૧. બોધિવગ્ગો

૧. પઠમબોધિસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે બોધિરુક્ખમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો હોતિ વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી [વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદી (સ્યા. પી. ક.)]. અથ ખો ભગવા તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા રત્તિયા પઠમં યામં પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમં સાધુકં મનસાકાસિ –

‘‘ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ, યદિદં – અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા,

આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ;

અથસ્સ કઙ્ખા વપયન્તિ સબ્બા,

યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મ’’ન્તિ. પઠમં;

૨. દુતિયબોધિસુત્તં

૨. એવં મે સુતં – એક સમયં ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે બોધિરુક્ખમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો હોતિ વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી. અથ ખો ભગવા તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં પટિચ્ચસમુપ્પાદં પટિલોમં સાધુકં મનસાકાસિ –

‘‘ઇતિ ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ, યદિદં – અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો, નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો, સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા,

આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ;

અથસ્સ કઙ્ખા વપયન્તિ સબ્બા,

યતો ખયં પચ્ચયાનં અવેદી’’તિ. દુતિયં;

૩. તતિયબોધિસુત્તં

૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે બોધિરુક્ખમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો હોતિ વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી. અથ ખો ભગવા તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા રત્તિયા પચ્છિમં યામં પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમપટિલોમં સાધુકં મનસાકાસિ –

‘‘ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ, ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ; યદિદં – અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો, નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો, સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા,

આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ;

વિધૂપયં તિટ્ઠતિ મારસેનં,

સૂરિયોવ [સુરિયોવ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઓભાસયમન્તલિક્ખ’’ન્તિ. તતિયં;

૪. હુંહુઙ્કસુત્તં

૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે અજપાલનિગ્રોધે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો હોતિ વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી. અથ ખો ભગવા તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાસિ.

અથ ખો અઞ્ઞતરો હુંહુઙ્કજાતિકો [હુહુઙ્કજાતિકો (સી. સ્યા. કં. પી.)] બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણો હોતિ, કતમે ચ પન બ્રાહ્મણકરણા [બ્રાહ્મણકારકા (ક.)] ધમ્મા’’તિ?

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યો બ્રાહ્મણો બાહિતપાપધમ્મો,

નિહુંહુઙ્કો [નિહુહુઙ્કો (સી. સ્યા. કં પી.)] નિક્કસાવો યતત્તો;

વેદન્તગૂ વૂસિતબ્રહ્મચરિયો,

ધમ્મેન સો બ્રહ્મવાદં વદેય્ય;

યસ્સુસ્સદા નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે’’તિ. ચતુત્થં;

૫. બ્રાહ્મણસુત્તં

૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો આયસ્મા ચ મહાકસ્સપો આયસ્મા ચ મહાકચ્ચાનો [મહાકચ્ચાયનો (સી. પી. ક.)] આયસ્મા ચ મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મા ચ મહાકપ્પિનો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો આયસ્મા ચ અનુરુદ્ધો આયસ્મા ચ રેવતો આયસ્મા ચ નન્દો [આનન્દો (સી. પી.)] યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ.

અદ્દસા ખો ભગવા તે આયસ્મન્તે દૂરતોવ આગચ્છન્તે; દિસ્વાન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘એતે, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા આગચ્છન્તિ; એતે, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા આગચ્છન્તી’’તિ. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણજાતિકો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, બ્રાહ્મણો હોતિ, કતમે ચ પન બ્રાહ્મણકરણા ધમ્મા’’તિ?

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘બાહિત્વા પાપકે ધમ્મે, યે ચરન્તિ સદા સતા;

ખીણસંયોજના બુદ્ધા, તે વે [તેવ (સી.)] લોકસ્મિ બ્રાહ્મણા’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. મહાકસ્સપસુત્તં

૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહાકસ્સપો પિપ્પલિગુહાયં [પિપ્ફલિગુહાયં (સ્યા.), સિમ્બલિગુહાયં (ક.)] વિહરતિ આબાધિકો [આબાધિકો હોતિ (સ્યા. પી.)] દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો અપરેન સમયેન તમ્હા આબાધા વુટ્ઠાસિ. અથ ખો આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ તમ્હા આબાધા વુટ્ઠિતસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યંનૂનાહં રાજગહં પિણ્ડાય પવિસેય્ય’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન પઞ્ચમત્તાનિ દેવતાસતાનિ ઉસ્સુક્કં આપન્નાનિ હોન્તિ આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ પિણ્ડપાતપટિલાભાય. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો તાનિ પઞ્ચમત્તાનિ દેવતાસતાનિ પટિક્ખિપિત્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ – યેન દલિદ્દવિસિખા કપણવિસિખા પેસકારવિસિખા. અદ્દસા ખો ભગવા આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તં યેન દલિદ્દવિસિખા કપણવિસિખા પેસકારવિસિખા.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘અનઞ્ઞપોસિમઞ્ઞાતં, દન્તં સારે પતિટ્ઠિતં;

ખીણાસવં વન્તદોસં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. છટ્ઠં;

૭. અજકલાપકસુત્તં

૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા પાવાયં [પાટલિયં (પી.)] વિહરતિ અજકલાપકે ચેતિયે, અજકલાપકસ્સ યક્ખસ્સ ભવને. તેન ખો પન સમયેન ભગવા રત્તન્ધકારતિમિસાયં અબ્ભોકાસે નિસિન્નો હોતિ; દેવો ચ એકમેકં ફુસાયતિ. અથ ખો અજકલાપકો યક્ખો ભગવતો ભયં છમ્ભિતત્તં લોમહંસં ઉપ્પાદેતુકામો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો અવિદૂરે તિક્ખત્તું ‘‘અક્કુલો પક્કુલો’’તિ અક્કુલપક્કુલિકં અકાસિ – ‘‘એસો તે, સમણ, પિસાચો’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યદા સકેસુ ધમ્મેસુ, પારગૂ હોતિ બ્રાહ્મણો;

અથ એતં પિસાચઞ્ચ, પક્કુલઞ્ચાતિવત્તતી’’તિ. સત્તમં;

૮. સઙ્ગામજિસુત્તં

૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સઙ્ગામજિ સાવત્થિં અનુપ્પત્તો હોતિ ભગવન્તં દસ્સનાય. અસ્સોસિ ખો આયસ્મતો સઙ્ગામજિસ્સ પુરાણદુતિયિકા – ‘‘અય્યો કિર સઙ્ગામજિ સાવત્થિં અનુપ્પત્તો’’તિ. સા દારકં આદાય જેતવનં અગમાસિ.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સઙ્ગામજિ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો આયસ્મતો સઙ્ગામજિસ્સ પુરાણદુતિયિકા યેનાયસ્મા સઙ્ગામજિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સઙ્ગામજિં એતદવોચ – ‘‘ખુદ્દપુત્તઞ્હિ [ખુદ્દપુત્તામ્હિ (સી.)], સમણ, પોસ મ’’ન્તિ. એવં વુત્તે, આયસ્મા સઙ્ગામજિ તુણ્હી અહોસિ.

દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મતો સઙ્ગામજિસ્સ પુરાણદુતિયિકા આયસ્મન્તં સઙ્ગામજિં એતદવોચ – ‘‘ખુદ્દપુત્તઞ્હિ, સમણ, પોસ મ’’ન્તિ. દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા સઙ્ગામજિ તુણ્હી અહોસિ.

તતિયમ્પિ ખો આયસ્મતો સઙ્ગામજિસ્સ પુરાણદુતિયિકા આયસ્મન્તં સઙ્ગામજિં એતદવોચ – ‘‘ખુદ્દપુત્તઞ્હિ, સમણ, પોસ મ’’ન્તિ. તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા સઙ્ગામજિ તુણ્હી અહોસિ.

અથ ખો આયસ્મતો સઙ્ગામજિસ્સ પુરાણદુતિયિકા તં દારકં આયસ્મતો સઙ્ગામજિસ્સ પુરતો નિક્ખિપિત્વા પક્કામિ [પક્કમિ (ક.) એવમુપરિપિ] – ‘‘એસો [એસ (સી. ક.)] તે, સમણ, પુત્તો; પોસ ન’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા સઙ્ગામજિ તં દારકં નેવ ઓલોકેસિ નાપિ આલપિ. અથ ખો આયસ્મતો સઙ્ગામજિસ્સ પુરાણદુતિયિકા અવિદૂરં [અવિદૂરે (સ્યા. પી.)] ગન્ત્વા અપલોકેન્તી અદ્દસ આયસ્મન્તં સઙ્ગામજિં તં દારકં નેવ ઓલોકેન્તં નાપિ આલપન્તં, દિસ્વાનસ્સા એતદહોસિ – ‘‘ન ચાયં સમણો પુત્તેનપિ અત્થિકો’’તિ. તતો પટિનિવત્તિત્વા દારકં આદાય પક્કામિ. અદ્દસા ખો ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન આયસ્મતો સઙ્ગામજિસ્સ પુરાણદુતિયિકાય એવરૂપં વિપ્પકારં.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘આયન્તિં નાભિનન્દતિ, પક્કમન્તિં ન સોચતિ;

સઙ્ગા સઙ્ગામજિં મુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. અટ્ઠમં;

૯. જટિલસુત્તં

૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ગયાયં વિહરતિ ગયાસીસે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા જટિલા સીતાસુ હેમન્તિકાસુ રત્તીસુ અન્તરટ્ઠકે હિમપાતસમયે ગયાયં ઉમ્મુજ્જન્તિપિ નિમુજ્જન્તિપિ, ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જમ્પિ કરોન્તિ ઓસિઞ્ચન્તિપિ, અગ્ગિમ્પિ જુહન્તિ – ‘‘ઇમિના સુદ્ધી’’તિ.

અદ્દસા ખો ભગવા તે સમ્બહુલે જટિલે સીતાસુ હેમન્તિકાસુ રત્તીસુ અન્તરટ્ઠકે હિમપાતસમયે ગયાયં ઉમ્મુજ્જન્તેપિ નિમુજ્જન્તેપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જમ્પિ કરોન્તે [ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોન્તેપિ (સી. પી. ક.)] ઓસિઞ્ચન્તેપિ અગ્ગિમ્પિ જુહન્તે – ‘‘ઇમિના સુદ્ધી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘ન ઉદકેન સુચી હોતી, બહ્વેત્થ ન્હાયતી [નહાયતી (સી.)] જનો;

યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચ, સો સુચી સો ચ બ્રાહ્મણો’’તિ. નવમં;

૧૦. બાહિયસુત્તં

૧૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન બાહિયો દારુચીરિયો સુપ્પારકે પટિવસતિ સમુદ્દતીરે સક્કતો ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. અથ ખો બાહિયસ્સ દારુચીરિયસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘યે ખો કેચિ લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના, અહં તેસં અઞ્ઞતરો’’તિ.

અથ ખો બાહિયસ્સ દારુચીરિયસ્સ પુરાણસાલોહિતા દેવતા અનુકમ્પિકા અત્થકામા બાહિયસ્સ દારુચીરિયસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય યેન બાહિયો દારુચીરિયો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા બાહિયં દારુચીરિયં એતદવોચ – ‘‘નેવ ખો ત્વં, બાહિય, અરહા, નાપિ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો. સાપિ તે પટિપદા નત્થિ યાય ત્વં અરહા વા અસ્સ [અસ્સસિ (સ્યા. ક.)] અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ.

‘‘અથ કે ચરહિ સદેવકે લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ? ‘‘અત્થિ, બાહિય, ઉત્તરેસુ જનપદેસુ [જનપદે (સી.)] સાવત્થિ નામ નગરં. તત્થ સો ભગવા એતરહિ વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. સો હિ, બાહિય, ભગવા અરહા ચેવ અરહત્તાય ચ ધમ્મં દેસેતી’’તિ.

અથ ખો બાહિયો દારુચીરિયો તાય દેવતાય સંવેજિતો તાવદેવ સુપ્પારકમ્હા પક્કામિ. સબ્બત્થ એકરત્તિપરિવાસેન યેન સાવત્થિ જેતવનં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તિ. અથ ખો બાહિયો દારુચીરિયો યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘કહં નુ ખો, ભન્તે, એતરહિ ભગવા વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો? દસ્સનકામમ્હા મયં તં ભગવન્તં અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ. ‘‘અન્તરઘરં પવિટ્ઠો ખો, બાહિય, ભગવા પિણ્ડાયા’’તિ.

અથ ખો બાહિયો દારુચીરિયો તરમાનરૂપો જેતવના નિક્ખમિત્વા સાવત્થિં પવિસિત્વા અદ્દસ ભગવન્તં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરન્તં પાસાદિકં પસાદનીયં સન્તિન્દ્રિયં સન્તમાનસં ઉત્તમદમથસમથમનુપ્પત્તં દન્તં ગુત્તં યતિન્દ્રિયં નાગં. દિસ્વાન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો પાદે સિરસા નિપતિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે ભગવા, ધમ્મં; દેસેતુ, સુગતો, ધમ્મં, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. એવં વુત્તે, ભગવા બાહિયં દારુચીરિયં એતદવોચ – ‘‘અકાલો ખો તાવ, બાહિય, અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા પિણ્ડાયા’’તિ.

દુતિયમ્પિ ખો બાહિયો દારુચીરિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દુજ્જાનં ખો પનેતં, ભન્તે, ભગવતો વા જીવિતન્તરાયાનં, મય્હં વા જીવિતન્તરાયાનં. દેસેતુ મે, ભન્તે ભગવા, ધમ્મં; દેસેતુ, સુગતો, ધમ્મં, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા બાહિયં દારુચીરિયં એતદવોચ – ‘‘અકાલો ખો તાવ, બાહિય, અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા પિણ્ડાયા’’તિ.

તતિયમ્પિ ખો બાહિયો દારુચીરિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દુજ્જાનં ખો પનેતં, ભન્તે, ભગવતો વા જીવિતન્તરાયાનં, મય્હં વા જીવિતન્તરાયાનં. દેસેતુ મે ભન્તે ભગવા, ધમ્મં; દેસેતુ, સુગતો, ધમ્મં, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતિ, સુતે સુતમત્તં ભવિસ્સતિ, મુતે મુતમત્તં ભવિસ્સતિ, વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, બાહિય, સિક્ખિતબ્બં. યતો ખો તે, બાહિય, દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતિ, સુતે સુતમત્તં ભવિસ્સતિ, મુતે મુતમત્તં ભવિસ્સતિ, વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તં ભવિસ્સતિ, તતો ત્વં, બાહિય, ન તેન; યતો ત્વં, બાહિય, ન તેન તતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થ; યતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થ, તતો ત્વં, બાહિય, નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન. એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ.

અથ ખો બાહિયસ્સ દારુચીરિયસ્સ ભગવતો ઇમાય સંખિત્તાય ધમ્મદેસનાય તાવદેવ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ.

અથ ખો ભગવા બાહિયં દારુચીરિયં ઇમિના સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદિત્વા પક્કામિ. અથ ખો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો બાહિયં દારુચીરિયં ગાવી તરુણવચ્છા અધિપતિત્વા [અધિપાતેત્વા (સી. સ્યા. પી.), અધિપાતિત્વા (ક.)] જીવિતા વોરોપેસિ.

અથ ખો ભગવા સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં નગરમ્હા નિક્ખમિત્વા અદ્દસ બાહિયં દારુચીરિયં કાલઙ્કતં [કાલકતં (સી. સ્યા. કં.)]; દિસ્વાન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ગણ્હથ, ભિક્ખવે, બાહિયસ્સ દારુચીરિયસ્સ સરીરકં; મઞ્ચકં આરોપેત્વા નીહરિત્વા ઝાપેથ; થૂપઞ્ચસ્સ કરોથ. સબ્રહ્મચારી વો, ભિક્ખવે, કાલઙ્કતો’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પટિસ્સુત્વા બાહિયસ્સ દારુચીરિયસ્સ સરીરકં મઞ્ચકં આરોપેત્વા નીહરિત્વા ઝાપેત્વા થૂપઞ્ચસ્સ કત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘દડ્ઢં, ભન્તે, બાહિયસ્સ દારુચીરિયસ્સ સરીરં, થૂપો ચસ્સ કતો. તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ? ‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, બાહિયો દારુચીરિયો પચ્ચપાદિ ધમ્મસ્સાનુધમ્મં; ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેસેસિ. પરિનિબ્બુતો, ભિક્ખવે, બાહિયો દારુચીરિયો’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યત્થ આપો ચ પથવી, તેજો વાયો ન ગાધતિ;

ન તત્થ સુક્કા જોતન્તિ, આદિચ્ચો નપ્પકાસતિ;

ન તત્થ ચન્દિમા ભાતિ, તમો તત્થ ન વિજ્જતિ.

‘‘યદા ચ અત્તનાવેદિ [વેધી (ક.)], મુનિ મોનેન બ્રાહ્મણો;

અથ રૂપા અરૂપા ચ, સુખદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ. દસમં;

(અયમ્પિ ઉદાનો વુત્તો ભગવતા ઇતિ મે સુતન્તિ.) [( ) સ્યામપોત્થકે નત્થિ]

બોધિવગ્ગો પઠમો નિટ્ઠિતો.