૩. મહાવગ્ગો

૧. પબ્બજ્જાસુત્તં

૪૦૭. પબ્બજ્જં કિત્તયિસ્સામિ, યથા પબ્બજિ ચક્ખુમા;

યથા વીમંસમાનો સો, પબ્બજ્જં સમરોચયિ.

૪૦૮. સમ્બાધોયં ઘરાવાસો, રજસ્સાયતનં ઇતિ;

અબ્ભોકાસોવ પબ્બજ્જા, ઇતિ દિસ્વાન પબ્બજિ.

૪૦૯. પબ્બજિત્વાન કાયેન, પાપકમ્મં વિવજ્જયિ;

વચીદુચ્ચરિતં હિત્વા, આજીવં પરિસોધયિ.

૪૧૦. અગમા રાજગહં બુદ્ધો, મગધાનં ગિરિબ્બજં;

પિણ્ડાય અભિહારેસિ, આકિણ્ણવરલક્ખણો.

૪૧૧. તમદ્દસા બિમ્બિસારો, પાસાદસ્મિં પતિટ્ઠિતો;

દિસ્વા લક્ખણસમ્પન્નં, ઇમમત્થં અભાસથ.

૪૧૨. ‘‘ઇમં ભોન્તો નિસામેથ, અભિરૂપો બ્રહા સુચિ;

ચરણેન ચ સમ્પન્નો, યુગમત્તઞ્ચ પેક્ખતિ.

૪૧૩. ‘‘ઓક્ખિત્તચક્ખુ સતિમા, નાયં નીચકુલામિવ;

રાજદૂતાભિધાવન્તુ, કુહિં ભિક્ખુ ગમિસ્સતિ’’.

૪૧૪. તે પેસિતા રાજદૂતા, પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિસું;

કુહિં ગમિસ્સતિ ભિક્ખુ, કત્થ વાસો ભવિસ્સતિ.

૪૧૫. સપદાનં ચરમાનો, ગુત્તદ્વારો સુસંવુતો;

ખિપ્પં પત્તં અપૂરેસિ, સમ્પજાનો પટિસ્સતો.

૪૧૬. પિણ્ડચારં ચરિત્વાન, નિક્ખમ્મ નગરા મુનિ;

પણ્ડવં અભિહારેસિ, એત્થ વાસો ભવિસ્સતિ.

૪૧૭. દિસ્વાન વાસૂપગતં, તયો [તતો (સી. પી.)] દૂતા ઉપાવિસું;

તેસુ એકોવ [એકો ચ દૂતો (સી. સ્યા. પી.)] આગન્ત્વા, રાજિનો પટિવેદયિ.

૪૧૮. ‘‘એસ ભિક્ખુ મહારાજ, પણ્ડવસ્સ પુરત્થતો [પુરક્ખતો (સ્યા. ક.)];

નિસિન્નો બ્યગ્ઘુસભોવ, સીહોવ ગિરિગબ્ભરે’’.

૪૧૯. સુત્વાન દૂતવચનં, ભદ્દયાનેન ખત્તિયો;

તરમાનરૂપો નિય્યાસિ, યેન પણ્ડવપબ્બતો.

૪૨૦. સ યાનભૂમિં યાયિત્વા, યાના ઓરુય્હ ખત્તિયો;

પત્તિકો ઉપસઙ્કમ્મ, આસજ્જ નં ઉપાવિસિ.

૪૨૧. નિસજ્જ રાજા સમ્મોદિ, કથં સારણીયં તતો;

કથં સો વીતિસારેત્વા, ઇમમત્થં અભાસથ.

૪૨૨. ‘‘યુવા ચ દહરો ચાસિ, પઠમુપ્પત્તિકો [પઠમુપ્પત્તિયા (સી.), પઠમુપ્પત્તિતો (સ્યા.)] સુસુ;

વણ્ણારોહેન સમ્પન્નો, જાતિમા વિય ખત્તિયો.

૪૨૩. ‘‘સોભયન્તો અનીકગ્ગં, નાગસઙ્ઘપુરક્ખતો;

દદામિ ભોગે ભુઞ્જસ્સુ, જાતિં અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’.

૪૨૪. ‘‘ઉજું જનપદો રાજ, હિમવન્તસ્સ પસ્સતો;

ધનવીરિયેન સમ્પન્નો, કોસલેસુ [કોસલસ્સ (સ્યા. ક.)] નિકેતિનો.

૪૨૫. ‘‘આદિચ્ચા [આદિચ્ચો (ક.)] નામ ગોત્તેન, સાકિયા [સાકિયો (ક.)] નામ જાતિયા;

તમ્હા કુલા પબ્બજિતોમ્હિ, ન કામે અભિપત્થયં.

૪૨૬. ‘‘કામેસ્વાદીનવં દિસ્વા, નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતો;

પધાનાય ગમિસ્સામિ, એત્થ મે રઞ્જતી મનો’’તિ.

પબ્બજ્જાસુત્તં પઠમં નિટ્ઠિતં.

૨. પધાનસુત્તં

૪૨૭. ‘‘તં મં પધાનપહિતત્તં, નદિં નેરઞ્જરં પતિ;

વિપરક્કમ્મ ઝાયન્તં, યોગક્ખેમસ્સ પત્તિયા.

૪૨૮. ‘‘નમુચી કરુણં વાચં, ભાસમાનો ઉપાગમિ;

‘કિસો ત્વમસિ દુબ્બણ્ણો, સન્તિકે મરણં તવ.

૪૨૯. ‘‘‘સહસ્સભાગો મરણસ્સ, એકંસો તવ જીવિતં;

જીવ ભો જીવિતં સેય્યો, જીવં પુઞ્ઞાનિ કાહસિ.

૪૩૦. ‘‘‘ચરતો ચ તે બ્રહ્મચરિયં, અગ્ગિહુત્તઞ્ચ જૂહતો;

પહૂતં ચીયતે પુઞ્ઞં, કિં પધાનેન કાહસિ.

૪૩૧. ‘‘‘દુગ્ગો મગ્ગો પધાનાય, દુક્કરો દુરભિસમ્ભવો’’’;

ઇમા ગાથા ભણં મારો, અટ્ઠા બુદ્ધસ્સ સન્તિકે.

૪૩૨. તં તથાવાદિનં મારં, ભગવા એતદબ્રવિ;

‘‘પમત્તબન્ધુ પાપિમ, યેનત્થેન [સેનત્થેન (?), અત્તનો અત્થેન (અટ્ઠ. સંવણ્ણના)] ઇધાગતો.

૪૩૩. ‘‘અણુમત્તોપિ [અણુમત્તેનપિ (સી. સ્યા.)] પુઞ્ઞેન, અત્થો મય્હં ન વિજ્જતિ;

યેસઞ્ચ અત્થો પુઞ્ઞેન, તે મારો વત્તુમરહતિ.

૪૩૪. ‘‘અત્થિ સદ્ધા તથા [તતો (સી. પી.), તપો (સ્યા. ક.)] વીરિયં, પઞ્ઞા ચ મમ વિજ્જતિ;

એવં મં પહિતત્તમ્પિ, કિં જીવમનુપુચ્છસિ.

૪૩૫. ‘‘નદીનમપિ સોતાનિ, અયં વાતો વિસોસયે;

કિઞ્ચ મે પહિતત્તસ્સ, લોહિતં નુપસુસ્સયે.

૪૩૬. ‘‘લોહિતે સુસ્સમાનમ્હિ, પિત્તં સેમ્હઞ્ચ સુસ્સતિ;

મંસેસુ ખીયમાનેસુ, ભિય્યો ચિત્તં પસીદતિ;

ભિય્યો સતિ ચ પઞ્ઞા ચ, સમાધિ મમ તિટ્ઠતિ.

૪૩૭. ‘‘તસ્સ મેવં વિહરતો, પત્તસ્સુત્તમવેદનં;

કામેસુ [કામે (સી. સ્યા.)] નાપેક્ખતે ચિત્તં, પસ્સ સત્તસ્સ સુદ્ધતં.

૪૩૮. ‘‘કામા તે પઠમા સેના, દુતિયા અરતિ વુચ્ચતિ;

તતિયા ખુપ્પિપાસા તે, ચતુત્થી તણ્હા પવુચ્ચતિ.

૪૩૯. ‘‘પઞ્ચમં [પઞ્ચમી (સી. પી.)] થિનમિદ્ધં તે, છટ્ઠા ભીરૂ પવુચ્ચતિ;

સત્તમી વિચિકિચ્છા તે, મક્ખો થમ્ભો તે અટ્ઠમો.

૪૪૦. ‘‘લાભો સિલોકો સક્કારો, મિચ્છાલદ્ધો ચ યો યસો;

યો ચત્તાનં સમુક્કંસે, પરે ચ અવજાનતિ.

૪૪૧. ‘‘એસા નમુચિ તે સેના, કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની;

ન નં અસૂરો જિનાતિ, જેત્વા ચ લભતે સુખં.

૪૪૨. ‘‘એસ મુઞ્જં પરિહરે, ધિરત્થુ મમ [ઇદ (ક.)] જીવિતં;

સઙ્ગામે મે મતં સેય્યો, યં ચે જીવે પરાજિતો.

૪૪૩. ‘‘પગાળ્હેત્થ ન દિસ્સન્તિ, એકે સમણબ્રાહ્મણા;

તઞ્ચ મગ્ગં ન જાનન્તિ, યેન ગચ્છન્તિ સુબ્બતા.

૪૪૪. ‘‘સમન્તા ધજિનિં દિસ્વા, યુત્તં મારં સવાહનં;

યુદ્ધાય પચ્ચુગ્ગચ્છામિ, મા મં ઠાના અચાવયિ.

૪૪૫. ‘‘યં તે તં નપ્પસહતિ, સેનં લોકો સદેવકો;

તં તે પઞ્ઞાય ભેચ્છામિ [ગચ્છામિ (સી.), વેચ્છામિ (સ્યા.), વજ્ઝામિ (ક.)], આમં પત્તંવ અસ્મના [પક્કંવ અમુના (ક.)].

૪૪૬. ‘‘વસીકરિત્વા [વસિં કરિત્વા (બહૂસુ)] સઙ્કપ્પં, સતિઞ્ચ સૂપતિટ્ઠિતં;

રટ્ઠા રટ્ઠં વિચરિસ્સં, સાવકે વિનયં પુથૂ.

૪૪૭. ‘‘તે અપ્પમત્તા પહિતત્તા, મમ સાસનકારકા;

અકામસ્સ [અકામા (ક.)] તે ગમિસ્સન્તિ, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચરે’’.

૪૪૮. ‘‘સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;

ઓતારં નાધિગચ્છિસ્સં, સમ્બુદ્ધસ્સ સતીમતો.

૪૪૯. ‘‘મેદવણ્ણંવ પાસાણં, વાયસો અનુપરિયગા;

અપેત્થ મુદું [મુદુ (સી.)] વિન્દેમ, અપિ અસ્સાદના સિયા.

૪૫૦. ‘‘અલદ્ધા તત્થ અસ્સાદં, વાયસેત્તો અપક્કમિ;

કાકોવ સેલમાસજ્જ, નિબ્બિજ્જાપેમ ગોતમં’’.

૪૫૧. તસ્સ સોકપરેતસ્સ, વીણા કચ્છા અભસ્સથ;

તતો સો દુમ્મનો યક્ખો, તત્થેવન્તરધાયથાતિ.

પધાનસુત્તં દુતિયં નિટ્ઠિતં.

૩. સુભાસિતસુત્તં

એવં મે સુતં – એક સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સુભાસિતા હોતિ, ન દુબ્ભાસિતા, અનવજ્જા ચ અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂનં. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સુભાસિતંયેવ ભાસતિ નો દુબ્ભાસિતં, ધમ્મંયેવ ભાસતિ નો અધમ્મં, પિયંયેવ ભાસતિ નો અપ્પિયં, સચ્ચંયેવ ભાસતિ નો અલિકં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સુભાસિતા હોતિ, નો દુબ્ભાસિતા, અનવજ્જા ચ અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂન’’ન્તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

૪૫૨. ‘‘સુભાસિતં ઉત્તમમાહુ સન્તો, ધમ્મં ભણે નાધમ્મં તં દુતિયં;

પિયં ભણે નાપ્પિયં તં તતિયં, સચ્ચં ભણે નાલિકં તં ચતુત્થ’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા વઙ્ગીસો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ચીવરં કત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પટિભાતિ મં ભગવા, પટિભાતિ મં સુગતા’’તિ. ‘‘પટિભાતુ તં વઙ્ગીસા’’તિ ભગવા અવોચ. અથ ખો આયસ્મા વઙ્ગીસો ભગવન્તં સમ્મુખા સારુપ્પાહિ ગાથાહિ અભિત્થવિ –

૪૫૩. ‘‘તમેવ વાચં ભાસેય્ય, યાયત્તાનં ન તાપયે;

પરે ચ ન વિહિંસેય્ય, સા વે વાચા સુભાસિતા.

૪૫૪. ‘‘પિયવાચમેવ ભાસેય્ય, યા વાચા પટિનન્દિતા;

યં અનાદાય પાપાનિ, પરેસં ભાસતે પિયં.

૪૫૫. ‘‘સચ્ચં વે અમતા વાચા, એસ ધમ્મો સનન્તનો;

સચ્ચે અત્થે ચ ધમ્મે ચ, આહુ સન્તો પતિટ્ઠિતા.

૪૫૬. ‘‘યં બુદ્ધો ભાસતિ વાચં, ખેમં નિબ્બાનપત્તિયા;

દુક્ખસ્સન્તકિરિયાય, સા વે વાચાનમુત્તમા’’તિ.

સુભાસિતસુત્તં તતિયં નિટ્ઠિતં.

૪. સુન્દરિકભારદ્વાજસુત્તં

એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ વિહરતિ સુન્દરિકાય નદિયા તીરે. તેન ખો પન સમયેન સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો સુન્દરિકાય નદિયા તીરે અગ્ગિં જુહતિ, અગ્ગિહુત્તં પરિચરતિ. અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો અગ્ગિં જુહિત્વા અગ્ગિહુત્તં પરિચરિત્વા ઉટ્ઠાયાસના સમન્તા ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેસિ – ‘‘કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યા’’તિ? અદ્દસા ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે સસીસં પારુતં નિસિન્નં; દિસ્વાન વામેન હત્થેન હબ્યસેસં ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન કમણ્ડલું ગહેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

અથ ખો ભગવા સુન્દરિકભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પદસદ્દેન સીસં વિવરિ. અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો – ‘‘મુણ્ડો અયં ભવં, મુણ્ડકો અયં ભવ’’ન્તિ તતોવ પુન નિવત્તિતુકામો અહોસિ. અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મુણ્ડાપિ હિ ઇધેકચ્ચે બ્રાહ્મણા ભવન્તિ, યંનૂનાહં ઉપસઙ્કમિત્વા જાતિં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિંજચ્ચો ભવ’’ન્તિ?

અથ ખો ભગવા સુન્દરિકભારદ્વાજં બ્રાહ્મણં ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

૪૫૭. ‘‘ન બ્રાહ્મણો નોમ્હિ ન રાજપુત્તો, ન વેસ્સાયનો ઉદ કોચિ નોમ્હિ;

ગોત્તં પરિઞ્ઞાય પુથુજ્જનાનં, અકિઞ્ચનો મન્ત ચરામિ લોકે.

૪૫૮. ‘‘સઙ્ઘાટિવાસી અગહો ચરામિ [અગિહો (ક. સી. પી.) અગેહો (કત્થચિ)], નિવુત્તકેસો અભિનિબ્બુતત્તો;

અલિપ્પમાનો ઇધ માણવેહિ, અકલ્લં મં બ્રાહ્મણ પુચ્છસિ ગોત્તપઞ્હં’’.

૪૫૯. ‘‘પુચ્છન્તિ વે ભો બ્રાહ્મણા, બ્રાહ્મણેભિ સહ બ્રાહ્મણો નો ભવ’’ન્તિ.

૪૬૦. ‘‘બ્રાહ્મણો હિ ચે ત્વં બ્રૂસિ, મઞ્ચ બ્રૂસિ અબ્રાહ્મણં;

તં તં સાવિત્તિં પુચ્છામિ, તિપદં ચતુવીસતક્ખરં.

૪૬૧. ‘‘કિં નિસ્સિતા ઇસયો મનુજા, ખત્તિયા બ્રાહ્મણા [પઠમપાદન્તો] દેવતાનં;

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂ ઇધ લોકે [દુતિયપાદન્તો (સી.)].

૪૬૨. ‘‘યદન્તગૂ વેદગૂ યઞ્ઞકાલે, યસ્સાહુતિં લભે તસ્સિજ્ઝેતિ બ્રૂમિ’’.

૪૬૩. ‘‘અદ્ધા હિ તસ્સ હુતમિજ્ઝે, (ઇતિ બ્રાહ્મણો)

યં તાદિસં વેદગુમદ્દસામ;

તુમ્હાદિસાનઞ્હિ અદસ્સનેન, અઞ્ઞો જનો ભુઞ્જતિ પૂરળાસં’’.

૪૬૪. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં બ્રાહ્મણ અત્થેન, અત્થિકો ઉપસઙ્કમ્મ પુચ્છ;

સન્તં વિધૂમં અનીઘં નિરાસં, અપ્પેવિધ અભિવિન્દે સુમેધં’’.

૪૬૫. ‘‘યઞ્ઞે રતોહં ભો ગોતમ, યઞ્ઞં યિટ્ઠુકામો નાહં પજાનામિ;

અનુસાસતુ મં ભવં, યત્થ હુતં ઇજ્ઝતે બ્રૂહિ મે તં’’.

‘‘તેન હિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, ઓદહસ્સુ સોતં; ધમ્મં તે દેસેસ્સામિ –

૪૬૬. ‘‘મા જાતિં પુચ્છી ચરણઞ્ચ પુચ્છ, કટ્ઠા હવે જાયતિ જાતવેદો;

નીચાકુલીનોપિ મુની ધિતીમા, આજાનિયો હોતિ હિરીનિસેધો.

૪૬૭. ‘‘સચ્ચેન દન્તો દમસા ઉપેતો, વેદન્તગૂ વૂસિતબ્રહ્મચરિયો;

કાલેન તમ્હિ હબ્યં પવેચ્છે, યો બ્રાહ્મણો પુઞ્ઞપેક્ખો [પુઞ્ઞપેખો (સી. પી.)] યજેથ.

૪૬૮. ‘‘યે કામે હિત્વા અગહા ચરન્તિ, સુસઞ્ઞતત્તા તસરંવ ઉજ્જું;

કાલેન તેસુ હબ્યં પવેચ્છે, યો બ્રાહ્મણો પુઞ્ઞપેક્ખો યજેથ.

૪૬૯. ‘‘યે વીતરાગા સુસમાહિતિન્દ્રિયા, ચન્દોવ રાહુગ્ગહણા પમુત્તા;

કાલેન તેસુ હબ્યં પવેચ્છે, યો બ્રાહ્મણો પુઞ્ઞપેક્ખો યજેથ.

૪૭૦. ‘‘અસજ્જમાના વિચરન્તિ લોકે, સદા સતા હિત્વા મમાયિતાનિ;

કાલેન તેસુ હબ્યં પવેચ્છે, યો બ્રાહ્મણો પુઞ્ઞપેક્ખો યજેથ.

૪૭૧. ‘‘યો કામે હિત્વા અભિભુય્યચારી, યો વેદિ જાતીમરણસ્સ અન્તં;

પરિનિબ્બુતો ઉદકરહદોવ સીતો, તથાગતો અરહતિ પૂરળાસં.

૪૭૨. ‘‘સમો સમેહિ વિસમેહિ દૂરે, તથાગતો હોતિ અનન્તપઞ્ઞો;

અનૂપલિત્તો ઇધ વા હુરં વા, તથાગતો અરહતિ પૂરળાસં.

૪૭૩. ‘‘યમ્હિ ન માયા વસતિ ન માનો, યો વીતલોભો અમમો નિરાસો;

પનુણ્ણકોધો અભિનિબ્બુતત્તો, યો બ્રાહ્મણો સોકમલં અહાસિ;

તથાગતો અરહતિ પૂરળાસં.