૯. દ્વેધાવિતક્કસુત્તં

૨૦૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘યંનૂનાહં દ્વિધા કત્વા દ્વિધા કત્વા વિતક્કે વિહરેય્ય’ન્તિ. સો ખો અહં, ભિક્ખવે, યો ચાયં કામવિતક્કો યો ચ બ્યાપાદવિતક્કો યો ચ વિહિંસાવિતક્કો – ઇમં એકં ભાગમકાસિં; યો ચાયં નેક્ખમ્મવિતક્કો યો ચ અબ્યાપાદવિતક્કો યો ચ અવિહિંસાવિતક્કો – ઇમં દુતિયં ભાગમકાસિં.

૨૦૭. ‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એવં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો. સો એવં પજાનામિ – ‘ઉપ્પન્નો ખો મે અયં કામવિતક્કો. સો ચ ખો અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પઞ્ઞાનિરોધિકો વિઘાતપક્ખિકો અનિબ્બાનસંવત્તનિકો’ [અનિબ્બાનસંવત્તનિકો’’તિ (?)]. ‘અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતી’તિપિ મે, ભિક્ખવે, પટિસઞ્ચિક્ખતો અબ્ભત્થં ગચ્છતિ; ‘પરબ્યાબાધાય સંવત્તતી’તિપિ મે, ભિક્ખવે, પટિસઞ્ચિક્ખતો અબ્ભત્થં ગચ્છતિ; ‘ઉભયબ્યાબાધાય સંવત્તતી’તિપિ મે, ભિક્ખવે, પટિસઞ્ચિક્ખતો અબ્ભત્થં ગચ્છતિ; ‘પઞ્ઞાનિરોધિકો વિઘાતપક્ખિકો અનિબ્બાનસંવત્તનિકો’તિપિ મે, ભિક્ખવે, પટિસઞ્ચિક્ખતો અબ્ભત્થં ગચ્છતિ. સો ખો અહં, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નુપ્પન્નં કામવિતક્કં પજહમેવ [અતીતકાલિકકિરિયાપદાનિયેવ] વિનોદમેવ [અતીતકાલિકકિરિયાપદાનિયેવ] બ્યન્તમેવ [બ્યન્તેવ (સી. સ્યા. પી.)] નં અકાસિં.

૨૦૮. ‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એવં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ બ્યાપાદવિતક્કો…પે… ઉપ્પજ્જતિ વિહિંસાવિતક્કો. સો એવં પજાનામિ – ‘ઉપ્પન્નો ખો મે અયં વિહિંસાવિતક્કો. સો ચ ખો અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પઞ્ઞાનિરોધિકો વિઘાતપક્ખિકો અનિબ્બાનસંવત્તનિકો’. ‘અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતી’તિપિ મે, ભિક્ખવે, પટિસઞ્ચિક્ખતો અબ્ભત્થં ગચ્છતિ; ‘પરબ્યાબાધાય સંવત્તતી’તિપિ મે, ભિક્ખવે, પટિસઞ્ચિક્ખતો અબ્ભત્થં ગચ્છતિ; ‘ઉભયબ્યાબાધાય સંવત્તતી’તિપિ મે, ભિક્ખવે, પટિસઞ્ચિક્ખતો અબ્ભત્થં ગચ્છતિ; ‘પઞ્ઞાનિરોધિકો વિઘાતપક્ખિકો અનિબ્બાનસંવત્તનિકો’તિપિ મે, ભિક્ખવે, પટિસઞ્ચિક્ખતો અબ્ભત્થં ગચ્છતિ. સો ખો અહં, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નુપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં પજહમેવ વિનોદમેવ બ્યન્તમેવ નં અકાસિં.

‘‘યઞ્ઞદેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બહુલમનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ, તથા તથા નતિ હોતિ ચેતસો. કામવિતક્કં ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બહુલમનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ, પહાસિ નેક્ખમ્મવિતક્કં, કામવિતક્કં બહુલમકાસિ, તસ્સ તં કામવિતક્કાય ચિત્તં નમતિ. બ્યાપાદવિતક્કં ચે, ભિક્ખવે…પે… વિહિંસાવિતક્કં ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બહુલમનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ, પહાસિ અવિહિંસાવિતક્કં, વિહિંસાવિતક્કં બહુલમકાસિ, તસ્સ તં વિહિંસાવિતક્કાય ચિત્તં નમતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વસ્સાનં પચ્છિમે માસે સરદસમયે કિટ્ઠસમ્બાધે ગોપાલકો ગાવો રક્ખેય્ય. સો તા ગાવો તતો તતો દણ્ડેન આકોટેય્ય પટિકોટેય્ય સન્નિરુન્ધેય્ય સન્નિવારેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? પસ્સતિ હિ સો, ભિક્ખવે, ગોપાલકો તતોનિદાનં વધં વા બન્ધનં વા જાનિં વા ગરહં વા. એવમેવ ખો અહં, ભિક્ખવે, અદ્દસં અકુસલાનં ધમ્માનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, કુસલાનં ધમ્માનં નેક્ખમ્મે આનિસંસં વોદાનપક્ખં.

૨૦૯. ‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એવં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ નેક્ખમ્મવિતક્કો. સો એવં પજાનામિ – ‘ઉપ્પન્નો ખો મે અયં નેક્ખમ્મવિતક્કો. સો ચ ખો નેવત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાય સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાય સંવત્તતિ, પઞ્ઞાવુદ્ધિકો અવિઘાતપક્ખિકો નિબ્બાનસંવત્તનિકો’. રત્તિં ચેપિ નં, ભિક્ખવે, અનુવિતક્કેય્યં અનુવિચારેય્યં, નેવ તતોનિદાનં ભયં સમનુપસ્સામિ. દિવસં ચેપિ નં, ભિક્ખવે, અનુવિતક્કેય્યં અનુવિચારેય્યં, નેવ તતોનિદાનં ભયં સમનુપસ્સામિ. રત્તિન્દિવં ચેપિ નં, ભિક્ખવે, અનુવિતક્કેય્યં અનુવિચારેય્યં, નેવ તતોનિદાનં ભયં સમનુપસ્સામિ. અપિ ચ ખો મે અતિચિરં અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો કાયો કિલમેય્ય. કાયે કિલન્તે [કિલમન્તે (ક.)] ચિત્તં ઊહઞ્ઞેય્ય. ઊહતે ચિત્તે આરા ચિત્તં સમાધિમ્હાતિ. સો ખો અહં, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેમિ સન્નિસાદેમિ એકોદિં કરોમિ [એકોદિ કરોમિ (પી.)] સમાદહામિ. તં કિસ્સ હેતુ? ‘મા મે ચિત્તં ઊહઞ્ઞી’તિ [ઉગ્ઘાટીતિ (સ્યા. ક.), ઊહનીતિ (પી.)].

૨૧૦. ‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એવં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જતિ અબ્યાપાદવિતક્કો…પે… ઉપ્પજ્જતિ અવિહિંસાવિતક્કો. સો એવં પજાનામિ – ‘ઉપ્પન્નો ખો મે અયં અવિહિંસાવિતક્કો. સો ચ ખો નેવત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાય સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાય સંવત્તતિ, પઞ્ઞાવુદ્ધિકો અવિઘાતપક્ખિકો નિબ્બાનસંવત્તનિકો’. રત્તિં ચેપિ નં, ભિક્ખવે, અનુવિતક્કેય્યં અનુવિચારેય્યં, નેવ તતોનિદાનં ભયં સમનુપસ્સામિ. દિવસં ચેપિ નં, ભિક્ખવે, અનુવિતક્કેય્યં અનુવિચારેય્યં, નેવ તતોનિદાનં ભયં સમનુપસ્સામિ. રત્તિન્દિવં ચેપિ નં, ભિક્ખવે, અનુવિતક્કેય્યં અનુવિચારેય્યં, નેવ તતોનિદાનં ભયં સમનુપસ્સામિ. અપિ ચ ખો મે અતિચિરં અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો કાયો કિલમેય્ય. કાયે કિલન્તે ચિત્તં ઊહઞ્ઞેય્ય. ઊહતે ચિત્તે આરા ચિત્તં સમાધિમ્હાતિ. સો ખો અહં, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેમિ, સન્નિસાદેમિ, એકોદિં કરોમિ સમાદહામિ. તં કિસ્સ હેતુ? ‘મા મે ચિત્તં ઊહઞ્ઞી’તિ.

‘‘યઞ્ઞદેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બહુલમનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ, તથા તથા નતિ હોતિ ચેતસો. નેક્ખમ્મવિતક્કઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બહુલમનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ, પહાસિ કામવિતક્કં, નેક્ખમ્મવિતક્કં બહુલમકાસિ, તસ્સં તં નેક્ખમ્મવિતક્કાય ચિત્તં નમતિ. અબ્યાપાદવિતક્કઞ્ચે, ભિક્ખવે…પે… અવિહિંસાવિતક્કઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બહુલમનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ, પહાસિ વિહિંસાવિતક્કં, અવિહિંસાવિતક્કં બહુલમકાસિ, તસ્સ તં અવિહિંસાવિતક્કાય ચિત્તં નમતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે સબ્બસસ્સેસુ ગામન્તસમ્ભતેસુ ગોપાલકો ગાવો રક્ખેય્ય, તસ્સ રુક્ખમૂલગતસ્સ વા અબ્ભોકાસગતસ્સ વા સતિકરણીયમેવ હોતિ – ‘એતા [એતે (ક.)] ગાવો’તિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સતિકરણીયમેવ અહોસિ – ‘એતે ધમ્મા’તિ.

૨૧૧. ‘‘આરદ્ધં ખો પન મે, ભિક્ખવે, વીરિયં અહોસિ અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. સો ખો અહં, ભિક્ખવે, વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિં. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિં. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહાસિં સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેસિં, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ, તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિં. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિં.

૨૧૨. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેસિં. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરામિ. સેય્યથિદં, એકમ્પિ જાતિં…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરામિ. અયં ખો મે, ભિક્ખવે, રત્તિયા પઠમે યામે પઠમા વિજ્જા અધિગતા; અવિજ્જા વિહતા વિજ્જા ઉપ્પન્ના; તમો વિહતો આલોકો ઉપ્પન્નો; યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો.

૨૧૩. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેસિં. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સામિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને…પે… ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા…પે… ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સામિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનામિ. અયં ખો મે, ભિક્ખવે, રત્તિયા મજ્ઝિમે યામે દુતિયા વિજ્જા અધિગતા; અવિજ્જા વિહતા વિજ્જા ઉપ્પન્ના; તમો વિહતો આલોકો ઉપ્પન્નો; યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો.

૨૧૪. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેસિં. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં. ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં આસવનિરોધો’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં. તસ્સ મે એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચિત્થ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચિત્થ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચિત્થ, વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં અહોસિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિં. અયં ખો મે, ભિક્ખવે, રત્તિયા પચ્છિમે યામે તતિયા વિજ્જા અધિગતા; અવિજ્જા વિહતા વિજ્જા ઉપ્પન્ના; તમો વિહતો આલોકો ઉપ્પન્નો; યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો.

૨૧૫. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અરઞ્ઞે પવને મહન્તં નિન્નં પલ્લલં. તમેનં મહામિગસઙ્ઘો ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય. તસ્સ કોચિદેવ પુરિસો ઉપ્પજ્જેય્ય અનત્થકામો અહિતકામો અયોગક્ખેમકામો. સો ય્વાસ્સ મગ્ગો ખેમો સોવત્થિકો પીતિગમનીયો તં મગ્ગં પિદહેય્ય, વિવરેય્ય કુમ્મગ્ગં, ઓદહેય્ય ઓકચરં, ઠપેય્ય ઓકચારિકં. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મહામિગસઙ્ઘો અપરેન સમયેન અનયબ્યસનં [અનયબ્યસનં તનુત્તં (સી. સ્યા. પી.)] આપજ્જેય્ય. તસ્સેવ ખો પન, ભિક્ખવે, મહતો મિગસઙ્ઘસ્સ કોચિદેવ પુરિસો ઉપ્પજ્જેય્ય અત્થકામો હિતકામો યોગક્ખેમકામો. સો ય્વાસ્સ મગ્ગો ખેમો સોવત્થિકો પીતિગમનીયો તં મગ્ગં વિવરેય્ય, પિદહેય્ય કુમ્મગ્ગં, ઊહનેય્ય ઓકચરં, નાસેય્ય ઓકચારિકં. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મહામિગસઙ્ઘો અપરેન સમયેન વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય.

‘‘ઉપમા ખો મે અયં, ભિક્ખવે, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયં ચેવેત્થ અત્થો – મહન્તં નિન્નં પલ્લલન્તિ ખો, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં. મહામિગસઙ્ઘોતિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તાનમેતં અધિવચનં. પુરિસો અનત્થકામો અહિતકામો અયોગક્ખેમકામોતિ ખો, ભિક્ખવે, મારસ્સેતં પાપિમતો અધિવચનં. કુમ્મગ્ગોતિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠઙ્ગિકસ્સેતં મિચ્છામગ્ગસ્સ અધિવચનં, સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિયા મિચ્છાસઙ્કપ્પસ્સ મિચ્છાવાચાય મિચ્છાકમ્મન્તસ્સ મિચ્છાઆજીવસ્સ મિચ્છાવાયામસ્સ મિચ્છાસતિયા મિચ્છાસમાધિસ્સ. ઓકચરોતિ ખો, ભિક્ખવે, નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનં. ઓકચારિકાતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાયેતં અધિવચનં. પુરિસો અત્થકામો હિતકામો યોગક્ખેમકામોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. ખેમો મગ્ગો સોવત્થિકો પીતિગમનીયોતિ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસ્સેતં અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિયા સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચાય સમ્માકમ્મન્તસ્સ સમ્માઆજીવસ્સ સમ્માવાયામસ્સ સમ્માસતિયા સમ્માસમાધિસ્સ.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, વિવટો મયા ખેમો મગ્ગો સોવત્થિકો પીતિગમનીયો, પિહિતો કુમ્મગ્ગો, ઊહતો ઓકચરો, નાસિતા ઓકચારિકા. યં, ભિક્ખવે, સત્થારા કરણીયં સાવકાનં હિતેસિના અનુકમ્પકેન અનુકમ્પં ઉપાદાય, કતં વો તં મયા. એતાનિ, ભિક્ખવે, રુક્ખમૂલાનિ, એતાનિ સુઞ્ઞાગારાનિ; ઝાયથ, ભિક્ખવે, મા પમાદત્થ; મા પચ્છા વિપ્પટિસારિનો અહુવત્થ. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

દ્વેધાવિતક્કસુત્તં નિટ્ઠિતં નવમં.