૫. પારાયનવગ્ગો

વત્થુગાથા

૯૮૨. કોસલાનં પુરા રમ્મા, અગમા દક્ખિણાપથં;

આકિઞ્ચઞ્ઞં પત્થયાનો, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ.

૯૮૩. સો અસ્સકસ્સ વિસયે, અળકસ્સ [મુળકસ્સ (સ્યા.), મૂળ્હકસ્સ (ક.), મળકસ્સ (નિદ્દેસ)] સમાસને;

વસિ ગોધાવરીકૂલે, ઉઞ્છેન ચ ફલેન ચ.

૯૮૪. તસ્સેવ ઉપનિસ્સાય, ગામો ચ વિપુલો અહુ;

તતો જાતેન આયેન, મહાયઞ્ઞમકપ્પયિ.

૯૮૫. મહાયઞ્ઞં યજિત્વાન, પુન પાવિસિ અસ્સમં;

તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો.

૯૮૬. ઉગ્ઘટ્ટપાદો તસિતો [તસ્સિતો (ક.)], પઙ્કદન્તો રજસ્સિરો;

સો ચ નં ઉપસઙ્કમ્મ, સતાનિ પઞ્ચ યાચતિ.

૯૮૭. તમેનં બાવરી દિસ્વા, આસનેન નિમન્તયિ;

સુખઞ્ચ કુસલં પુચ્છિ, ઇદં વચનમબ્રવિ.

૯૮૮. ‘‘યં ખો મમ દેય્યધમ્મં, સબ્બં વિસજ્જિતં મયા;

અનુજાનાહિ મે બ્રહ્મે, નત્થિ પઞ્ચસતાનિ મે’’.

૯૮૯. ‘‘સચે મે યાચમાનસ્સ, ભવં નાનુપદસ્સતિ;

સત્તમે દિવસે તુય્હં, મુદ્ધા ફલતુ સત્તધા’’.

૯૯૦. અભિસઙ્ખરિત્વા કુહકો, ભેરવં સો અકિત્તયિ;

તસ્સ તં વચનં સુત્વા, બાવરી દુક્ખિતો અહુ.

૯૯૧. ઉસ્સુસ્સતિ અનાહારો, સોકસલ્લસમપ્પિતો;

અથોપિ એવં ચિત્તસ્સ, ઝાને ન રમતી મનો.

૯૯૨. ઉત્રસ્તં દુક્ખિતં દિસ્વા, દેવતા અત્થકામિની;

બાવરિં ઉપસઙ્કમ્મ, ઇદં વચનમબ્રવિ.

૯૯૩. ‘‘ન સો મુદ્ધં પજાનાતિ, કુહકો સો ધનત્થિકો;

મુદ્ધનિ મુદ્ધપાતે વા, ઞાણં તસ્સ ન વિજ્જતિ’’.

૯૯૪. ‘‘ભોતી ચરહિ જાનાસિ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતા;

મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચ, તં સુણોમ વચો તવ’’.

૯૯૫. ‘‘અહમ્પેતં ન જાનામિ, ઞાણમેત્થ ન વિજ્જતિ;

મુદ્ધનિ મુદ્ધાધિપાતે ચ, જિનાનં હેત્થ [મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતો ચ, જિનાનં હેત (સી. સ્યા. પી.)] દસ્સનં’’.

૯૯૬. ‘‘અથ કો ચરહિ જાનાતિ, અસ્મિં પથવિમણ્ડલે [પુથવિમણ્ડલે (સી. પી.)];

મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચ, તં મે અક્ખાહિ દેવતે’’.

૯૯૭. ‘‘પુરા કપિલવત્થુમ્હા, નિક્ખન્તો લોકનાયકો;

અપચ્ચો ઓક્કાકરાજસ્સ, સક્યપુત્તો પભઙ્કરો.

૯૯૮. ‘‘સો હિ બ્રાહ્મણ સમ્બુદ્ધો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

સબ્બાભિઞ્ઞાબલપ્પત્તો, સબ્બધમ્મેસુ ચક્ખુમા;

સબ્બકમ્મક્ખયં પત્તો, વિમુત્તો ઉપધિક્ખયે.

૯૯૯. ‘‘બુદ્ધો સો ભગવા લોકે, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા;

તં ત્વં ગન્ત્વાન પુચ્છસ્સુ, સો તે તં બ્યાકરિસ્સતિ’’.

૧૦૦૦. સમ્બુદ્ધોતિ વચો સુત્વા, ઉદગ્ગો બાવરી અહુ;

સોકસ્સ તનુકો આસિ, પીતિઞ્ચ વિપુલં લભિ.

૧૦૦૧. સો બાવરી અત્તમનો ઉદગ્ગો, તં દેવતં પુચ્છતિ વેદજાતો;

‘‘કતમમ્હિ ગામે નિગમમ્હિ વા પન, કતમમ્હિ વા જનપદે લોકનાથો;

યત્થ ગન્ત્વાન પસ્સેમુ [ગન્ત્વા નમસ્સેમુ (સી. સ્યા. પી.)], સમ્બુદ્ધં દ્વિપદુત્તમં’’ [દ્વિપદુત્તમં (સી. સ્યા. પી.)],.

૧૦૦૨. ‘‘સાવત્થિયં કોસલમન્દિરે જિનો, પહૂતપઞ્ઞો વરભૂરિમેધસો;

સો સક્યપુત્તો વિધુરો અનાસવો, મુદ્ધાધિપાતસ્સ વિદૂ નરાસભો’’.

૧૦૦૩. તતો આમન્તયી સિસ્સે, બ્રાહ્મણે મન્તપારગે;

‘‘એથ માણવા અક્ખિસ્સં, સુણાથ વચનં મમ.

૧૦૦૪. ‘‘યસ્સેસો દુલ્લભો લોકે, પાતુભાવો અભિણ્હસો;

સ્વાજ્જ લોકમ્હિ ઉપ્પન્નો, સમ્બુદ્ધો ઇતિ વિસ્સુતો;

ખિપ્પં ગન્ત્વાન સાવત્થિં, પસ્સવ્હો દ્વિપદુત્તમં’’.

૧૦૦૫. ‘‘કથં ચરહિ જાનેમુ, દિસ્વા બુદ્ધોતિ બ્રાહ્મણ;

અજાનતં નો પબ્રૂહિ, યથા જાનેમુ તં મયં’’.

૧૦૦૬. ‘‘આગતાનિ હિ મન્તેસુ, મહાપુરિસલક્ખણા;

દ્વત્તિંસાનિ ચ [દ્વિત્તિંસા ચ (સી. સ્યા. પી.), દ્વિત્તિંસ તાનિ (?)] બ્યાક્ખાતા, સમત્તા અનુપુબ્બસો.

૧૦૦૭. ‘‘યસ્સેતે હોન્તિ ગત્તેસુ, મહાપુરિસલક્ખણા;

દ્વેયેવ તસ્સ ગતિયો, તતિયા હિ ન વિજ્જતિ.

૧૦૦૮. ‘‘સચે અગારં આવસતિ [અજ્ઝાવસતિ (ક.)], વિજેય્ય પથવિં ઇમં;

અદણ્ડેન અસત્થેન, ધમ્મેનમનુસાસતિ.

૧૦૦૯. ‘‘સચે ચ સો પબ્બજતિ, અગારા અનગારિયં;

વિવટ્ટચ્છદો [વિવત્તછદ્દો (સી.)] સમ્બુદ્ધો, અરહા ભવતિ અનુત્તરો.

૧૦૧૦. ‘‘જાતિં ગોત્તઞ્ચ લક્ખણં, મન્તે સિસ્સે પુનાપરે;

મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચ, મનસાયેવ પુચ્છથ.

૧૦૧૧. ‘‘અનાવરણદસ્સાવી, યદિ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ;

મનસા પુચ્છિતે પઞ્હે, વાચાય વિસ્સજેસ્સતિ’’.

૧૦૧૨. બાવરિસ્સ વચો સુત્વા, સિસ્સા સોળસ બ્રાહ્મણા;

અજિતો તિસ્સમેત્તેય્યો, પુણ્ણકો અથ મેત્તગૂ.

૧૦૧૩. ધોતકો ઉપસીવો ચ, નન્દો ચ અથ હેમકો;

તોદેય્યકપ્પા દુભયો, જતુકણ્ણી ચ પણ્ડિતો.

૧૦૧૪. ભદ્રાવુધો ઉદયો ચ, પોસાલો ચાપિ બ્રાહ્મણો;

મોઘરાજા ચ મેધાવી, પિઙ્ગિયો ચ મહાઇસિ.

૧૦૧૫. પચ્ચેકગણિનો સબ્બે, સબ્બલોકસ્સ વિસ્સુતા;

ઝાયી ઝાનરતા ધીરા, પુબ્બવાસનવાસિતા.

૧૦૧૬. બાવરિં અભિવાદેત્વા, કત્વા ચ નં પદક્ખિણં;

જટાજિનધરા સબ્બે, પક્કામું ઉત્તરામુખા.

૧૦૧૭. અળકસ્સ પતિટ્ઠાનં, પુરિમાહિસ્સતિં [પુરિમં માહિસ્સતિં (સી. પી.), પુરં માહિસ્સતિં (સ્યા.)] તદા;

ઉજ્જેનિઞ્ચાપિ ગોનદ્ધં, વેદિસં વનસવ્હયં.

૧૦૧૮. કોસમ્બિઞ્ચાપિ સાકેતં, સાવત્થિઞ્ચ પુરુત્તમં;

સેતબ્યં કપિલવત્થું, કુસિનારઞ્ચ મન્દિરં.

૧૦૧૯. પાવઞ્ચ ભોગનગરં, વેસાલિં માગધં પુરં;

પાસાણકં ચેતિયઞ્ચ, રમણીયં મનોરમં.

૧૦૨૦. તસિતોવુદકં સીતં, મહાલાભંવ વાણિજો;

છાયં ઘમ્માભિતત્તોવ, તુરિતા પબ્બતમારુહું.

૧૦૨૧. ભગવા તમ્હિ સમયે, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતો;

ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ, સીહોવ નદતી વને.

૧૦૨૨. અજિતો અદ્દસ બુદ્ધં, સતરંસિં [વીતરંસિંવ (સ્યા.), સતરંસીવ (ક.), પીતરંસીવ (નિદ્દેસ)] વ ભાણુમં;

ચન્દં યથા પન્નરસે, પારિપૂરિં ઉપાગતં.

૧૦૨૩. અથસ્સ ગત્તે દિસ્વાન, પરિપૂરઞ્ચ બ્યઞ્જનં;

એકમન્તં ઠિતો હટ્ઠો, મનોપઞ્હે અપુચ્છથ.

૧૦૨૪. ‘‘આદિસ્સ જમ્મનં [જપ્પનં (ક.)] બ્રૂહિ, ગોત્તં બ્રૂહિ સલક્ખણં [બ્રૂહિસ્સ લક્ખણં (નિદ્દેસ)];

મન્તેસુ પારમિં બ્રૂહિ, કતિ વાચેતિ બ્રાહ્મણો’’.

૧૦૨૫. ‘‘વીસં વસ્સસતં આયુ, સો ચ ગોત્તેન બાવરી;

તીણિસ્સ લક્ખણા ગત્તે, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ.

૧૦૨૬. ‘‘લક્ખણે ઇતિહાસે ચ, સનિઘણ્ડુસકેટુભે;

પઞ્ચસતાનિ વાચેતિ, સધમ્મે પારમિં ગતો’’.

૧૦૨૭. ‘‘લક્ખણાનં પવિચયં, બાવરિસ્સ નરુત્તમ;

કઙ્ખચ્છિદ [તણ્હચ્છિદ (બહૂસુ)] પકાસેહિ, મા નો કઙ્ખાયિતં અહુ’’.

૧૦૨૮. ‘‘મુખં જિવ્હાય છાદેતિ, ઉણ્ણસ્સ ભમુકન્તરે;

કોસોહિતં વત્થગુય્હં, એવં જાનાહિ માણવ’’.

૧૦૨૯. પુચ્છઞ્હિ કિઞ્ચિ અસુણન્તો, સુત્વા પઞ્હે વિયાકતે;

વિચિન્તેતિ જનો સબ્બો, વેદજાતો કતઞ્જલી.

૧૦૩૦. ‘‘કો નુ દેવો વા બ્રહ્મા વા, ઇન્દો વાપિ સુજમ્પતિ;

મનસા પુચ્છિતે પઞ્હે, કમેતં પટિભાસતિ.

૧૦૩૧. ‘‘મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચ, બાવરી પરિપુચ્છતિ;

તં બ્યાકરોહિ ભગવા, કઙ્ખં વિનય નો ઇસે’’.

૧૦૩૨. ‘‘અવિજ્જા મુદ્ધાતિ જાનાહિ, વિજ્જા મુદ્ધાધિપાતિની;

સદ્ધાસતિસમાધીહિ, છન્દવીરિયેન સંયુતા’’.

૧૦૩૩. તતો વેદેન મહતા, સન્થમ્ભિત્વાન માણવો;

એકંસં અજિનં કત્વા, પાદેસુ સિરસા પતિ.

૧૦૩૪. ‘‘બાવરી બ્રાહ્મણો ભોતો, સહ સિસ્સેહિ મારિસ;

ઉદગ્ગચિત્તો સુમનો, પાદે વન્દતિ ચક્ખુમ’’.

૧૦૩૫. ‘‘સુખિતો બાવરી હોતુ, સહ સિસ્સેહિ બ્રાહ્મણો;

ત્વઞ્ચાપિ સુખિતો હોહિ, ચિરં જીવાહિ માણવ.

૧૦૩૬. ‘‘બાવરિસ્સ ચ તુય્હં વા, સબ્બેસં સબ્બસંસયં;

કતાવકાસા પુચ્છવ્હો, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છથ’’.

૧૦૩૭. સમ્બુદ્ધેન કતોકાસો, નિસીદિત્વાન પઞ્જલી;

અજિતો પઠમં પઞ્હં, તત્થ પુચ્છિ તથાગતં.

વત્થુગાથા નિટ્ઠિતા.

૧. અજિતમાણવપુચ્છા

૧૦૩૮. ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો, (ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો)

કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ;

કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસિ, કિંસુ તસ્સ મહબ્ભયં’’.

૧૦૩૯. ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો, (અજિતાતિ ભગવા)

વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતિ;

જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમિ, દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયં’’.

૧૦૪૦. ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા, (ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો)

સોતાનં કિં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂહિ, કેન સોતા પિધિય્યરે’’ [પિથિય્યરે (સી. સ્યા. પી.), પિથીયરે (સી. અટ્ઠ.), પિધીયરે (?)].

૧૦૪૧. ‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરે’’.

૧૦૪૨. ‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ યઞ્ચ [સતી ચેવ (સી.), સતી ચ (સ્યા.), સતી ચાપિ (પી. નિદ્દેસ), સતિ ચાપિ (નિદ્દેસ)], (ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો)

નામરૂપઞ્ચ મારિસ;

એતં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહિ, કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ’’.

૧૦૪૩. ‘‘યમેતં પઞ્હં અપુચ્છિ, અજિત તં વદામિ તે;

યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ;

વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ’’.

૧૦૪૪. ‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસ’’.

૧૦૪૫. ‘‘કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્ય, મનસાનાવિલો સિયા;

કુસલો સબ્બધમ્માનં, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ.

અજિતમાણવપુચ્છા પઠમા નિટ્ઠિતા.

૨. તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છા

૧૦૪૬. ‘‘કોધ સન્તુસિતો લોકે, (ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યો)

કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા;

કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ [લિમ્પતિ (ક.)];

કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ, કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા’’.

૧૦૪૭. ‘‘કામેસુ બ્રહ્મચરિયવા, (મેત્તેય્યાતિ ભગવા)

વીતતણ્હો સદા સતો;

સઙ્ખાય નિબ્બુતો ભિક્ખુ, તસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા.