૭. ચૂળવગ્ગો

૧. પઠમલકુણ્ડકભદ્દિયસુત્તં

૬૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં લકુણ્ડકભદ્દિયં અનેકપરિયાયેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ [સમાદાપેતિ (?)] સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ.

અથ ખો આયસ્મતો લકુણ્ડકભદ્દિયસ્સ આયસ્મતા સારિપુત્તેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિયમાનસ્સ સમાદપિયમાનસ્સ સમુત્તેજિયમાનસ્સ સમ્પહંસિયમાનસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ.

અદ્દસા ખો ભગવા આયસ્મન્તં લકુણ્ડકભદ્દિયં આયસ્મતા સારિપુત્તેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિયમાનં સમાદપિયમાનં સમુત્તેજિયમાનં સમ્પહંસિયમાનં અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્તં [વિમુત્તચિત્તં (?)].

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો, અયંહમસ્મીતિ [અયમહમસ્મીતિ (સી. સ્યા. પી.)] અનાનુપસ્સી;

એવં વિમુત્તો ઉદતારિ ઓઘં, અતિણ્ણપુબ્બં અપુનબ્ભવાયા’’તિ. પઠમં;

૨. દુતિયલકુણ્ડકભદ્દિયસુત્તં

૬૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં લકુણ્ડકભદ્દિયં સેખં [સેક્ખોતિ (સ્યા.), સેખોતિ (પી.)] મઞ્ઞમાનો ભિય્યોસોમત્તાય અનેકપરિયાયેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ.

અદ્દસા ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આયસ્મન્તં લકુણ્ડકભદ્દિયં સેખં મઞ્ઞમાનં ભિય્યોસોમત્તાય અનેકપરિયાયેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેન્તં સમાદપેન્તં સમુત્તેજેન્તં સમ્પહંસેન્તં.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘અચ્છેચ્છિ [અચ્છેજ્જિ (ક. સી.), અચ્છિજ્જિ (ક. સી. સ્યા.), અછિજ્જિ (ક.)] વટ્ટં બ્યગા નિરાસં, વિસુક્ખા સરિતા ન સન્દતિ;

છિન્નં વટ્ટં ન વત્તતિ, એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ. દુતિયં;

૩. પઠમસત્તસુત્તં

૬૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સાવત્થિયા મનુસ્સા યેભુય્યેન કામેસુ અતિવેલં સત્તા ( ) [(હોન્તિ) (બહૂસુ) અટ્ઠકથાય સંસન્દેતબ્બં] રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા [ગથિતા (સી.)] મુચ્છિતા અજ્ઝોપન્ના સમ્મત્તકજાતા કામેસુ વિહરન્તિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિયં પિણ્ડાય પાવિસિંસુ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇધ, ભન્તે, સાવત્થિયા મનુસ્સા યેભુય્યેન કામેસુ અતિવેલં સત્તા રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોપન્ના સમ્મત્તકજાતા કામેસુ વિહરન્તી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘કામેસુ સત્તા કામસઙ્ગસત્તા,

સંયોજને વજ્જમપસ્સમાના;

ન હિ જાતુ સંયોજનસઙ્ગસત્તા,

ઓઘં તરેય્યું વિપુલં મહન્ત’’ન્તિ. તતિયં;

૪. દુતિયસત્તસુત્તં

૬૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સાવત્થિયા મનુસ્સા યેભુય્યેન કામેસુ સત્તા ( ) [(હોન્તિ) (બહૂસુ) અટ્ઠકથાય સંસન્દેતબ્બં] રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોપન્ના અન્ધીકતા સમ્મત્તકજાતા કામેસુ વિહરન્તિ.

અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસા ખો ભગવા સાવત્થિયા તે મનુસ્સે યેભુય્યેન કામેસુ સત્તે રત્તે ગિદ્ધે ગધિતે મુચ્છિતે અજ્ઝોપન્ને અન્ધીકતે સમ્મત્તકજાતે કામેસુ વિહરન્તે.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘કામન્ધા જાલસઞ્છન્ના, તણ્હાછદનછાદિતા;

પમત્તબન્ધુના બદ્ધા, મચ્છાવ કુમિનામુખે;

જરામરણમન્વેન્તિ [જરામરણં ગચ્છન્તિ (સી. સ્યા.)], વચ્છો ખીરપકોવ માતર’’ન્તિ. ચતુત્થં;

૫. અપરલકુણ્ડકભદ્દિયસુત્તં

૬૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા લકુણ્ડકભદ્દિયો સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

અદ્દસા ખો ભગવા આયસ્મન્તં લકુણ્ડકભદ્દિયં દૂરતોવ સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો આગચ્છન્તં દુબ્બણ્ણં દુદ્દસિકં ઓકોટિમકં યેભુય્યેન ભિક્ખૂનં પરિભૂતરૂપં. દિસ્વાન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતં ભિક્ખું દૂરતોવ સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો આગચ્છન્તં દુબ્બણ્ણં દુદ્દસિકં ઓકોટિમકં યેભુય્યેન ભિક્ખૂનં પરિભૂતરૂપ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ.

‘‘એસો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો. ન ચ સા સમાપત્તિ સુલભરૂપા યા તેન ભિક્ખુના અસમાપન્નપુબ્બા. યસ્સ ચત્થાય [યસ્સત્થાય (સી. ક.)] કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો, એકારો વત્તતી રથો;

અનીઘં પસ્સ આયન્તં, છિન્નસોતં અબન્ધન’’ન્તિ. પઞ્ચમં;

૬. તણ્હાસઙ્ખયસુત્તં

૬૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો [અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞો (સબ્બત્થ)] ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિં પચ્ચવેક્ખમાનો.

અદ્દસા ખો ભગવા આયસ્મન્તં અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞં અવિદૂરે નિસિન્નં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિં પચ્ચવેક્ખમાનં.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યસ્સ મૂલં છમા નત્થિ, પણ્ણા નત્થિ કુતો લતા;

તં ધીરં બન્ધના મુત્તં, કો તં નિન્દિતુમરહતિ;

દેવાપિ નં પસંસન્તિ, બ્રહ્મુનાપિ પસંસિતો’’તિ. છટ્ઠં;

૭. પપઞ્ચખયસુત્તં

૬૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા અત્તનો પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાપહાનં પચ્ચવેક્ખમાનો નિસિન્નો હોતિ.

અથ ખો ભગવા અત્તનો પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાપહાનં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યસ્સ પપઞ્ચા ઠિતિ ચ નત્થિ,

સન્દાનં પલિઘઞ્ચ વીતિવત્તો;

તં નિત્તણ્હં મુનિં ચરન્તં,

નાવજાનાતિ સદેવકોપિ લોકો’’તિ. સત્તમં;

૮. કચ્ચાનસુત્તં

૬૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહાકચ્ચાનો ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય કાયગતાય સતિયા અજ્ઝત્તં પરિમુખં સૂપટ્ઠિતાય.

અદ્દસા ખો ભગવા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં અવિદૂરે નિસિન્નં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય કાયગતાય સતિયા અજ્ઝત્તં પરિમુખં સૂપટ્ઠિતાય.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યસ્સ સિયા સબ્બદા સતિ,

સતતં કાયગતા ઉપટ્ઠિતા;

નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા,

ન ભવિસ્સતિ ન ચ મે ભવિસ્સતિ;

અનુપુબ્બવિહારિ તત્થ સો,

કાલેનેવ તરે વિસત્તિક’’ન્તિ. અટ્ઠમં;

૯. ઉદપાનસુત્તં

૬૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા મલ્લેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન થૂણં [થૂનં (સી. સ્યા. પી.)] નામ મલ્લાનં બ્રાહ્મણગામો તદવસરિ. અસ્સોસું ખો થૂણેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા – ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો મલ્લેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં થૂણં અનુપ્પત્તો’’તિ.( ) [(અથ ખો તે થૂણેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા) (?)] ઉદપાનં તિણસ્સ ચ ભુસસ્સ ચ યાવ મુખતો પૂરેસું – ‘‘મા તે મુણ્ડકા સમણકા પાનીયં અપંસૂ’’તિ.

અથ ખો ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ યેન રુક્ખમૂલં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘ઇઙ્ઘ મે ત્વં, આનન્દ, એતમ્હા ઉદપાના પાનીયં આહરા’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇદાનિ સો, ભન્તે, ઉદપાનો થૂણેય્યકેહિ બ્રાહ્મણગહપતિકેહિ તિણસ્સ ચ ભુસસ્સ ચ યાવ મુખતો પૂરિતો – ‘મા તે મુણ્ડકા સમણકા પાનીયં અપંસૂ’’’તિ.

દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘ઇઙ્ઘ મે ત્વં, આનન્દ, એતમ્હા ઉદપાના પાનીયં આહરા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા પત્તં ગહેત્વા યેન સો ઉદપાનો તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો સો ઉદપાનો આયસ્મન્તે આનન્દે ઉપસઙ્કમન્તે સબ્બં તં તિણઞ્ચ ભુસઞ્ચ મુખતો ઓવમિત્વા અચ્છસ્સ ઉદકસ્સ અનાવિલસ્સ વિપ્પસન્નસ્સ યાવ મુખતો પૂરિતો વિસ્સન્દન્તો [વિસ્સન્દો (ક.)] મઞ્ઞે અટ્ઠાસિ.

અથ ખો આયસ્મતો આનન્દસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો, તથાગતસ્સ મહિદ્ધિકતા મહાનુભાવતા! અયઞ્હિ સો ઉદપાનો મયિ ઉપસઙ્કમન્તે સબ્બં તં તિણઞ્ચ ભુસઞ્ચ મુખતો ઓવમિત્વા અચ્છસ્સ ઉદકસ્સ અનાવિલસ્સ વિપ્પસન્નસ્સ યાવ મુખતો પૂરિતો વિસ્સન્દન્તો મઞ્ઞે ઠિતો’’તિ!! પત્તેન પાનીયં આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે, તથાગતસ્સ મહિદ્ધિકતા મહાનુભાવતા! અયઞ્હિ સો, ભન્તે, ઉદપાનો મયિ ઉપસઙ્કમન્તે સબ્બં તં તિણઞ્ચ ભુસઞ્ચ મુખતો ઓવમિત્વા અચ્છસ્સ ઉદકસ્સ અનાવિલસ્સ વિપ્પસન્નસ્સ યાવ મુખતો પૂરિતો વિસ્સન્દન્તો મઞ્ઞે અટ્ઠાસિ!! પિવતુ ભગવા પાનીયં, પિવતુ સુગતો પાનીય’’ન્તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘કિં કયિરા ઉદપાનેન,

આપા ચે સબ્બદા સિયું;

તણ્હાય મૂલતો છેત્વા,

કિસ્સ પરિયેસનં ચરે’’તિ. નવમં;

૧૦. ઉતેનસુત્તં

૭૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો ઉતેનસ્સ [ઉદેનસ્સ (સી. સ્યા. પી.)] ઉય્યાનગતસ્સ અન્તેપુરં દડ્ઢં હોતિ, પઞ્ચ ચ ઇત્થિસતાનિ [પઞ્ચ ઇત્થિસતાનિ (સી. સ્યા. પી.)] કાલઙ્કતાનિ હોન્તિ સામાવતીપમુખાનિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય કોસમ્બિં પિણ્ડાય પાવિસિંસુ. કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇધ, ભન્તે, રઞ્ઞો ઉતેનસ્સ ઉય્યાનગતસ્સ અન્તેપુરં દડ્ઢં, પઞ્ચ ચ ઇત્થિસતાનિ કાલઙ્કતાનિ સામાવતીપમુખાનિ. તાસં, ભન્તે, ઉપાસિકાનં કા ગતિ કો અભિસમ્પરાયો’’તિ?

‘‘સન્તેત્થ, ભિક્ખવે, ઉપાસિકાયો સોતાપન્ના, સન્તિ સકદાગામિનિયો, સન્તિ અનાગામિનિયો. સબ્બા તા, ભિક્ખવે, ઉપાસિકાયો અનિપ્ફલા કાલઙ્કતા’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘મોહસમ્બન્ધનો લોકો, ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતિ;

ઉપધિબન્ધનો [ઉપધિસમ્બન્ધનો (ક. સી.)] બાલો, તમસા પરિવારિતો;

સસ્સતોરિવ [સસ્સતિ વિય (ક. સી.)] ખાયતિ, પસ્સતો નત્થિ કિઞ્ચન’’ન્તિ. દસમં;

તસ્સુદ્દાનં –

દ્વે ભદ્દિયા દ્વે ચ સત્તા, લકુણ્ડકો તણ્હાખયો;

પપઞ્ચખયો ચ કચ્ચાનો, ઉદપાનઞ્ચ ઉતેનોતિ.

ચૂળવગ્ગો [ચુલ્લવગ્ગો (સી.), ચૂલવગ્ગો (પી.)] સત્તમો નિટ્ઠિતો.