૪. વિવેકકથા

૨૨. સાવત્થિનિદાનં [સં નિ. ૩.૫.૧૪૯ પસ્સિતબ્બા]. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય એવમેતે બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ, એવમેવં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. સમ્માસઙ્કપ્પં…પે… સમ્માવાચં… સમ્માકમ્મન્તં… સમ્માઆજીવં… સમ્માવાયામં… સમ્માસતિં… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ.

૨૩. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ [યેપિમે (સ્યા.) સં. નિ. ૫.૧૫૦ પસ્સિતબ્બા] બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય એવમેતે બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. સમ્માસઙ્કપ્પં ભાવેતિ…પે… સમ્માવાચં ભાવેતિ… સમ્માકમ્મન્તં ભાવેતિ… સમ્માઆજીવં ભાવેતિ… સમ્માવાયામં ભાવેતિ… સમ્માસતિં ભાવેતિ… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસૂ’’તિ.

૧. મગ્ગઙ્ગનિદ્દેસો

૨૪. સમ્માદિટ્ઠિયા પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા. સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ…પે… સમ્માવાચાય… સમ્માકમ્મન્તસ્સ… સમ્માઆજીવસ્સ… સમ્માવાયામસ્સ… સમ્માસતિયા… સમ્માસમાધિસ્સ પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

સમ્માદિટ્ઠિયા કતમે પઞ્ચ વિવેકા? વિક્ખમ્ભનવિવેકો, તદઙ્ગવિવેકો સમુચ્છેદવિવેકો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો, નિસ્સરણવિવેકો. વિક્ખમ્ભનવિવેકો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિવેકો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિવેકો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવિવેકો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ વિવેકા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિવેકેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માદિટ્ઠિયા કતમે પઞ્ચ વિરાગા? વિક્ખમ્ભનવિરાગો, તદઙ્ગવિરાગો, સમુચ્છેદવિરાગો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિરાગો, નિસ્સરણવિરાગો. વિક્ખમ્ભનવિરાગો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિરાગો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિરાગો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિરાગો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવિરાગો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ વિરાગા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિરાગેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માદિટ્ઠિયા કતમે પઞ્ચ નિરોધા? વિક્ખમ્ભનનિરોધો, તદઙ્ગનિરોધો, સમુચ્છેદનિરોધો, પટિપ્પસ્સદ્ધિનિરોધો, નિસ્સરણનિરોધો. વિક્ખમ્ભનનિરોધો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગનિરોધો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદનિરોધો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિનિરોધો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણનિરોધો ચ અમતા ધાતુ. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ નિરોધા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ નિરોધેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માદિટ્ઠિયા કતમે પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા? વિક્ખમ્ભનવોસ્સગ્ગો, તદઙ્ગવોસ્સગ્ગો, સમુચ્છેદવોસ્સગ્ગો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવોસ્સગ્ગો, નિસ્સરણવોસ્સગ્ગો. વિક્ખમ્ભનવોસ્સગ્ગો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવોસ્સગ્ગો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવોસ્સગ્ગો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવોસ્સગ્ગો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવોસ્સગ્ગો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વોસ્સગ્ગેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

૨૫. સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ …પે… સમ્માવાચાય… સમ્માકમ્મન્તસ્સ… સમ્માઆજીવસ્સ… સમ્માવાયામસ્સ… સમ્માસતિયા… સમ્માસમાધિસ્સ કતમે પઞ્ચ વિવેકા? વિક્ખમ્ભનવિવેકો, તદઙ્ગવિવેકો, સમુચ્છેદવિવેકો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો, નિસ્સરણવિવેકો. વિક્ખમ્ભનવિવેકો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિવેકો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિવેકો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો ચ ફલક્ખણે નિસ્સરણવિવેકો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિવેકેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માસમાધિસ્સ કતમે પઞ્ચ વિરાગા? વિક્ખમ્ભનવિરાગો, તદઙ્ગવિરાગો, સમુચ્છેદવિરાગો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિરાગો, નિસ્સરણવિરાગો. વિક્ખમ્ભનવિરાગો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિરાગો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિરાગો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિરાગો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવિરાગો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિરાગા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિરાગેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માસમાધિસ્સ કતમે પઞ્ચ નિરોધા? વિક્ખમ્ભનનિરોધો, તદઙ્ગનિરોધો, સમુચ્છેદનિરોધો, પટિપ્પસ્સદ્ધિનિરોધો, નિસ્સરણનિરોધો. વિક્ખમ્ભનનિરોધો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગનિરોધો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદનિરોધો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિનિરોધો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણનિરોધો ચ અમતા ધાતુ. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ નિરોધા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ નિરોધેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માસમાધિસ્સ કતમે પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા? વિક્ખમ્ભનવોસ્સગ્ગો, તદઙ્ગવોસ્સગ્ગો, સમુચ્છેદવોસ્સગ્ગો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવોસ્સગ્ગો, નિસ્સરણવોસ્સગ્ગો. વિક્ખમ્ભનવોસ્સગ્ગો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવોસ્સગ્ગો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવોસ્સગ્ગો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવોસ્સગ્ગો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવોસ્સગ્ગો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વોસ્સગ્ગેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

૨૬. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય એવમેતે બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોતિ…પે… સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ…પે… પઞ્ચ બલાનિ ભાવેતિ, પઞ્ચ બલાનિ બહુલીકરોતિ…પે… પઞ્ચ બલાનિ ભાવેન્તો પઞ્ચ બલાનિ બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ…પે… પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેતિ, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બહુલીકરોતિ…પે….

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય એવમેતે બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ, એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેન્તો પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેન્તો પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. વીરિયિન્દ્રિયં ભાવેતિ…પે… સતિન્દ્રિયં ભાવેતિ…પે… સમાધિન્દ્રિયં ભાવેતિ…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય…પે… પાપુણાતિ ધમ્મેસૂ’’તિ.

૨. ઇન્દ્રિયનિદ્દેસો

૨૭. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા. વીરિયિન્દ્રિયસ્સ…પે… સતિન્દ્રિયસ્સ… સમાધિન્દ્રિયસ્સ… પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ કતમે પઞ્ચ વિવેકા? વિક્ખમ્ભનવિવેકો, તદઙ્ગવિવેકો, સમુચ્છેદવિવેકો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો, નિસ્સરણવિવેકો. વિક્ખમ્ભનવિવેકો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિવેકો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિવેકો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવિવેકો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિવેકેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં…પે… સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

વીરિયિન્દ્રિયસ્સ…પે… સતિન્દ્રિયસ્સ…પે… સમાધિન્દ્રિયસ્સ… પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ કતમે પઞ્ચ વિવેકા? વિક્ખમ્ભનવિવેકો, તદઙ્ગવિવેકો, સમુચ્છેદવિવેકો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો, નિસ્સરણવિવેકો…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયાતિ.

વિવેકકથા નિટ્ઠિતા.