૧. ચૂળસીહનાદસુત્તં

૧૩૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો, ઇધ તતિયો સમણો, ઇધ ચતુત્થો સમણો; સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહીતિ [સમણેહિ અઞ્ઞેતિ (સી. પી. ક.) એત્થ અઞ્ઞેહીતિ સકાય પટિઞ્ઞાય સચ્ચાભિઞ્ઞેહીતિ અત્થો વેદિતબ્બો]. એવમેતં [એવમેવ (સ્યા. ક.)], ભિક્ખવે, સમ્મા સીહનાદં નદથ.

૧૪૦. ‘‘ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં વદેય્યું – ‘કો પનાયસ્મન્તાનં અસ્સાસો, કિં બલં, યેન તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં વદેથ – ઇધેવ સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો, ઇધ તતિયો સમણો, ઇધ ચતુત્થો સમણો; સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’તિ? એવંવાદિનો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવમસ્સુ વચનીયા – ‘અત્થિ ખો નો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો ધમ્મા અક્ખાતા યે મયં અત્તનિ સમ્પસ્સમાના એવં વદેમ – ઇધેવ સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો, ઇધ તતિયો સમણો, ઇધ ચતુત્થો સમણો; સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહીતિ. કતમે ચત્તારો? અત્થિ ખો નો, આવુસો, સત્થરિ પસાદો, અત્થિ ધમ્મે પસાદો, અત્થિ સીલેસુ પરિપૂરકારિતા; સહધમ્મિકા ખો પન પિયા મનાપા – ગહટ્ઠા ચેવ પબ્બજિતા ચ. ઇમે ખો નો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો ધમ્મા અક્ખાતા યે મયં અત્તનિ સમ્પસ્સમાના એવં વદેમ – ઇધેવ સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો, ઇધ તતિયો સમણો, ઇધ ચતુત્થો સમણો; સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’તિ.

૧૪૧. ‘‘ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં વદેય્યું – ‘અમ્હાકમ્પિ ખો, આવુસો, અત્થિ સત્થરિ પસાદો યો અમ્હાકં સત્થા, અમ્હાકમ્પિ અત્થિ ધમ્મે પસાદો યો અમ્હાકં ધમ્મો, મયમ્પિ સીલેસુ પરિપૂરકારિનો યાનિ અમ્હાકં સીલાનિ, અમ્હાકમ્પિ સહધમ્મિકા પિયા મનાપા – ગહટ્ઠા ચેવ પબ્બજિતા ચ. ઇધ નો, આવુસો, કો વિસેસો કો અધિપ્પયાસો [અધિપ્પાયો (ક. સી. સ્યા. પી.), અધિપ્પયોગો (ક.)] કિં નાનાકરણં યદિદં તુમ્હાકઞ્ચેવ અમ્હાકઞ્ચા’તિ?

‘‘એવંવાદિનો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવમસ્સુ વચનીયા – ‘કિં પનાવુસો, એકા નિટ્ઠા, ઉદાહુ પુથુ નિટ્ઠા’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાના, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં બ્યાકરેય્યું – ‘એકાવુસો, નિટ્ઠા, ન પુથુ નિટ્ઠા’તિ.

‘‘‘સા પનાવુસો, નિટ્ઠા સરાગસ્સ ઉદાહુ વીતરાગસ્સા’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાના, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં બ્યાકરેય્યું – ‘વીતરાગસ્સાવુસો, સા નિટ્ઠા, ન સા નિટ્ઠા સરાગસ્સા’તિ.

‘‘‘સા પનાવુસો, નિટ્ઠા સદોસસ્સ ઉદાહુ વીતદોસસ્સા’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાના, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં બ્યાકરેય્યું – ‘વીતદોસસ્સાવુસો, સા નિટ્ઠા, ન સા નિટ્ઠા સદોસસ્સા’તિ.

‘‘‘સા પનાવુસો, નિટ્ઠા સમોહસ્સ ઉદાહુ વીતમોહસ્સા’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાના, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં બ્યાકરેય્યું – ‘વીતમોહસ્સાવુસો, સા નિટ્ઠા, ન સા નિટ્ઠા સમોહસ્સા’તિ.

‘‘‘સા પનાવુસો, નિટ્ઠા સતણ્હસ્સ ઉદાહુ વીતતણ્હસ્સા’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાના, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં બ્યાકરેય્યું – ‘વીતતણ્હસ્સાવુસો, સા નિટ્ઠા, ન સા નિટ્ઠા સતણ્હસ્સા’તિ.

‘‘‘સા પનાવુસો, નિટ્ઠા સઉપાદાનસ્સ ઉદાહુ અનુપાદાનસ્સા’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાના, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં બ્યાકરેય્યું – ‘અનુપાદાનસ્સાવુસો, સા નિટ્ઠા, ન સા નિટ્ઠા સઉપાદાનસ્સા’તિ.

‘‘‘સા પનાવુસો, નિટ્ઠા વિદ્દસુનો ઉદાહુ અવિદ્દસુનો’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાના, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં બ્યાકરેય્યું – ‘વિદ્દસુનો, આવુસો, સા નિટ્ઠા, ન સા નિટ્ઠા અવિદ્દસુનો’તિ.

‘‘‘સા પનાવુસો, નિટ્ઠા અનુરુદ્ધપ્પટિવિરુદ્ધસ્સ ઉદાહુ અનનુરુદ્ધઅપ્પટિવિરુદ્ધસ્સા’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાના, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં બ્યાકરેય્યું – ‘અનનુરુદ્ધઅપ્પટિવિરુદ્ધસ્સાવુસો, સા નિટ્ઠા, ન સા નિટ્ઠા અનુરુદ્ધપ્પટિવિરુદ્ધસ્સા’તિ.

‘‘‘સા પનાવુસો, નિટ્ઠા પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનો ઉદાહુ નિપ્પપઞ્ચારામસ્સ નિપ્પપઞ્ચરતિનો’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાના, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં બ્યાકરેય્યું – ‘નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાવુસો, સા નિટ્ઠા નિપ્પપઞ્ચરતિનો, ન સા નિટ્ઠા પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનો’તિ.

૧૪૨. ‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયો – ભવદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠિ ચ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભવદિટ્ઠિં અલ્લીના ભવદિટ્ઠિં ઉપગતા ભવદિટ્ઠિં અજ્ઝોસિતા, વિભવદિટ્ઠિયા તે પટિવિરુદ્ધા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા વિભવદિટ્ઠિં અલ્લીના વિભવદિટ્ઠિં ઉપગતા વિભવદિટ્ઠિં અજ્ઝોસિતા, ભવદિટ્ઠિયા તે પટિવિરુદ્ધા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમાસં દ્વિન્નં દિટ્ઠીનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ‘તે સરાગા તે સદોસા તે સમોહા તે સતણ્હા તે સઉપાદાના તે અવિદ્દસુનો તે અનુરુદ્ધપ્પટિવિરુદ્ધા તે પપઞ્ચારામા પપઞ્ચરતિનો; તે ન પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ; ન પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ. યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇમાસં દ્વિન્નં દિટ્ઠીનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનન્તિ, ‘તે વીતરાગા તે વીતદોસા તે વીતમોહા તે વીતતણ્હા તે અનુપાદાના તે વિદ્દસુનો તે અનનુરુદ્ધઅપ્પટિવિરુદ્ધા તે નિપ્પપઞ્ચારામા નિપ્પપઞ્ચરતિનો; તે પરિમુચ્ચન્તિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ; પરિમુચ્ચન્તિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ.

૧૪૩. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? કામુપાદાનં, દિટ્ઠુપાદાનં, સીલબ્બતુપાદાનં, અત્તવાદુપાદાનં. સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાવાદા પટિજાનમાના. તે ન સમ્મા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ – કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન દિટ્ઠુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમાનિ હિ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા તીણિ ઠાનાનિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ. તસ્મા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાવાદા પટિજાનમાના; તે ન સમ્મા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ – કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન દિટ્ઠુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાવાદા પટિજાનમાના. તે ન સમ્મા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ – કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, દિટ્ઠુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમાનિ હિ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા દ્વે ઠાનાનિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ. તસ્મા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાવાદા પટિજાનમાના; તે ન સમ્મા [પટિજાનમાના ન સમ્મા (?)] સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ – કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, દિટ્ઠુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાવાદા પટિજાનમાના. તે ન સમ્મા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ – કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, દિટ્ઠુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમઞ્હિ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા એકં ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ. તસ્મા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાવાદા પટિજાનમાના; તે ન સમ્મા [પટિજાનમાના ન સમ્મા (?)] સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ – કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, દિટ્ઠુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, ન અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ.

‘‘એવરૂપે ખો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયે યો સત્થરિ પસાદો સો ન સમ્મગ્ગતો અક્ખાયતિ; યો ધમ્મે પસાદો સો ન સમ્મગ્ગતો અક્ખાયતિ; યા સીલેસુ પરિપૂરકારિતા સા ન સમ્મગ્ગતા અક્ખાયતિ; યા સહધમ્મિકેસુ પિયમનાપતા સા ન સમ્મગ્ગતા અક્ખાયતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હેતં, ભિક્ખવે, હોતિ યથા તં દુરક્ખાતે ધમ્મવિનયે દુપ્પવેદિતે અનિય્યાનિકે અનુપસમસંવત્તનિકે અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતે.

૧૪૪. ‘‘તથાગતો ચ ખો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાવાદો પટિજાનમાનો સમ્મા સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ – કામુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, દિટ્ઠુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, સીલબ્બતુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, અત્તવાદુપાદાનસ્સ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ. એવરૂપે ખો, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયે યો સત્થરિ પસાદો સો સમ્મગ્ગતો અક્ખાયતિ; યો ધમ્મે પસાદો સો સમ્મગ્ગતો અક્ખાયતિ; યા સીલેસુ પરિપૂરકારિતા સા સમ્મગ્ગતા અક્ખાયતિ; યા સહધમ્મિકેસુ પિયમનાપતા સા સમ્મગ્ગતા અક્ખાયતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હેતં, ભિક્ખવે, હોતિ યથા તં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે સુપ્પવેદિતે નિય્યાનિકે ઉપસમસંવત્તનિકે સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતે.

૧૪૫. ‘‘ઇમે ચ, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઉપાદાના. કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા? ઇમે ચત્તારો ઉપાદાના તણ્હાનિદાના તણ્હાસમુદયા તણ્હાજાતિકા તણ્હાપભવા. તણ્હા ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા? તણ્હા વેદનાનિદાના વેદનાસમુદયા વેદનાજાતિકા વેદનાપભવા. વેદના ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા? વેદના ફસ્સનિદાના ફસ્સસમુદયા ફસ્સજાતિકા ફસ્સપભવા. ફસ્સો ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો? ફસ્સો સળાયતનનિદાનો સળાયતનસમુદયો સળાયતનજાતિકો સળાયતનપભવો. સળાયતનઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં? સળાયતનં નામરૂપનિદાનં નામરૂપસમુદયં નામરૂપજાતિકં નામરૂપપભવં. નામરૂપઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં? નામરૂપં વિઞ્ઞાણનિદાનં વિઞ્ઞાણસમુદયં વિઞ્ઞાણજાતિકં વિઞ્ઞાણપભવં. વિઞ્ઞાણઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં? વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારનિદાનં સઙ્ખારસમુદયં સઙ્ખારજાતિકં સઙ્ખારપભવં. સઙ્ખારા ચિમે, ભિક્ખવે, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા? સઙ્ખારા અવિજ્જાનિદાના અવિજ્જાસમુદયા અવિજ્જાજાતિકા અવિજ્જાપભવા.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અવિજ્જા પહીના હોતિ વિજ્જા ઉપ્પન્ના, સો અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા નેવ કામુપાદાનં ઉપાદિયતિ, ન દિટ્ઠુપાદાનં ઉપાદિયતિ, ન સીલબ્બતુપાદાનં ઉપાદિયતિ, ન અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

ચૂળસીહનાદસુત્તં નિટ્ઠિતં પઠમં.