૨. અલગદ્દૂપમસુત્તં
૨૩૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન અરિટ્ઠસ્સ નામ ભિક્ખુનો ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ [ગન્ધબાધિપુબ્બસ્સ (ક.)] એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ. અસ્સોસું ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ – ‘‘અરિટ્ઠસ્સ કિર નામ ભિક્ખુનો ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતદવોચું – ‘‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો અરિટ્ઠ, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ. ‘‘એવંબ્યાખો [એવં ખો (?) ભગવતો સમ્મુખાયેવસ્સ ‘‘એવંબ્યાખો’’તિ] અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ.
અથ ખો તેપિ ભિક્ખૂ અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતુકામા સમનુયુઞ્જન્તિ સમનુગાહન્તિ [સમનુગ્ગાહન્તિ (સ્યા.)] સમનુભાસન્તિ – ‘‘મા હેવં, આવુસો અરિટ્ઠ, અવચ, મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ; ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં [અબ્ભાચિક્ખનં (ક.)], ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અનેકપરિયાયેનાવુસો અરિટ્ઠ, અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા ભગવતા, અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા,આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… મંસપેસૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… તિણુક્કૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… અઙ્ગારકાસૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… સુપિનકૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… યાચિતકૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… રુક્ખફલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… અસિસૂનૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… સત્તિસૂલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિ. એવમ્પિ ખો અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તેહિ ભિક્ખૂહિ સમનુયુઞ્જિયમાનો સમનુગાહિયમાનો [સમનુગ્ગાહિયમાનો (સ્યા. વિનયેપિ)] સમનુભાસિયમાનો તદેવ [તથેવ તં (વિનયે)] પાપકં દિટ્ઠિગતં થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘‘એવંબ્યાખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ.
૨૩૫. યતો ખો તે ભિક્ખૂ નાસક્ખિંસુ અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતું, અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અરિટ્ઠસ્સ નામ, ભન્તે, ભિક્ખુનો ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ. અસ્સુમ્હ ખો મયં, ભન્તે – ‘અરિટ્ઠસ્સ કિર નામ ભિક્ખુનો ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, યેન અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તેનુપસઙ્કમિમ્હ; ઉપસઙ્કમિત્વા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતદવોચુમ્હ – ‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો અરિટ્ઠ, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ?
‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો અમ્હે એતદવોચ – ‘એવંબ્યાખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતુકામા સમનુયુઞ્જિમ્હ સમનુગાહિમ્હ સમનુભાસિમ્હ – ‘મા હેવં, આવુસો અરિટ્ઠ, અવચ, મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ; ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અનેકપરિયાયેનાવુસો અરિટ્ઠ, અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા ભગવતા, અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’તિ. એવમ્પિ ખો, ભન્તે, અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો અમ્હેહિ સમનુયુઞ્જિયમાનો સમનુગાહિયમાનો સમનુભાસિયમાનો તદેવ પાપકં દિટ્ઠિગતં થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘એવંબ્યાખો અહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ. યતો ખો મયં, ભન્તે, નાસક્ખિમ્હ અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતું, અથ મયં એતમત્થં ભગવતો આરોચેમા’’તિ.
૨૩૬. અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં આમન્તેહિ – ‘સત્થા તં, આવુસો અરિટ્ઠ, આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા, યેન અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો અરિટ્ઠ, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર તે, અરિટ્ઠ, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ?
‘‘એવંબ્યાખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ – ‘યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ. ‘‘કસ્સ ખો નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, મયા એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાસિ? નનુ મયા, મોઘપુરિસ, અનેકપરિયાયેન અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા? અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા મયા, બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા મયા… મંસપેસૂપમા કામા વુત્તા મયા… તિણુક્કૂપમા કામા વુત્તા મયા… અઙ્ગારકાસૂપમા કામા વુત્તા મયા… સુપિનકૂપમા કામા વુત્તા મયા… યાચિતકૂપમા કામા વુત્તા મયા… રુક્ખફલૂપમા કામા વુત્તા મયા… અસિસૂનૂપમા કામા વુત્તા મયા… સત્તિસૂલૂપમા કામા વુત્તા મયા… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા મયા, બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અથ ચ પન ત્વં, મોઘપુરિસ, અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખસિ, અત્તાનઞ્ચ ખનસિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવસિ. તઞ્હિ તે, મોઘપુરિસ, ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.
અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નાયં અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો ઉસ્મીકતોપિ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે’’તિ? ‘‘કિઞ્હિ [કિંતિ (ક.)] સિયા, ભન્તે; નો હેતં, ભન્તે’’તિ. એવં વુત્તે, અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો તુણ્હીભૂતો મઙ્કુભૂતો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો પજ્ઝાયન્તો અપ્પટિભાનો નિસીદિ. અથ ખો ભગવા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં તુણ્હીભૂતં મઙ્કુભૂતં પત્તક્ખન્ધં અધોમુખં પજ્ઝાયન્તં અપ્પટિભાનં વિદિત્વા અરિટ્ઠં ભિક્ખું ગદ્ધબાધિપુબ્બં એતદવોચ – ‘‘પઞ્ઞાયિસ્સસિ ખો ત્વં, મોઘપુરિસ, એતેન સકેન પાપકેન દિટ્ઠિગતેન. ઇધાહં ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિસ્સામી’’તિ.
૨૩૭. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તુમ્હેપિ મે, ભિક્ખવે, એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાથ યથાયં અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખતિ, અત્તાનઞ્ચ ખનતિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે. અનેકપરિયાયેન હિ નો, ભન્તે, અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા ભગવતા; અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે, સાધુ, ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાથ. અનેકપરિયાયેન હિ ખો, ભિક્ખવે, અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા મયા, અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા મયા, બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા મયા…પે… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા મયા, બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અથ ચ પનાયં અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખતિ, અત્તાનઞ્ચ ખનતિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ. તઞ્હિ તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. સો વત, ભિક્ખવે, અઞ્ઞત્રેવ કામેહિ અઞ્ઞત્ર કામસઞ્ઞાય અઞ્ઞત્ર કામવિતક્કેહિ કામે પટિસેવિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’’.
૨૩૮. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચે મોઘપુરિસા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ – સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં. તે તં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞાય અત્થં ન ઉપપરિક્ખન્તિ. તેસં તે ધમ્મા પઞ્ઞાય અત્થં અનુપપરિક્ખતં ન નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. તે ઉપારમ્ભાનિસંસા ચેવ ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચ. યસ્સ ચત્થાય ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ તઞ્ચસ્સ અત્થં નાનુભોન્તિ. તેસં તે ધમ્મા દુગ્ગહિતા દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દુગ્ગહિતત્તા, ભિક્ખવે, ધમ્માનં.
‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અલગદ્દત્થિકો અલગદ્દગવેસી અલગદ્દપરિયેસનં ચરમાનો. સો પસ્સેય્ય મહન્તં અલગદ્દં. તમેનં ભોગે વા નઙ્ગુટ્ઠે વા ગણ્હેય્ય. તસ્સ સો અલગદ્દો પટિપરિવત્તિત્વા [પટિનિવત્તિત્વા (સ્યા. ક.)] હત્થે વા બાહાય વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગે ડંસેય્ય [ડસેય્ય (સી. પી.)]. સો તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં. તં કિસ્સ હેતુ? દુગ્ગહિતત્તા, ભિક્ખવે, અલગદ્દસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચે મોઘપુરિસા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ – સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં. તે તં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞાય અત્થં ન ઉપપરિક્ખન્તિ. તેસં તે ધમ્મા પઞ્ઞાય અત્થં અનુપપરિક્ખતં ન નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. તે ઉપારમ્ભાનિસંસા ચેવ ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચ. યસ્સ ચત્થાય ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ તઞ્ચસ્સ અત્થં નાનુભોન્તિ. તેસં તે ધમ્મા દુગ્ગહિતા દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દુગ્ગહિતત્તા ભિક્ખવે ધમ્માનં.
૨૩૯. ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચે કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ – સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં. તે તં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞાય અત્થં ઉપપરિક્ખન્તિ. તેસં તે ધમ્મા પઞ્ઞાય અત્થં ઉપપરિક્ખતં નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. તે ન ચેવ ઉપારમ્ભાનિસંસા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ ન ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચ [ન ચ ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા (?)]. યસ્સ ચત્થાય ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોન્તિ. તેસં તે ધમ્મા સુગ્ગહિતા દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સુગ્ગહિતત્તા ભિક્ખવે ધમ્માનં.
‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અલગદ્દત્થિકો અલગદ્દગવેસી અલગદ્દપરિયેસનં ચરમાનો. સો પસ્સેય્ય મહન્તં અલગદ્દં. તમેનં અજપદેન દણ્ડેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હેય્ય. અજપદેન દણ્ડેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહિત્વા, ગીવાય સુગ્ગહિતં ગણ્હેય્ય. કિઞ્ચાપિ સો, ભિક્ખવે, અલગદ્દો તસ્સ પુરિસસ્સ હત્થં વા બાહં વા અઞ્ઞતરં વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં ભોગેહિ પલિવેઠેય્ય, અથ ખો સો નેવ તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં. તં કિસ્સ હેતુ? સુગ્ગહિતત્તા, ભિક્ખવે, અલગદ્દસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચે કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ – સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં. તે તં ધમ્મં પરિયાપુણિત્વા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞાય અત્થં ઉપપરિક્ખન્તિ. તેસં તે ધમ્મા પઞ્ઞાય અત્થં ઉપપરિક્ખતં નિજ્ઝાનં ખમન્તિ. તે ન ચેવ ઉપારમ્ભાનિસંસા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ, ન ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચ. યસ્સ ચત્થાય ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ, તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોન્તિ. તેસં તે ધમ્મા સુગ્ગહિતા દીઘરત્તં અત્થાય હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સુગ્ગહિતત્તા, ભિક્ખવે, ધમ્માનં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યસ્સ મે ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનેય્યાથ, તથા નં ધારેય્યાથ. યસ્સ ચ પન મે ભાસિતસ્સ અત્થં ન આજાનેય્યાથ, અહં વો તત્થ પટિપુચ્છિતબ્બો, યે વા પનાસ્સુ વિયત્તા ભિક્ખૂ.
૨૪૦. ‘‘કુલ્લૂપમં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ નિત્થરણત્થાય, નો ગહણત્થાય. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિકરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો. સો પસ્સેય્ય મહન્તં ઉદકણ્ણવં, ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયં, પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયં; ન ચસ્સ નાવા સન્તારણી ઉત્તરસેતુ વા અપારા પારં ગમનાય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં ખો મહાઉદકણ્ણવો, ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયં, પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયં; નત્થિ ચ નાવા સન્તારણી ઉત્તરસેતુ વા અપારા પારં ગમનાય. યંનૂનાહં તિણકટ્ઠસાખાપલાસં સંકડ્ઢિત્વા, કુલ્લં બન્ધિત્વા, તં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ઉત્તરેય્ય’ન્તિ. અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો તિણકટ્ઠસાખાપલાસં સંકડ્ઢિત્વા, કુલ્લં બન્ધિત્વા તં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ઉત્તરેય્ય. તસ્સ પુરિસસ્સ ઉત્તિણ્ણસ્સ [તિણ્ણસ્સ (પી. ક.)] પારઙ્ગતસ્સ એવમસ્સ – ‘બહુકારો ખો મે અયં કુલ્લો; ઇમાહં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ઉત્તિણ્ણો. યંનૂનાહં ઇમં કુલ્લં સીસે વા આરોપેત્વા ખન્ધે વા ઉચ્ચારેત્વા [ઉચ્ચોપેત્વા (ક.)] યેન કામં પક્કમેય્ય’ન્તિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો પુરિસો એવંકારી તસ્મિં કુલ્લે કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘કથંકારી ચ સો, ભિક્ખવે, પુરિસો તસ્મિં કુલ્લે કિચ્ચકારી અસ્સ? ઇધ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ ઉત્તિણ્ણસ્સ પારઙ્ગતસ્સ એવમસ્સ – ‘બહુકારો ખો મે અયં કુલ્લો; ઇમાહં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ઉત્તિણ્ણો. યંનૂનાહં ઇમં કુલ્લં થલે વા ઉસ્સાદેત્વા [ઉસ્સારેત્વા (ક.)] ઉદકે વા ઓપિલાપેત્વા યેન કામં પક્કમેય્ય’ન્તિ. એવંકારી ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો તસ્મિં કુલ્લે કિચ્ચકારી અસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, કુલ્લૂપમો મયા ધમ્મો દેસિતો નિત્થરણત્થાય, નો ગહણત્થાય. કુલ્લૂપમં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસિતં, આજાનન્તેહિ ધમ્માપિ વો પહાતબ્બા પગેવ અધમ્મા.
૨૪૧. ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ. કતમાનિ છ? ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો, રૂપં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; વેદનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સઞ્ઞં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સઙ્ખારે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; યમ્પિ તં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં, અનુવિચરિતં મનસા તમ્પિ ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં – સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામીતિ – તમ્પિ ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો, સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો, રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; વેદનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સઞ્ઞં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સઙ્ખારે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; યમ્પિ તં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં, અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં – સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામીતિ – તમ્પિ ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સો એવં સમનુપસ્સન્તો અસતિ ન પરિતસ્સતી’’તિ.
૨૪૨. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, બહિદ્ધા અસતિ પરિતસ્સના’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ – ભગવા અવોચ. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ એકચ્ચસ્સ એવં હોતિ – ‘અહુ વત મે, તં વત મે નત્થિ; સિયા વત મે, તં વતાહં ન લભામી’તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, બહિદ્ધા અસતિ પરિતસ્સના હોતી’’તિ.
‘‘સિયા પન, ભન્તે, બહિદ્ધા અસતિ અપરિતસ્સના’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ – ભગવા અવોચ. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ એકચ્ચસ્સ ન એવં હોતિ – ‘અહુ વત મે, તં વત મે નત્થિ; સિયા વત મે, તં વતાહં ન લભામી’તિ. સો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, બહિદ્ધા અસતિ અપરિતસ્સના હોતી’’તિ.
‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, અજ્ઝત્તં અસતિ પરિતસ્સના’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ – ભગવા અવોચ. ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, એકચ્ચસ્સ એવં દિટ્ઠિ હોતિ – ‘સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’તિ. સો સુણાતિ તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા સબ્બેસં દિટ્ઠિટ્ઠાનાધિટ્ઠાનપરિયુટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાનં સમુગ્ઘાતાય સબ્બસઙ્ખારસમથાય સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગાય તણ્હાક્ખયાય વિરાગાય નિરોધાય નિબ્બાનાય ધમ્મં દેસેન્તસ્સ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ નામસ્સુ, વિનસ્સિસ્સામિ નામસ્સુ, નસ્સુ નામ ભવિસ્સામી’તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તં અસતિ પરિતસ્સના હોતી’’તિ.
‘‘સિયા પન, ભન્તે, અજ્ઝત્તં અસતિ અપરિતસ્સના’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ. ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, એકચ્ચસ્સ ન એવં દિટ્ઠિ હોતિ – ‘સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’તિ. સો સુણાતિ તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા સબ્બેસં દિટ્ઠિટ્ઠાનાધિટ્ઠાનપરિયુટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાનં સમુગ્ઘાતાય સબ્બસઙ્ખારસમથાય સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગાય તણ્હાક્ખયાય વિરાગાય નિરોધાય નિબ્બાનાય ધમ્મં દેસેન્તસ્સ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ નામસ્સુ, વિનસ્સિસ્સામિ નામસ્સુ, નસ્સુ નામ ભવિસ્સામી’તિ. સો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તં અસતિ અપરિતસ્સના હોતિ’’.
૨૪૩. ‘‘તં [તઞ્ચ (ક.)], ભિક્ખવે, પરિગ્ગહં પરિગ્ગણ્હેય્યાથ, ય્વાસ્સ [ય્વાસ્સુ (ક.)] પરિગ્ગહો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ તિટ્ઠેય્ય. પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, તં પરિગ્ગહં ય્વાસ્સ પરિગ્ગહો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ તિટ્ઠેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે. અહમ્પિ ખો તં, ભિક્ખવે, પરિગ્ગહં ન સમનુપસ્સામિ ય્વાસ્સ પરિગ્ગહો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ તિટ્ઠેય્ય.
‘‘તં, ભિક્ખવે, અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયેથ, યંસ [યસ્સ (સ્યા. ક.)] અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, તં અત્તવાદુપાદાનં યંસ અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે. અહમ્પિ ખો તં, ભિક્ખવે, અત્તવાદુપાદાનં ન સમનુપસ્સામિ યંસ અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા.
‘‘તં, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિનિસ્સયં નિસ્સયેથ યંસ દિટ્ઠિનિસ્સયં નિસ્સયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, તં દિટ્ઠિનિસ્સયં યંસ દિટ્ઠિનિસ્સયં નિસ્સયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે. અહમ્પિ ખો તં, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિનિસ્સયં ન સમનુપસ્સામિ યંસ દિટ્ઠિનિસ્સયં નિસ્સયતો ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’.
૨૪૪. ‘‘અત્તનિ વા, ભિક્ખવે, સતિ અત્તનિયં મે તિ અસ્સા’’તિ?
‘‘એવં, ભન્તે’’.
‘‘અત્તનિયે વા, ભિક્ખવે, સતિ અત્તા મે તિ અસ્સા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.
‘‘અત્તનિ ચ, ભિક્ખવે, અત્તનિયે ચ સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભમાને, યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં – ‘સો લોકો સો અત્તા, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’તિ – નનાયં [ન ચ ખોયં (ક.)], ભિક્ખવે, કેવલો પરિપૂરો બાલધમ્મો’’’તિ?
‘‘કિઞ્હિ નો સિયા, ભન્તે, કેવલો હિ, ભન્તે, પરિપૂરો [કેવલો પરિપૂરો (સી. પી.)] બાલધમ્મો’’તિ.
‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?
‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.
‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?
‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.
‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ?
‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.
‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?
‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.
‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?
‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.
‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ?
‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.
‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં, અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા, ઓળારિકં વા સુખુમં વા, હીનં વા પણીતં વા, યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં, અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા, ઓળારિકં વા સુખુમં વા, હીનં વા પણીતં વા, યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં’’.
૨૪૫. ‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, વેદનાય નિબ્બિન્દતિ, સઞ્ઞાય નિબ્બિન્દતિ, સઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દતિ, વિઞ્ઞાણસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, નિબ્બિદા વિરજ્જતિ [નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ (સી. સ્યા. પી.)], વિરાગા વિમુચ્ચતિ, વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તપલિઘો ઇતિપિ, સંકિણ્ણપરિક્ખો ઇતિપિ, અબ્બૂળ્હેસિકો ઇતિપિ, નિરગ્ગળો ઇતિપિ, અરિયો પન્નદ્ધજો પન્નભારો વિસંયુત્તો ઇતિપિ.
‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તપલિઘો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અવિજ્જા પહીના હોતિ, ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા, આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તપલિઘો હોતિ.
‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સંકિણ્ણપરિક્ખો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પોનોબ્ભવિકો જાતિસંસારો પહીનો હોતિ, ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો, આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સંકિણ્ણપરિક્ખો હોતિ.
‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અબ્બૂળ્હેસિકો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તણ્હા પહીના હોતિ, ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા, આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અબ્બૂળ્હેસિકો હોતિ.
‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિરગ્ગળો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પઞ્ચ ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ હોન્તિ, ઉચ્છિન્નમૂલાનિ તાલાવત્થુકતાનિ અનભાવંકતાનિ, આયતિં અનુપ્પાદધમ્માનિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિરગ્ગળો હોતિ.
‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરિયો પન્નદ્ધજો પન્નભારો વિસંયુત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અસ્મિમાનો પહીનો હોતિ, ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો, આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરિયો પન્નદ્ધજો પન્નભારો વિસંયુત્તો હોતિ.
૨૪૬. ‘‘એવં વિમુત્તચિત્તં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખું સઇન્દા દેવા સબ્રહ્મકા સપજાપતિકા અન્વેસં નાધિગચ્છન્તિ – ‘ઇદં નિસ્સિતં તથાગતસ્સ વિઞ્ઞાણ’ન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠેવાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મે તથાગતં અનનુવિજ્જોતિ વદામિ. એવંવાદિં ખો મં, ભિક્ખવે, એવમક્ખાયિં એકે સમણબ્રાહ્મણા અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ – ‘વેનયિકો સમણો ગોતમો, સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞાપેતી’તિ. યથા ચાહં ન, ભિક્ખવે [ભિક્ખવે ન (સી. સ્યા. પી.)], યથા ચાહં ન વદામિ, તથા મં તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ – ‘વેનયિકો સમણો ગોતમો, સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞાપેતી’તિ. પુબ્બે ચાહં ભિક્ખવે, એતરહિ ચ દુક્ખઞ્ચેવ પઞ્ઞાપેમિ, દુક્ખસ્સ ચ નિરોધં. તત્ર ચે, ભિક્ખવે, પરે તથાગતં અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ રોસેન્તિ વિહેસેન્તિ, તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ ન હોતિ આઘાતો ન અપ્પચ્ચયો ન ચેતસો અનભિરદ્ધિ.
‘‘તત્ર ચે, ભિક્ખવે, પરે તથાગતં સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ ન હોતિ આનન્દો ન સોમનસ્સં ન ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તં. તત્ર ચે, ભિક્ખવે, પરે વા તથાગતં સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ એવં હોતિ – ‘યં ખો ઇદં પુબ્બે પરિઞ્ઞાતં તત્થ મે એવરૂપા કારા [સક્કારા (ક.)] કરીયન્તી’તિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હે ચેપિ પરે અક્કોસેય્યું પરિભાસેય્યું રોસેય્યું વિહેસેય્યું, તત્ર તુમ્હે હિ ન આઘાતો ન અપ્પચ્ચયો ન ચેતસો અનભિરદ્ધિ કરણીયા. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હે ચેપિ પરે સક્કરેય્યું ગરું કરેય્યું માનેય્યું પૂજેય્યું, તત્ર તુમ્હેહિ ન આનન્દો ન સોમનસ્સં ન ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તં કરણીયં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હે ચેપિ પરે સક્કરેય્યું ગરું કરેય્યું માનેય્યું પૂજેય્યું, તત્ર તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘યં ખો ઇદં પુબ્બે પરિઞ્ઞાતં, તત્થ મે [તત્થ નો (ક.) તત્થ + ઇમેતિ પદચ્છેદો] એવરૂપા કારા કરીયન્તી’તિ.
૨૪૭. ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યં ન તુમ્હાકં તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં? રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. વેદના, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; સા વો પહીના દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. સઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; સા વો પહીના દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. સઙ્ખારા, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તે પજહથ; તે વો પહીના દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સન્તિ. વિઞ્ઞાણં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, યં ઇમસ્મિં જેતવને તિણકટ્ઠસાખાપલાસં, તં જનો હરેય્ય વા દહેય્ય વા યથાપચ્ચયં વા કરેય્ય. અપિ નુ તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘અમ્હે જનો હરતિ વા દહતિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોતી’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘ન હિ નો એતં, ભન્તે, અત્તા વા અત્તનિયં વા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં ન તુમ્હાકં તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં? રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ. વેદના, ભિક્ખવે…પે… સઞ્ઞા, ભિક્ખવે… સઙ્ખારા, ભિક્ખવે…પે… વિઞ્ઞાણં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ; તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતિ.
૨૪૮. ‘‘એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યે તે ભિક્ખૂ અરહન્તો ખીણાસવા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસંયોજના સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તા, વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યેસં ભિક્ખૂનં પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ, સબ્બે તે ઓપપાતિકા, તત્થ પરિનિબ્બાયિનો, અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યેસં ભિક્ખૂનં તીણિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ, રાગદોસમોહા તનુભૂતા, સબ્બે તે સકદાગામિનો, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યેસં ભિક્ખૂનં તીણિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ, સબ્બે તે સોતાપન્ના, અવિનિપાતધમ્મા, નિયતા સમ્બોધિપરાયના. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યે તે ભિક્ખૂ ધમ્માનુસારિનો સદ્ધાનુસારિનો સબ્બે તે સમ્બોધિપરાયના. એવં સ્વાક્ખાતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો છિન્નપિલોતિકો. એવં સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે ઉત્તાને વિવટે પકાસિતે છિન્નપિલોતિકે યેસં મયિ સદ્ધામત્તં પેમમત્તં સબ્બે તે સગ્ગપરાયના’’તિ.
ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.
અલગદ્દૂપમસુત્તં નિટ્ઠિતં દુતિયં.