૧૦. વિતક્કસણ્ઠાનસુત્તં

૨૧૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અધિચિત્તમનુયુત્તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના પઞ્ચ નિમિત્તાનિ કાલેન કાલં મનસિ કાતબ્બાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો યં નિમિત્તં આગમ્મ યં નિમિત્તં મનસિકરોતો ઉપ્પજ્જન્તિ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તમ્હા નિમિત્તા અઞ્ઞં નિમિત્તં મનસિ કાતબ્બં કુસલૂપસંહિતં. તસ્સ તમ્હા નિમિત્તા અઞ્ઞં નિમિત્તં મનસિકરોતો કુસલૂપસંહિતં યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ [એકોદિભોતિ (સ્યા. ક.)] સમાધિયતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દક્ખો પલગણ્ડો વા પલગણ્ડન્તેવાસી વા સુખુમાય આણિયા ઓળારિકં આણિં અભિનિહનેય્ય અભિનીહરેય્ય અભિનિવત્તેય્ય [અભિનિવજ્જેય્ય (સી. પી.)]; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો યં નિમિત્તં આગમ્મ યં નિમિત્તં મનસિકરોતો ઉપ્પજ્જન્તિ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તમ્હા નિમિત્તા અઞ્ઞં નિમિત્તં મનસિ કાતબ્બં કુસલૂપસંહિતં. તસ્સ તમ્હા નિમિત્તા અઞ્ઞં નિમિત્તં મનસિકરોતો કુસલૂપસંહિતં યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ.

૨૧૭. ‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તમ્હા નિમિત્તા અઞ્ઞં નિમિત્તં મનસિકરોતો કુસલૂપસંહિતં ઉપ્પજ્જન્તેવ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસં વિતક્કાનં આદીનવો ઉપપરિક્ખિતબ્બો – ‘ઇતિપિમે વિતક્કા અકુસલા, ઇતિપિમે વિતક્કા સાવજ્જા, ઇતિપિમે વિતક્કા દુક્ખવિપાકા’તિ. તસ્સ તેસં વિતક્કાનં આદીનવં ઉપપરિક્ખતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો અહિકુણપેન વા કુક્કુરકુણપેન વા મનુસ્સકુણપેન વા કણ્ઠે આસત્તેન અટ્ટિયેય્ય હરાયેય્ય જિગુચ્છેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તસ્સ ચે ભિક્ખુનો તમ્હાપિ નિમિત્તા અઞ્ઞં નિમિત્તં મનસિકરોતો કુસલૂપસંહિતં ઉપ્પજ્જન્તેવ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસં વિતક્કાનં આદીનવો ઉપપરિક્ખિતબ્બો – ‘ઇતિપિમે વિતક્કા અકુસલા, ઇતિપિમે વિતક્કા સાવજ્જા, ઇતિપિમે વિતક્કા દુક્ખવિપાકા’તિ. તસ્સ તેસં વિતક્કાનં આદીનવં ઉપપરિક્ખતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ.

૨૧૮. ‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તેસમ્પિ વિતક્કાનં આદીનવં ઉપપરિક્ખતો ઉપ્પજ્જન્તેવ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસં વિતક્કાનં અસતિઅમનસિકારો આપજ્જિતબ્બો. તસ્સ તેસં વિતક્કાનં અસતિઅમનસિકારં આપજ્જતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુમા પુરિસો આપાથગતાનં રૂપાનં અદસ્સનકામો અસ્સ; સો નિમીલેય્ય વા અઞ્ઞેન વા અપલોકેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તસ્સ ચે ભિક્ખુનો તેસમ્પિ વિતક્કાનં આદીનવં ઉપપરિક્ખતો ઉપ્પજ્જન્તેવ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ, તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ.

૨૧૯. ‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તેસમ્પિ વિતક્કાનં અસતિઅમનસિકારં આપજ્જતો ઉપ્પજ્જન્તેવ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસં વિતક્કાનં વિતક્કસઙ્ખારસણ્ઠાનં મનસિકાતબ્બં. તસ્સ તેસં વિતક્કાનં વિતક્કસઙ્ખારસણ્ઠાનં મનસિકરોતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો સીઘં ગચ્છેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘કિં નુ ખો અહં સીઘં ગચ્છામિ? યંનૂનાહં સણિકં ગચ્છેય્ય’ન્તિ. સો સણિકં ગચ્છેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘કિં નુ ખો અહં સણિકં ગચ્છામિ? યંનૂનાહં તિટ્ઠેય્ય’ન્તિ. સો તિટ્ઠેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘કિં નુ ખો અહં ઠિતો? યંનૂનાહં નિસીદેય્ય’ન્તિ. સો નિસીદેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘કિં નુ ખો અહં નિસિન્નો? યંનૂનાહં નિપજ્જેય્ય’ન્તિ. સો નિપજ્જેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, પુરિસો ઓળારિકં ઓળારિકં ઇરિયાપથં અભિનિવજ્જેત્વા [અભિનિસ્સજ્જેત્વા (સ્યા.)] સુખુમં સુખુમં ઇરિયાપથં કપ્પેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તસ્સ ચે ભિક્ખુનો તેસમ્પિ વિતક્કાનં અસતિઅમનસિકારં આપજ્જતો ઉપ્પજ્જન્તેવ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ.

૨૨૦. ‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તેસમ્પિ વિતક્કાનં વિતક્કસઙ્ખારસણ્ઠાનં મનસિકરોતો ઉપ્પજ્જન્તેવ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ. તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના દન્તેભિદન્તમાધાય [દન્તે + અભિદન્તં + આધાયાતિ ટીકાયં પદચ્છેદો, દન્તેભીતિ પનેત્થ કરણત્થો યુત્તો વિય દિસ્સતિ] જિવ્હાય તાલું આહચ્ચ ચેતસા ચિત્તં અભિનિગ્ગણ્હિતબ્બં અભિનિપ્પીળેતબ્બં અભિસન્તાપેતબ્બં. તસ્સ દન્તેભિદન્તમાધાય જિવ્હાય તાલું આહચ્ચ ચેતસા ચિત્તં અભિનિગ્ગણ્હતો અભિનિપ્પીળયતો અભિસન્તાપયતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, બલવા પુરિસો દુબ્બલતરં પુરિસં સીસે વા ગલે વા ખન્ધે વા ગહેત્વા અભિનિગ્ગણ્હેય્ય અભિનિપ્પીળેય્ય અભિસન્તાપેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તસ્સ ચે ભિક્ખુનો તેસમ્પિ વિતક્કાનં વિતક્કસઙ્ખારસણ્ઠાનં મનસિકરોતો ઉપ્પજ્જન્તેવ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ. તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના દન્તેભિદન્તમાધાય જિવ્હાય તાલું આહચ્ચ ચેતસા ચિત્તં અભિનિગ્ગણ્હિતબ્બં અભિનિપ્પીળેતબ્બં અભિસન્તાપેતબ્બં. તસ્સ દન્તેભિદન્તમાધાય જિવ્હાય તાલું આહચ્ચ ચેતસા ચિત્તં અભિનિગ્ગણ્હતો અભિનિપ્પીળયતો અભિસન્તાપયતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ.

૨૨૧. ‘‘યતો ખો [યતો ચ ખો (સ્યા. ક.)], ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો યં નિમિત્તં આગમ્મ યં નિમિત્તં મનસિકરોતો ઉપ્પજ્જન્તિ પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ, તસ્સ તમ્હા નિમિત્તા અઞ્ઞં નિમિત્તં મનસિકરોતો કુસલૂપસંહિતં યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તેસમ્પિ વિતક્કાનં આદીનવં ઉપપરિક્ખતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તેસમ્પિ વિતક્કાનં અસતિઅમનસિકારં આપજ્જતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તેસમ્પિ વિતક્કાનં વિતક્કસઙ્ખારસણ્ઠાનં મનસિકરોતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. દન્તેભિદન્તમાધાય જિવ્હાય તાલું આહચ્ચ ચેતસા ચિત્તં અભિનિગ્ગણ્હતો અભિનિપ્પીળયતો અભિસન્તાપયતો યે પાપકા અકુસલા વિતક્કા છન્દૂપસંહિતાપિ દોસૂપસંહિતાપિ મોહૂપસંહિતાપિ તે પહીયન્તિ તે અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વસી વિતક્કપરિયાયપથેસુ. યં વિતક્કં આકઙ્ખિસ્સતિ તં વિતક્કં વિતક્કેસ્સતિ, યં વિતક્કં નાકઙ્ખિસ્સતિ ન તં વિતક્કં વિતક્કેસ્સતિ. અચ્છેચ્છિ તણ્હં, વિવત્તયિ [વાવત્તયિ (સી. પી.)] સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

વિતક્કસણ્ઠાનસુત્તં નિટ્ઠિતં દસમં.

સીહનાદવગ્ગો નિટ્ઠિતો દુતિયો.