિયમાનો તદેવ પાપકં દિટ્ઠિગતં થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘‘એવં બ્યા ખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ અનઞ્ઞ’’ન્તિ.

૩૯૭. યતો ખો તે ભિક્ખૂ નાસક્ખિંસુ સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતું, અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘સાતિસ્સ નામ, ભન્તે, ભિક્ખુનો કેવટ્ટપુત્તસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’ન્તિ. અસ્સુમ્હ ખો મયં, ભન્તે, સાતિસ્સ કિર નામ ભિક્ખુનો કેવટ્ટપુત્તસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’ન્તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, યેન સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિમ્હ; ઉપસઙ્કમિત્વા સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં એતદવોચુમ્હ – ‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો સાતિ, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’’ન્તિ? એવં વુત્તે, ભન્તે, સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો અમ્હે એતદવોચ – ‘એવં બ્યા ખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’ન્તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતુકામા સમનુયુઞ્જિમ્હ સમનુગાહિમ્હ સમનુભાસિમ્હ – ‘મા એવં, આવુસો સાતિ, અવચ, મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ, ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અનેકપરિયાયેનાવુસો સાતિ, પટિચ્ચસમુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં વુત્તં ભગવતા, અઞ્ઞત્ર પચ્ચયા નત્થિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવો’તિ. એવમ્પિ ખો, ભન્તે, સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો અમ્હેહિ સમનુયુઞ્જિયમાનો સમનુગાહિયમાનો સમનુભાસિયમાનો તદેવ પાપકં દિટ્ઠિગતં થામસા પરામસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘એવં બ્યા ખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’ન્તિ. યતો ખો મયં, ભન્તે, નાસક્ખિમ્હ સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતું, અથ મયં એતમત્થં ભગવતો આરોચેમા’’તિ.

૩૯૮. અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં ભિક્ખુ, મમ વચનેન સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં આમન્તેહિ – ‘સત્થા તં, આવુસો સાતિ, આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેન સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો સાતિ, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર, તે, સાતિ, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’’’ન્તિ? ‘‘એવં બ્યા ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’’ન્તિ. ‘‘કતમં તં, સાતિ, વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, વદો વેદેય્યો તત્ર તત્ર કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પટિસંવેદેતી’’તિ. ‘‘કસ્સ નુ ખો નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, મયા એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાસિ? નનુ મયા, મોઘપુરિસ, અનેકપરિયાયેન પટિચ્ચસમુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં વુત્તં, અઞ્ઞત્ર પચ્ચયા નત્થિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવોતિ? અથ ચ પન ત્વં, મોઘપુરિસ, અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખસિ, અત્તાનઞ્ચ ખણસિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવસિ. તઞ્હિ તે, મોઘપુરિસ, ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.

૩૯૯. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નાયં સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો ઉસ્મીકતોપિ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે’’તિ? ‘‘કિઞ્હિ સિયા ભન્તે? નો હેતં, ભન્તે’’તિ. એવં વુત્તે, સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો તુણ્હીભૂતો મઙ્કુભૂતો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો પજ્ઝાયન્તો અપ્પટિભાનો નિસીદિ. અથ ખો ભગવા સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં તુણ્હીભૂતં મઙ્કુભૂતં પત્તક્ખન્ધં અધોમુખં પજ્ઝાયન્તં અપ્પટિભાનં વિદિત્વા સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં એતદવોચ – ‘‘પઞ્ઞાયિસ્સસિ ખો ત્વં, મોઘપુરિસ, એતેન સકેન પાપકેન દિટ્ઠિગતેન. ઇધાહં ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિસ્સામી’’તિ. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તુમ્હેપિ મે, ભિક્ખવે, એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાથ યથાયં સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખતિ, અત્તાનઞ્ચ ખણતિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે! અનેકપરિયાયેન હિ નો, ભન્તે, પટિચ્ચસમુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં વુત્તં ભગવતા, અઞ્ઞત્ર પચ્ચયા નત્થિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવો’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે! સાધુ ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાથ. અનેકપરિયાયેન હિ વો, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં વુત્તં મયા, અઞ્ઞત્ર પચ્ચયા નત્થિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવોતિ. અથ ચ પનાયં સાતિ ભિક્ખુ કેવટ્ટપુત્તો અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખતિ, અત્તાનઞ્ચ ખણતિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ પસવતિ. તઞ્હિ તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય.

૪૦૦. ‘‘યં યદેવ, ભિક્ખવે, પચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, તેન તેનેવ વિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ [સઙ્ખં ગચ્છતિ (સી. પી.)]. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, મનોવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યં યદેવ પચ્ચયં પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ તેન તેનેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. કટ્ઠઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ, કટ્ઠગ્ગિત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; સકલિકઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ, સકલિકગ્ગિત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; તિણઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ, તિણગ્ગિત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; ગોમયઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ, ગોમયગ્ગિત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; થુસઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ, થુસગ્ગિત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; સઙ્કારઞ્ચ પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ, સઙ્કારગ્ગિત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં યદેવ પચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, તેન તેનેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, ઘાણવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ વિઞ્ઞાણં, મનોવિઞ્ઞાણંત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

૪૦૧. ‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, પસ્સથા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારસમ્ભવન્તિ, ભિક્ખવે, પસ્સથા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારનિરોધા યં ભૂતં, તં નિરોધધમ્મન્તિ, ભિક્ખવે, પસ્સથા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ભૂતમિદં નોસ્સૂતિ, ભિક્ખવે, કઙ્ખતો ઉપ્પજ્જતિ વિચિકિચ્છા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારસમ્ભવં નોસ્સૂતિ, ભિક્ખવે, કઙ્ખતો ઉપ્પજ્જતિ વિચિકિચ્છા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારનિરોધા યં ભૂતં, તં નિરોધધમ્મં નોસ્સૂતિ, ભિક્ખવે, કઙ્ખતો ઉપ્પજ્જતિ વિચિકિચ્છા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા વિચિકિચ્છા સા પહીયતી’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારસમ્ભવન્તિ, ભિક્ખવે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા વિચિકિચ્છા સા પહીયતી’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારનિરોધા યં ભૂતં, તં નિરોધધમ્મન્તિ, ભિક્ખવે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા વિચિકિચ્છા સા પહીયતી’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, ઇતિપિ વો એત્થ નિબ્બિચિકિચ્છા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારસમ્ભવન્તિ, ભિક્ખવે, ઇતિપિ વો એત્થ નિબ્બિચિકિચ્છા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારનિરોધા યં ભૂતં તં નિરોધધમ્મન્તિ, ભિક્ખવે, ઇતિપિ વો એત્થ નિબ્બિચિકિચ્છા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠ’’ન્તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારસમ્ભવન્તિ, ભિક્ખવે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠ’’ન્તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તદાહારનિરોધા યં ભૂતં તં નિરોધધમ્મન્તિ, ભિક્ખવે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠ’’ન્તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ઇમં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં અલ્લીયેથ કેલાયેથ ધનાયેથ મમાયેથ, અપિ નુ મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, કુલ્લૂપમં ધમ્મં દેસિતં આજાનેય્યાથ નિત્થરણત્થાય નો ગહણત્થાયા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘ઇમં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં ન અલ્લીયેથ ન કેલાયેથ ન ધનાયેથ ન મમાયેથ, અપિ નુ મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, કુલ્લૂપમં ધમ્મં દેસિતં આજાનેય્યાથ નિત્થરણત્થાય નો ગહણત્થાયા’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

૪૦૨. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા, સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય. કતમે ચત્તારો? કબળીકારો આહારો ઓળારિકો વા સુખુમો વા, ફસ્સો દુતિયો, મનોસઞ્ચેતના તતિયા, વિઞ્ઞાણં ચતુત્થં.

‘‘ઇમે ચ, ભિક્ખવે, ચત્તારો આહારા કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા?

‘‘ઇમે ચત્તારો આહારા તણ્હાનિદાના તણ્હાસમુદયા તણ્હાજાતિકા તણ્હાપભવા.

‘‘તણ્હા ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા?

‘‘તણ્હા વેદનાનિદાના વેદનાસમુદયા વેદનાજાતિકા વેદનાપભવા.

‘‘વેદના ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા?

‘‘વેદના ફસ્સનિદાના ફસ્સસમુદયા ફસ્સજાતિકા ફસ્સપભવા.

‘‘ફસ્સો ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો?

‘‘ફસ્સો સળાયતનનિદાનો સળાયતનસમુદયો સળાયતનજાતિકો સળાયતનપભવો.

‘‘સળાયતનં ચિદં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં?

‘‘સળાયતનં નામરૂપનિદાનં નામરૂપસમુદયં નામરૂપજાતિકં નામરૂપપભવં.

‘‘નામરૂપં ચિદં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં?

‘‘નામરૂપં વિઞ્ઞાણનિદાનં વિઞ્ઞાણસમુદયં વિઞ્ઞાણજાતિકં વિઞ્ઞાણપભવં.

‘‘વિઞ્ઞાણં ચિદં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં?

‘‘વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારનિદાનં સઙ્ખારસમુદયં સઙ્ખારજાતિકં સઙ્ખારપભવં.

‘‘સઙ્ખારા ચિમે, ભિક્ખવે, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા?

‘‘સઙ્ખારા અવિજ્જાનિદાના અવિજ્જાસમુદયા અવિજ્જાજાતિકા અવિજ્જાપભવા.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.’’’

૪૦૩. ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; જાતિપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, જરામરણં, નો વા, કથં વા એત્થ [કથં વા વો એત્થ (?)] હોતી’’તિ? ‘‘જાતિપચ્ચયા, ભન્તે, જરામરણં; એવં નો એત્થ હોતિ [એવં નો એત્થ હોતીતિ (ક.)] – જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ. ‘‘ભવપચ્ચયા જાતીતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; ભવપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, જાતિ, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘ભવપચ્ચયા, ભન્તે, જાતિ; એવં નો એત્થ હોતિ – ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ. ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; ઉપાદાનપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, ભવો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા, ભન્તે, ભવો; એવં નો એત્થ હોતિ – ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ. ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તણ્હાપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાનં, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘તણ્હાપચ્ચયા, ભન્તે, ઉપાદાનં; એવં નો એત્થ હોતિ – તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ. ‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હાતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; વેદનાપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, તણ્હા, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘વેદનાપચ્ચયા, ભન્તે, તણ્હા; એવં નો એત્થ હોતિ – વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’તિ. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; ફસ્સપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, વેદના, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘ફસ્સપચ્ચયા, ભન્તે, વેદના; એવં નો એત્થ હોતિ – ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ. ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; સળાયતનપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, ફસ્સો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘સળાયતનપચ્ચયા, ભન્તે, ફસ્સો; એવં નો એત્થ હોતિ – સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ. ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; નામરૂપપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, સળાયતનં, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘નામરૂપપચ્ચયા, ભન્તે, સળાયતનં; એવં નો એત્થ હોતિ – નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ. ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, નામરૂપં, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા, ભન્તે, નામરૂપં; એવં નો એત્થ હોતિ – વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; સઙ્ખારપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા, ભન્તે, વિઞ્ઞાણં; એવં નો એત્થ હોતિ – સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; અવિજ્જાપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા, ભન્તે, સઙ્ખારા; એવં નો એત્થ હોતિ – અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ.

૪૦૪. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ એવં વદેથ, અહમ્પિ એવં વદામિ – ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ, યદિદં – અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો, નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો, સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

૪૦૫. ‘‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; જાતિનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, જરામરણનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘જાતિનિરોધા, ભન્તે, જરામરણનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’તિ. ‘‘ભવનિરોધા જાતિનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; ભવનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, જાતિનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘ભવનિરોધા, ભન્તે, જાતિનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – ભવનિરોધા જાતિનિરોધો’’તિ. ‘‘ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; ઉપાદાનનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, ભવનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘ઉપાદાનનિરોધા, ભન્તે, ભવનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો’’તિ. ‘‘તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; તણ્હાનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, ઉપાદાનનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘તણ્હાનિરોધા, ભન્તે, ઉપાદાનનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો’’તિ. ‘‘વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; વેદનાનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, તણ્હાનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘વેદનાનિરોધા, ભન્તે, તણ્હાનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો’’તિ. ‘‘ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; ફસ્સનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, વેદનાનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘ફસ્સનિરોધા, ભન્તે, વેદનાનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો’’તિ. ‘‘સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; સળાયતનનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, ફસ્સનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતીતિ? સળાયતનનિરોધા, ભન્તે, ફસ્સનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો’’તિ. ‘‘નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; નામરૂપનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, સળાયતનનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘નામરૂપનિરોધા, ભન્તે, સળાયતનનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો’’તિ. ‘‘વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; વિઞ્ઞાણનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, નામરૂપનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘વિઞ્ઞાણનિરોધા, ભન્તે, નામરૂપનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો’’તિ. ‘‘સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; સઙ્ખારનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘સઙ્ખારનિરોધા, ભન્તે, વિઞ્ઞાણનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’’તિ. ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધોતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં; અવિજ્જાનિરોધા નુ ખો, ભિક્ખવે, સઙ્ખારનિરોધો, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘અવિજ્જાનિરોધા, ભન્તે, સઙ્ખારનિરોધો; એવં નો એત્થ હોતિ – અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિ.

૪૦૬. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ એવં વદેથ, અહમ્પિ એવં વદામિ – ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ, યદિદં – અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો, નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો, સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ.

૪૦૭. ‘‘અપિ નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા પુબ્બન્તં વા પટિધાવેય્યાથ – ‘અહેસુમ્હ નુ ખો મયં અતીતમદ્ધાનં, નનુ ખો અહેસુમ્હ અતીતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો અહેસુમ્હ અતીતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો અહેસુમ્હ અતીતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં અહેસુમ્હ નુ ખો મયં અતીતમદ્ધાન’’’ન્તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા અપરન્તં વા પટિધાવેય્યાથ – ભવિસ્સામ નુ ખો મયં અનાગતમદ્ધાનં, નનુ ખો ભવિસ્સામ અનાગતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો ભવિસ્સામ અનાગતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો ભવિસ્સામ અનાગતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામ નુ ખો મયં અનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નમદ્ધાનં અજ્ઝત્તં કથંકથી અસ્સથ – અહં નુ ખોસ્મિ, નો નુ ખોસ્મિ, કિં નુ ખોસ્મિ, કથં નુ ખોસ્મિ, અયં નુ ખો સત્તો કુતો આગતો, સો કુહિંગામી ભવિસ્સતી’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા એવં વદેય્યાથ – સત્થા નો ગરુ, સત્થુગારવેન ચ મયં એવં વદેમા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા એવં વદેય્યાથ – સમણો એવમાહ, સમણા ચ નામ મયં એવં વદેમા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અપિ નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા યાનિ તાનિ પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં વત કોતૂહલમઙ્ગલાનિ તાનિ સારતો પચ્ચાગચ્છેય્યાથા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘નનુ, ભિક્ખવે, યદેવ તુમ્હાકં સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં, તદેવ તુમ્હે વદેથા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ઉપનીતા ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઇમિના સન્દિટ્ઠિકેન ધમ્મેન અકાલિકેન એહિપસ્સિકેન ઓપનેય્યિકેન પચ્ચત્તં વેદિતબ્બેન વિઞ્ઞૂહિ. સન્દિટ્ઠિકો અયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહિ – ઇતિ યન્તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ.

૪૦૮. ‘‘તિણ્ણં ખો પન, ભિક્ખવે, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ન ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ ન પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, નેવ તાવ ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ ન પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, નેવ તાવ ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ – એવં તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. તમેનં, ભિક્ખવે, માતા નવ વા દસ વા માસે ગબ્ભં કુચ્છિના પરિહરતિ મહતા સંસયેન ગરુભારં [ગરુમ્ભારં (સી. પી.)]. તમેનં, ભિક્ખવે, માતા નવન્નં વા દસન્નં વા માસાનં અચ્ચયેન વિજાયતિ મહતા સંસયેન ગરુભારં. તમેનં જાતં સમાનં સકેન લોહિતેન પોસેતિ. લોહિતઞ્હેતં, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે યદિદં માતુથઞ્ઞં. સ ખો સો, ભિક્ખવે, કુમારો વુદ્ધિમન્વાય ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકમન્વાય યાનિ તાનિ કુમારકાનં કીળાપનકાનિ તેહિ કીળતિ, સેય્યથિદં – વઙ્કકં ઘટિકં મોક્ખચિકં ચિઙ્ગુલકં પત્તાળ્હકં રથકં ધનુકં. સ ખો સો, ભિક્ખવે, કુમારો વુદ્ધિમન્વાય ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકમન્વાય પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ – ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેહિ રૂપેહિ ઇટ્ઠેહિ કન્તેહિ મનાપેહિ પિયરૂપેહિ કામૂપસંહિતેહિ રજનીયેહિ, સોતવિઞ્ઞેય્યેહિ સદ્દેહિ… ઘાનવિઞ્ઞેય્યેહિ ગન્ધેહિ… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેહિ રસેહિ… કાયવિઞ્ઞેય્યેહિ ફોટ્ઠબ્બેહિ ઇટ્ઠેહિ કન્તેહિ મનાપેહિ પિયરૂપેહિ કામૂપસંહિતેહિ રજનીયેહિ.

૪૦૯. ‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે સારજ્જતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસતિ ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો. તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ – યત્થસ્સ તે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સો એવં અનુરોધવિરોધં સમાપન્નો યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તં વેદનં અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં વેદનં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી. યા વેદનાસુ નન્દી તદુપાદાનં, તસ્સુપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે સારજ્જતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસતિ ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો. તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ – યત્થસ્સ તે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સો એવં અનુરોધવિરોધં સમાપન્નો યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તં વેદનં અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં વેદનં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી. યા વેદનાસુ નન્દી તદુપાદાનં, તસ્સુપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

૪૧૦. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં; કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તં ધમ્મં સુણાતિ ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા કુલે પચ્ચાજાતો. સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજાપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા એકન્તપરિપુણ્ણં એકન્તપરિસુદ્ધં સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા, કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા, અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’’’ન્તિ. સો અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય, મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય, અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય, મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય, કેસમસ્સું ઓહારેત્વા, કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા, અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ.

૪૧૧. ‘‘સો એવં પબ્બજિતો સમાનો ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ.

‘‘અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, દિન્નાદાયી દિન્નપાટિકઙ્ખી અથેનેન સુચિભૂતેન અત્તના વિહરતિ.

‘‘અબ્રહ્મચરિયં પહાય બ્રહ્મચારી હોતિ, આરાચારી વિરતો મેથુના ગામધમ્મા.

‘‘મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, સચ્ચવાદી સચ્ચસન્ધો થેતો પચ્ચયિકો અવિસંવાદકો લોકસ્સ.

‘‘પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ – ઇતો સુત્વા ન અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ન ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા, સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી, સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ – યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ, કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી, નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા કાલેન, સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં.

‘‘સો બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતિ, એકભત્તિકો હોતિ રત્તૂપરતો, વિરતો વિકાલભોજના. નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો હોતિ, માલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ, ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો હોતિ, જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, આમકમંસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, ઇત્થિકુમારિકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, અજેળકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, કુક્કુટસૂકરપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, હત્થિગવાસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગા પટિવિરતો હોતિ, કયવિક્કયા પટિવિરતો હોતિ, તુલાકૂટકંસકૂટમાનકૂટા પટિવિરતો હોતિ, ઉક્કોટનવઞ્ચન-નિકતિ-સાચિયોગા પટિવિરતો હોતિ, છેદન-વધબન્ધનવિપરામોસ-આલોપ-સહસાકારા પટિવિરતો હોતિ [પસ્સ મ. નિ. ૧.૨૯૩ ચૂળહત્થિપદોપમે].

‘‘સો સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ. સેય્યથાપિ નામ પક્ખી સકુણો યેન યેનેવ ડેતિ સપત્તભારોવ ડેતિ, એવમેવ ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન, કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ. સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અનવજ્જસુખં પટિસંવેદેતિ.

‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સો ઇમિના અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અબ્યાસેકસુખં પટિસંવેદેતિ.

‘‘સો અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ.

૪૧૨. ‘‘સો ઇમિના ચ અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો, (ઇમાય ચ અરિયાય સન્તુટ્ઠિયા સમન્નાગતો) [પસ્સ મ. નિ. ૧.૨૯૬ ચૂળહત્થિપદોપમે], ઇમિના ચ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો, વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ – અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા, ઉજું કાયં પણિધાય, પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ; બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી, બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ; થીનમિદ્ધં પહાય વિગતથીનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી, સતો સમ્પજાનો, થીનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ; ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ; વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતિ.

૪૧૩. ‘‘સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે, વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

૪૧૪. ‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે ન સારજ્જતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસતિ ચ વિહરતિ અપ્પમાણચેતસો. તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ – યત્થસ્સ તે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સો એવં અનુરોધવિરોધવિપ્પહીનો યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ, સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તં વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં વેદનં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો યા વેદનાસુ નન્દી સા નિરુજ્ઝતિ. તસ્સ નન્દીનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે ન સારજ્જતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસતિ ચ વિહરતિ અપ્પમાણચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ – યત્થસ્સ તે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સો એવં અનુરોધવિરોધવિપ્પહીનો યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ, સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તં વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં વેદનં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો યા વેદનાસુ નન્દી સા નિરુજ્ઝતિ. તસ્સ નન્દીનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ. ઇમં ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, સંખિત્તેન તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિં ધારેથ, સાતિં પન ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં મહાતણ્હાજાલતણ્હાસઙ્ઘાટપ્પટિમુક્ક’’ન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

મહાતણ્હાસઙ્ખયસુત્તં નિટ્ઠિતં અટ્ઠમં.