૬. જચ્ચન્ધવગ્ગો

૧. આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનસુત્તં

૫૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસિ. વેસાલિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘ગણ્હાહિ, આનન્દ, નિસીદનં. યેન ચાપાલં [પાવાલં (સ્યા.)] ચેતિયં તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા નિસીદનં આદાય ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ. અથ ખો ભગવા યેન ચાપાલં ચેતિયં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ –

‘‘રમણીયા, આનન્દ, વેસાલી; રમણીયં ઉદેનં ચેતિયં; રમણીયં ગોતમકં ચેતિયં; રમણીયં સત્તમ્બં ચેતિયં; રમણીયં બહુપુત્તં ચેતિયં; રમણીયં સારન્દદં ચેતિયં; રમણીયં ચાપાલં ચેતિયં. યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, સો આકઙ્ખમાનો ( ) [(આનન્દ) (ક.)] કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા. તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા. આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’’તિ.

એવમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતા ઓળારિકે નિમિત્તે કયિરમાને, ઓળારિકે ઓભાસે કયિરમાને, નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતું; ન ભગવન્તં યાચિ – ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ભગવા કપ્પં; તિટ્ઠતુ સુગતો કપ્પં બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ, યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો. દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ –

‘‘રમણીયા, આનન્દ, વેસાલી; રમણીયં ઉદેનં ચેતિયં; રમણીયં ગોતમકં ચેતિયં; રમણીયં સત્તમ્બં ચેતિયં; રમણીયં બહુપુત્તં ચેતિયં; રમણીયં સારન્દદં ચેતિયં; રમણીયં ચાપાલં ચેતિયં. યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, સો આકઙ્ખમાનો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા. તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા. આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’’તિ.

એવમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતા ઓળારિકે નિમિત્તે કયિરમાને, ઓળારિકે ઓભાસે કયિરમાને, નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતું; ન ભગવન્તં યાચિ – ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ભગવા કપ્પં; તિટ્ઠતુ સુગતો કપ્પં બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ, યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘ગચ્છ ત્વં, આનન્દ, યસ્સદાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ.

અથ ખો મારો પાપિમા, અચિરપક્કન્તે આયસ્મન્તે આનન્દે, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો મારો પાપિમા ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા; પરિનિબ્બાતુ સુગતો; પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો. ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ભિક્ખૂ ન સાવકા ભવિસ્સન્તિ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા [વિસારદા પત્તયોગખેમા (અ. નિ. ૮.૭૦), વિસારદપ્પત્તા યોગખેમા (સી. પી. ક.), વિસારદપ્પત્તા યોગખેમકામા (સ્યા.)] બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખિસ્સન્તિ દેસેસ્સન્તિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ પટ્ઠપેસ્સન્તિ વિવરિસ્સન્તિ વિભજિસ્સન્તિ ઉત્તાનીકરિસ્સન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’તિ. એતરહિ ખો પન, ભન્તે [સન્તિ ખો પન ભન્તે એતરહિ (સી. પી. સં. નિ. ૫.૮૨૨)] ભિક્ખૂ ભગવતો સાવકા વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનો સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તિ. પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા; પરિનિબ્બાતુ સુગતો; પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો.

‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ભિક્ખુનિયો ન સાવિકા ભવિસ્સન્તિ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખિસ્સન્તિ દેસેસ્સન્તિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ પટ્ઠપેસ્સન્તિ વિવરિસ્સન્તિ વિભજિસ્સન્તિ ઉત્તાનીકરિસ્સન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’તિ. એતરહિ ખો પન, ભન્તે, ભિક્ખુનિયો ભગવતો સાવિકા વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તિ. પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા; પરિનિબ્બાતુ સુગતો; પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો.

‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ઉપાસકા ન સાવકા ભવિસ્સન્તિ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનો સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખિસ્સન્તિ દેસેસ્સન્તિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ પટ્ઠપેસ્સન્તિ વિવરિસ્સન્તિ વિભજિસ્સન્તિ ઉત્તાનીકરિસ્સન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’તિ. એતરહિ ખો પન, ભન્તે, ઉપાસકા ભગવતો સાવકા વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનો સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તિ. પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા; પરિનિબ્બાતુ સુગતો; પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો.

‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ઉપાસિકા ન સાવિકા ભવિસ્સન્તિ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખિસ્સન્તિ દેસેસ્સન્તિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ પટ્ઠપેસ્સન્તિ વિવરિસ્સન્તિ વિભજિસ્સન્તિ ઉત્તાનીકરિસ્સન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’તિ. એતરહિ ખો પન, ભન્તે, ઉપાસિકા ભગવતો સાવિકા વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તિ. પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા; પરિનિબ્બાતુ સુગતો; પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો.

‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ઇદં બ્રહ્મચરિયં ન ઇદ્ધઞ્ચેવ ભવિસ્સતિ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિત’ન્તિ. એતરહિ ખો પન, ભન્તે [તયિદં ભન્તે (સં. નિ. ૫.૮૨૨)], ભગવતો બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતં. પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા; પરિનિબ્બાતુ સુગતો; પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો’’તિ.

એવં વુત્તે, ભગવા મારં પાપિમન્તં એતદવોચ – ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, પાપિમ, હોહિ. ન ચિરં તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનં ભવિસ્સતિ. ઇતો તિણ્ણં માસાનં અચ્ચયેન તથાગતો પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા ચાપાલે ચેતિયે સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજ્જિ. ઓસ્સટ્ઠે ચ ભગવતા આયુસઙ્ખારે મહાભૂમિચાલો અહોસિ ભિંસનકો લોમહંસો, દેવદુન્દુભિયો [દેવદુદ્રભિયો (ક.)] ચ ફલિંસુ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવં,

ભવસઙ્ખારમવસ્સજિ મુનિ;

અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો,

અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવ’’ન્તિ. પઠમં;

૨. સત્તજટિલસુત્તં

૫૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો બહિદ્વારકોટ્ઠકે નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

તેન ખો પન સમયેન સત્ત ચ જટિલા, સત્ત ચ નિગણ્ઠા, સત્ત ચ અચેલકા, સત્ત ચ એકસાટકા, સત્ત ચ પરિબ્બાજકા, પરૂળ્હકચ્છનખલોમા ખારિવિવિધમાદાય [ખારીવિધમાદાય (ક. સં. નિ. ૧.૧૨૨; દી. નિ. ૧.૨૮૦)] ભગવતો અવિદૂરે અતિક્કમન્તિ.

અદ્દસા ખો રાજા પસેનદિ કોસલો તે સત્ત ચ જટિલે, સત્ત ચ નિગણ્ઠે, સત્ત ચ અચેલકે, સત્ત ચ એકસાટકે, સત્ત ચ પરિબ્બાજકે, પરૂળ્હકચ્છનખલોમે ખારિવિવિધમાદાય ભગવતો અવિદૂરે અતિક્કમન્તે. દિસ્વાન ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા દક્ખિણજાણુમણ્ડલં પથવિયં [પઠવિયં (સી. સ્યા. પી.)] નિહન્ત્વા યેન તે સત્ત ચ જટિલા, સત્ત ચ નિગણ્ઠા, સત્ત ચ અચેલકા, સત્ત ચ એકસાટકા, સત્ત ચ પરિબ્બાજકા, તેનઞ્જલિં પણામેત્વા તિક્ખત્તું નામં સાવેસિ – ‘‘રાજાહં, ભન્તે, પસેનદિ કોસલો; રાજાહં, ભન્તે, પસેનદિ કોસલો; રાજાહં, ભન્તે, પસેનદિ કોસલો’’તિ.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો અચિરપક્કન્તેસુ તેસુ સત્તસુ ચ જટિલેસુ, સત્તસુ ચ નિગણ્ઠેસુ, સત્તસુ ચ અચેલકેસુ, સત્તસુ ચ એકસાટકેસુ, સત્તસુ ચ પરિબ્બાજકેસુ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યે ખો [યે ચ ખો (સી.), યે ચ તે (સ્યા.), યે નુ કેચિ ખો (પી.), યે તે (સં. નિ. ૧.૧૨૨), યે નુ ખો કેચિ (?)] ભન્તે, લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના એતે તેસં અઞ્ઞતરે’’તિ [અઞ્ઞતરાતિ (સી. ક.), અઞ્ઞતરોતિ (સ્યા. પી.)].

‘‘દુજ્જાનં ખો એતં, મહારાજ, તયા ગિહિના કામભોગિના પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તેન કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તેન માલાગન્ધવિલેપનં ધારયન્તેન જાતરૂપરજતં સાદિયન્તેન – ઇમે વા અરહન્તો, ઇમે વા અરહત્તમગ્ગં સમાપન્નાતિ.

‘‘સંવાસેન ખો, મહારાજ, સીલં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના ન ઇત્તરં [ન ઇત્તરેન (સ્યા. સી. સ્યા. અટ્ઠ.)], મનસિકરોતા નો અમનસિકરોતા, પઞ્ઞવતા નો દુપ્પઞ્ઞેન. સંવોહારેન ખો, મહારાજ, સોચેય્યં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના ન ઇત્તરં, મનસિકરોતા નો અમનસિકરોતા, પઞ્ઞવતા નો દુપ્પઞ્ઞેન. આપદાસુ ખો, મહારાજ, થામો વેદિતબ્બો. સો ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના ન ઇત્તરં, મનસિકરોતા નો અમનસિકરોતા, પઞ્ઞવતા નો દુપ્પઞ્ઞેન. સાકચ્છાય ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સા ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના ન ઇત્તરં, મનસિકરોતા નો અમનસિકરોતા, પઞ્ઞવતા નો દુપ્પઞ્ઞેના’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ સુભાસિતં ચિદં [સુભાસિતમિદં (સં. નિ. ૧.૧૨૨)], ભન્તે, ભગવતા – ‘દુજ્જાનં ખો એતં, મહારાજ, તયા ગિહિના પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તેન કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તેન માલાગન્ધવિલેપનં ધારયન્તેન જાતરૂપરજતં સાદિયન્તેન – ઇમે વા અરહન્તો, ઇમે વા અરહત્તમગ્ગં સમાપન્નાતિ. સંવાસેન ખો, મહારાજ, સીલં વેદિતબ્બં…પે… સાકચ્છાય ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સા ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના ન ઇત્તરં, મનસિકરોતા નો અમનસિકરોતા, પઞ્ઞવતા નો દુપ્પઞ્ઞેના’’’તિ.

‘‘એતે, ભન્તે, મમ પુરિસા ચોરા [ચરા (સં. નિ. ૧.૧૨૨)] ઓચરકા જનપદં ઓચરિત્વા ગચ્છન્તિ. તેહિ પઠમં ઓચિણ્ણં અહં પચ્છા ઓસારિસ્સામિ [ઓતરિસ્સામિ (સી. સ્યા. પી.), ઓયાયિસ્સામિ (સી. સ્યા. અટ્ઠ.), ઓસાપયિસ્સામિ (સં. નિ. ૧.૧૨૨)]. ઇદાનિ તે, ભન્તે, તં રજોજલ્લં પવાહેત્વા સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ ઓદાતવત્થવસના પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગિભૂતા પરિચારેસ્સન્તી’’ [ચારિયન્તિ (સ્યા.)] તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘ન વાયમેય્ય સબ્બત્થ, નાઞ્ઞસ્સ પુરિસો સિયા;

નાઞ્ઞં નિસ્સાય જીવેય્ય, ધમ્મેન ન વણિં [વાણિં (સી.), વણી (સ્યા. પી.), વાણિજં (ક.)] ચરે’’તિ. દુતિયં;

૩. પચ્ચવેક્ખણસુત્તં

૫૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા અત્તનો અનેકે પાપકે અકુસલે ધમ્મે પહીને પચ્ચવેક્ખમાનો નિસિન્નો હોતિ, અનેકે ચ કુસલે ધમ્મે ભાવનાપારિપૂરિં ગતે.

અથ ખો ભગવા [એતમત્થં વિદિત્વા (સી. ક.)] અત્તનો અનેકે પાપકે અકુસલે ધમ્મે પહીને વિદિત્વા અનેકે ચ કુસલે ધમ્મે ભાવનાપારિપૂરિં ગતે [એતમત્થં વિદિત્વા (સી. ક.)] તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘અહુ પુબ્બે તદા નાહુ, નાહુ પુબ્બે તદા અહુ;

ન ચાહુ ન ચ ભવિસ્સતિ, ન ચેતરહિ વિજ્જતી’’તિ. તતિયં;

૪. પઠમનાનાતિત્થિયસુત્તં

૫૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા સાવત્થિયં પટિવસન્તિ નાનાદિટ્ઠિકા નાનાખન્તિકા નાનારુચિકા નાનાદિટ્ઠિનિસ્સયનિસ્સિતા.

સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અન્તવા લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અનન્તવા લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘તં જીવં તં સરીરં, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ.

તે ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’તિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિંસુ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘ઇધ, ભન્તે, સમ્બહુલા નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા સાવત્થિયં પટિવસન્તિ નાનાદિટ્ઠિકા નાનાખન્તિકા નાનારુચિકા નાનાદિટ્ઠિનિસ્સયનિસ્સિતા.

‘‘સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ…પે… તે ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’’ તિ.

‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા, ભિક્ખવે, પરિબ્બાજકા અન્ધા અચક્ખુકા; અત્થં ન જાનન્તિ, અનત્થં ન જાનન્તિ, ધમ્મં ન જાનન્તિ, અધમ્મં ન જાનન્તિ. તે અત્થં અજાનન્તા અનત્થં અજાનન્તા ધમ્મં અજાનન્તા અધમ્મં અજાનન્તા ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’’તિ.

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, ઇમિસ્સાયેવ સાવત્થિયા અઞ્ઞતરો રાજા અહોસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, સો રાજા અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, યાવતકા સાવત્થિયા જચ્ચન્ધા તે સબ્બે એકજ્ઝં સન્નિપાતેહી’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સો પુરિસો તસ્સ રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા યાવતકા સાવત્થિયા જચ્ચન્ધા તે સબ્બે ગહેત્વા યેન સો રાજા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં રાજાનં એતદવોચ – ‘સન્નિપાતિતા ખો તે, દેવ, યાવતકા સાવત્થિયા જચ્ચન્ધા’તિ. ‘તેન હિ, ભણે, જચ્ચન્ધાનં હત્થિં દસ્સેહી’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, સો પુરિસો તસ્સ રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા જચ્ચન્ધાનં હત્થિં દસ્સેસિ.

‘‘એકચ્ચાનં જચ્ચન્ધાનં હત્થિસ્સ સીસં દસ્સેસિ – ‘એદિસો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’તિ. એકચ્ચાનં જચ્ચન્ધાનં હત્થિસ્સ કણ્ણં દસ્સેસિ – ‘એદિસો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’તિ. એકચ્ચાનં જચ્ચન્ધાનં હત્થિસ્સ દન્તં દસ્સેસિ – ‘એદિસો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’તિ. એકચ્ચાનં જચ્ચન્ધાનં હત્થિસ્સ સોણ્ડં દસ્સેસિ – ‘એદિસો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’તિ. એકચ્ચાનં જચ્ચન્ધાનં હત્થિસ્સ કાયં દસ્સેસિ – ‘એદિસો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’તિ. એકચ્ચાનં જચ્ચન્ધાનં હત્થિસ્સ પાદં દસ્સેસિ – ‘એદિસો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’તિ. એકચ્ચાનં જચ્ચન્ધાનં હત્થિસ્સ સત્થિં [પિટ્ઠિં (સ્યા.)] દસ્સેસિ – ‘એદિસો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’તિ. એકચ્ચાનં જચ્ચન્ધાનં હત્થિસ્સ નઙ્ગુટ્ઠં દસ્સેસિ – ‘એદિસો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’તિ. એકચ્ચાનં જચ્ચન્ધાનં હત્થિસ્સ વાલધિં દસ્સેસિ – ‘એદિસો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સો પુરિસો જચ્ચન્ધાનં હત્થિં દસ્સેત્વા યેન સો રાજા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં રાજાનં એતદવોચ – ‘દિટ્ઠો ખો તેહિ, દેવ, જચ્ચન્ધેહિ હત્થી; યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સો રાજા યેન તે જચ્ચન્ધા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે જચ્ચન્ધે એતદવોચ – ‘દિટ્ઠો વો, જચ્ચન્ધા, હત્થી’તિ? ‘એવં, દેવ, દિટ્ઠો નો હત્થી’તિ. ‘વદેથ, જચ્ચન્ધા, કીદિસો હત્થી’તિ?

‘‘યેહિ, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધેહિ હત્થિસ્સ સીસં દિટ્ઠં અહોસિ, તે એવમાહંસુ – ‘એદિસો, દેવ, હત્થી સેય્યથાપિ કુમ્ભો’તિ.

‘‘યેહિ, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધેહિ હત્થિસ્સ કણ્ણો દિટ્ઠો અહોસિ, તે એવમાહંસુ – ‘એદિસો, દેવ, હત્થી સેય્યથાપિ સુપ્પો’તિ.

‘‘યેહિ, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધેહિ હત્થિસ્સ દન્તો દિટ્ઠો અહોસિ, તે એવમાહંસુ – ‘એદિસો, દેવ, હત્થી સેય્યથાપિ ખીલો’તિ.

‘‘યેહિ, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધેહિ હત્થિસ્સ સોણ્ડો દિટ્ઠો અહોસિ, તે એવમાહંસુ – ‘એદિસો, દેવ, હત્થી સેય્યથાપિ નઙ્ગલીસા’તિ.

‘‘યેહિ, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધેહિ હત્થિસ્સ કાયો દિટ્ઠો અહોસિ, તે એવમાહંસુ – ‘એદિસો, દેવ, હત્થી સેય્યથાપિ કોટ્ઠો’તિ.

‘‘યેહિ, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધેહિ હત્થિસ્સ પાદો દિટ્ઠો અહોસિ, તે એવમાહંસુ – ‘એદિસો, દેવ, હત્થી સેય્યથાપિ થૂણો’તિ.

‘‘યેહિ, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધેહિ હત્થિસ્સ સત્થિ દિટ્ઠો [પિટ્ઠિ દિટ્ટા (ક. સી. સ્યા. પી.), સત્થિ દિટ્ઠા (ક. સી.)] હોસિ, તે એવમાહંસુ – ‘એદિસો, દેવ, હત્થી સેય્યથાપિ ઉદુક્ખલો’તિ.

‘‘યેહિ, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધેહિ હત્થિસ્સ નઙ્ગુટ્ઠં દિટ્ઠં અહોસિ, તે એવમાહંસુ – ‘એદિસો, દેવ, હત્થી સેય્યથાપિ મુસલો’તિ.

‘‘યેહિ, ભિક્ખવે, જચ્ચન્ધેહિ હત્થિસ્સ વાલધિ દિટ્ઠો અહોસિ, તે એવમાહંસુ – ‘એદિસો, દેવ, હત્થી સેય્યથાપિ સમ્મજ્જની’તિ.

‘‘તે ‘એદિસો હત્થી, નેદિસો હત્થી; નેદિસો હત્થી, એદિસો હત્થી’’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં મુટ્ઠીહિ સંસુમ્ભિંસુ [સંયુજ્ઝિંસુ (ક. સી., સ્યા. પી.)]. તેન ચ પન, ભિક્ખવે, સો રાજા અત્તમનો અહોસિ.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા અન્ધા અચક્ખુકા. તે અત્થં ન જાનન્તિ અનત્થં ન જાનન્તિ, ધમ્મં ન જાનન્તિ અધમ્મં ન જાનન્તિ. તે અત્થં અજાનન્તા અનત્થં અજાનન્તા, ધમ્મં અજાનન્તા અધમ્મં અજાનન્તા ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘ઇમેસુ કિર સજ્જન્તિ, એકે સમણબ્રાહ્મણા;

વિગ્ગય્હ નં વિવદન્તિ, જના એકઙ્ગદસ્સિનો’’તિ. ચતુત્થં;

૫. દુતિયનાનાતિત્થિયસુત્તં

૫૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા સાવત્થિયં પટિવસન્તિ નાનાદિટ્ઠિકા નાનાખન્તિકા નાનારુચિકા નાનાદિટ્ઠિનિસ્સયનિસ્સિતા.

સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચ [સસ્સતો અસસ્સતો (સી.)] અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘નેવ સસ્સતો નાસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સયંકતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘પરંકતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સયંકતો ચ પરંકતો ચ [સયંકતો પરંકતો (સી.)] અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અસયંકારો અપરંકારો [અસયંકારો ચ અપરંકારો ચ (સ્યા. પી.)] અધિચ્ચસમુપ્પન્નો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સસ્સતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અસસ્સતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સસ્સતઞ્ચ અસસ્સતઞ્ચ [સસ્સતં અસસ્સતં (સી.)] સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘નેવ સસ્સતં નાસસ્સતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવદિટ્ઠિનો – ‘‘પરંકતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ [સયંકથં પરંકતં (સી.)] સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ.

તે ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’તિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિંસુ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘ઇધ, ભન્તે, સમ્બહુલા નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા સાવત્થિયં પટિવસન્તિ નાનાદિટ્ઠિકા નાનાખન્તિકા નાનારુચિકા નાનાદિટ્ઠિનિસ્સયનિસ્સિતા.

‘‘સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ…પે… તે ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’’તિ.

‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા, ભિક્ખવે, પરિબ્બાજકા અન્ધા અચક્ખુકા; અત્થં ન જાનન્તિ અનત્થં ન જાનન્તિ, ધમ્મં ન જાનન્તિ અધમ્મં ન જાનન્તિ. તે અત્થં અજાનન્તા અનત્થં અજાનન્તા, ધમ્મં અજાનન્તા અધમ્મં અજાનન્તા ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘ઇમેસુ કિર સજ્જન્તિ, એકે સમણબ્રાહ્મણા;

અન્તરાવ વિસીદન્તિ, અપ્પત્વાવ તમોગધ’’ન્તિ. પઞ્ચમં;

૬. તતિયનાનાતિત્થિયસુત્તં

૫૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા સાવત્થિયં પટિવસન્તિ નાનાદિટ્ઠિકા નાનાખન્તિકા નાનારુચિકા નાનાદિટ્ઠિનિસ્સયનિસ્સિતા.

સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચ અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘નેવ સસ્સતો નાસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સયંકતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘પરંકતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સયંકતો ચ પરંકતો ચ અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અસયંકારો અપરંકારો અધિચ્ચસમુપ્પન્નો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સસ્સતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અસસ્સતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સસ્સતઞ્ચ અસસ્સતઞ્ચ સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘નેવ સસ્સતં નાસસ્સતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘પરંકતં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. સન્તિ પનેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘‘અસયંકારં અપરંકારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખં અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ.

તે ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’તિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિંસુ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘ઇધ, ભન્તે, સમ્બહુલા નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા સાવત્થિયં પટિવસન્તિ નાનાદિટ્ઠિકા નાનાખન્તિકા નાનારુચિકા નાનાદિટ્ઠિનિસ્સયનિસ્સિતા.

‘‘સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ …પે… તે ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’’તિ.

‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા, ભિક્ખવે, પરિબ્બાજકા અન્ધા અચક્ખુકા. તે અત્થં ન જાનન્તિ અનત્થં ન જાનન્તિ, ધમ્મં ન જાનન્તિ અધમ્મં ન જાનન્તિ. તે અત્થં અજાનન્તા અનત્થં અજાનન્તા, ધમ્મં અજાનન્તા અધમ્મં અજાનન્તા ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘એદિસો ધમ્મો, નેદિસો ધમ્મો; નેદિસો ધમ્મો, એદિસો ધમ્મો’’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘અહઙ્કારપસુતાયં પજા, પરંકારૂપસંહિતા;

એતદેકે નાબ્ભઞ્ઞંસુ, ન નં સલ્લન્તિ અદ્દસું.

‘‘એતઞ્ચ સલ્લં પટિકચ્ચ [પટિગચ્ચ (સી. સ્યા. કં. પી.)] પસ્સતો;

અહં કરોમીતિ ન તસ્સ હોતિ;

પરો કરોતીતિ ન તસ્સ હોતિ.

‘‘માનુપેતા અયં પજા, માનગન્થા માનવિનિબદ્ધા [માનવિનિબન્ધા (સી.)];

દિટ્ઠીસુ સારમ્ભકથા, સંસારં નાતિવત્તતી’’તિ. છટ્ઠં;

૭. સુભૂતિસુત્તં

૫૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સુભૂતિ ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય અવિતક્કં સમાધિં સમાપજ્જિત્વા.

અદ્દસા ખો ભગવા આયસ્મન્તં સુભૂતિં અવિદૂરે નિસિન્નં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય અવિતક્કં સમાધિં સમાપન્નં.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યસ્સ વિતક્કા વિધૂપિતા,

અજ્ઝત્તં સુવિકપ્પિતા અસેસા;

તં સઙ્ગમતિચ્ચ અરૂપસઞ્ઞી,

ચતુયોગાતિગતો ન જાતુ મેતી’’તિ [ન જાતિમેતીતિ (સ્યા. પી. અટ્ઠ. પાઠન્તરં)]. સત્તમં;

૮. ગણિકાસુત્તં

૫૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન રાજગહે દ્વે પૂગા અઞ્ઞતરિસ્સા ગણિકાય સારત્તા હોન્તિ પટિબદ્ધચિત્તા; ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં પાણીહિપિ ઉપક્કમન્તિ, લેડ્ડૂહિપિ ઉપક્કમન્તિ, દણ્ડેહિપિ ઉપક્કમન્તિ, સત્થેહિપિ ઉપક્કમન્તિ. તે તત્થ મરણમ્પિ નિગચ્છન્તિ મરણમત્તમ્પિ દુક્ખં.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિંસુ. રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘ઇધ, ભન્તે, રાજગહે દ્વે પૂગા અઞ્ઞતરિસ્સા ગણિકાય સારત્તા પટિબદ્ધચિત્તા; ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં પાણીહિપિ ઉપક્કમન્તિ, લેડ્ડૂહિપિ ઉપક્કમન્તિ, દણ્ડેહિપિ ઉપક્કમન્તિ, સત્થેહિપિ ઉપક્કમન્તિ. તે તત્થ મરણમ્પિ નિગચ્છન્તિ મરણમત્તમ્પિ દુક્ખ’’ન્તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યઞ્ચ પત્તં યઞ્ચ પત્તબ્બં, ઉભયમેતં રજાનુકિણ્ણં, આતુરસ્સાનુસિક્ખતો. યે ચ સિક્ખાસારા સીલબ્બતં જીવિતં બ્રહ્મચરિયં ઉપટ્ઠાનસારા, અયમેકો અન્તો. યે ચ એવંવાદિનો – ‘નત્થિ કામેસુ દોસો’તિ, અયં દુતિયો અન્તો. ઇચ્ચેતે ઉભો અન્તા કટસિવડ્ઢના, કટસિયો દિટ્ઠિં વડ્ઢેન્તિ. એતેતે ઉભો અન્તે અનભિઞ્ઞાય ઓલીયન્તિ એકે, અતિધાવન્તિ એકે. યે ચ ખો તે અભિઞ્ઞાય તત્ર ચ નાહેસું, તેન ચ નામઞ્ઞિંસુ, વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાયા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. ઉપાતિધાવન્તિસુત્તં

૫૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા રત્તન્ધકારતિમિસાયં અબ્ભોકાસે નિસિન્નો હોતિ તેલપ્પદીપેસુ ઝાયમાનેસુ.

તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા અધિપાતકા તેસુ તેલપ્પદીપેસુ આપાતપરિપાતં અનયં આપજ્જન્તિ, બ્યસનં આપજ્જન્તિ [નત્થિ સીહળપોત્થકે], અનયબ્યસનં આપજ્જન્તિ [નત્થિ સીહળપોત્થકે]. અદ્દસા ખો ભગવા તે સમ્બહુલે અધિપાતકે તેસુ તેલપ્પદીપેસુ આપાતપરિપાતં અનયં આપજ્જન્તે, બ્યસનં આપજ્જન્તે, અનયબ્યસનં આપજ્જન્તે.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘ઉપાતિધાવન્તિ ન સારમેન્તિ,

નવં નવં બન્ધનં બ્રૂહયન્તિ;

પતન્તિ પજ્જોતમિવાધિપાતકા [… ધિપાતા (સી. સ્યા.)],

દિટ્ઠે સુતે ઇતિહેકે નિવિટ્ઠા’’તિ. નવમં;

૧૦. ઉપ્પજ્જન્તિસુત્તં

૬૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભન્તે, તથાગતા લોકે નુપ્પજ્જન્તિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા તાવ અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા સક્કતા હોન્તિ ગરુકતા માનિતા પૂજિતા અપચિતા લાભિનો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. યતો ચ ખો, ભન્તે, તથાગતા લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અથ અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા અસક્કતા હોન્તિ અગરુકતા અમાનિતા અપૂજિતા અનપચિતા ન લાભિનો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. ભગવા યેવ [ભગવા ચેવ (સ્યા.)] દાનિ, ભન્તે, સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, ભિક્ખુસઙ્ઘો ચા’’તિ.

‘‘એવમેતં, આનન્દ, યાવકીવઞ્ચ, આનન્દ, તથાગતા લોકે નુપ્પજ્જન્તિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા તાવ અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા સક્કતા હોન્તિ ગરુકતા માનિતા પૂજિતા અપચિતા લાભિનો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. યતો ચ ખો, આનન્દ, તથાગતા લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અથ અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા અસક્કતા હોન્તિ અગરુકતા અમાનિતા અપૂજિતા અનપચિતા ન લાભિનો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. તથાગતોવ [તથાગતો ચેવ (સ્યા.)] દાનિ સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, ભિક્ખુસઙ્ઘો ચા’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘ઓભાસતિ તાવ સો કિમિ,

યાવ ન ઉન્નમતે [ઉગ્ગમતિ (સી.), ઉન્નમતિ (સ્યા.)] પભઙ્કરો;

(સ) [( ) નત્થિ સી. સ્યા. પોત્થકેસુ] વેરોચનમ્હિ ઉગ્ગતે,

હતપ્પભો હોતિ ન ચાપિ ભાસતિ.

‘‘એવં ઓભાસિતમેવ તક્કિકાનં [તિત્થિયાનં (સી. સ્યા. પી.)],

યાવ સમ્માસમ્બુદ્ધા લોકે નુપ્પજ્જન્તિ;

ન તક્કિકા સુજ્ઝન્તિ ન ચાપિ સાવકા,

દુદ્દિટ્ઠી ન દુક્ખા પમુચ્ચરે’’તિ. દસમં;

તસ્સુદ્દાનં –

આયુજટિલવેક્ખણા, તયો તિત્થિયા સુભૂતિ;

ગણિકા ઉપાતિ નવમો, ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે દસાતિ.

જચ્ચન્ધવગ્ગો છટ્ઠો નિટ્ઠિતો.