૩. પઞ્ઞાવગ્ગો

૧. મહાપઞ્ઞાકથા

૧. અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? દુક્ખાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અનત્તાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ?

અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. દુક્ખાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા નિબ્બેધિકપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. અનત્તાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા મહાપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. નિબ્બિદાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા તિક્ખપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. વિરાગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા વિપુલપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. નિરોધાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા ગમ્ભીરપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા અસામન્તપઞ્ઞં [અસ્સામન્તપઞ્ઞં (સ્યા.)] પરિપૂરેતિ. ઇમા સત્ત પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા પણ્ડિચ્ચં પરિપૂરેન્તિ. ઇમા અટ્ઠ પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા પુથુપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તિ. ઇમા નવ પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા હાસપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તિ.

હાસપઞ્ઞા પટિભાનપટિસમ્ભિદા. તસ્સા અત્થવવત્થાનતો અત્થપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય. ધમ્મવવત્થાનતો ધમ્મપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય. નિરુત્તિવવત્થાનતો નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય. પટિભાનવવત્થાનતો પટિભાનપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય. તસ્સિમા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાયો અધિગતા હોન્તિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય.

રૂપે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ…પે… રૂપે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? રૂપે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ…પે… રૂપે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા અસામન્તપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. ઇમા સત્ત પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા પણ્ડિચ્ચં પરિપૂરેન્તિ. ઇમા અટ્ઠ પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા પુથુપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તિ. ઇમા નવ પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા હાસપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તિ.

હાસપઞ્ઞા પટિભાનપટિસમ્ભિદા. તસ્સા અત્થવવત્થાનતો અત્થપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય. ધમ્મવવત્થાનતો ધમ્મપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય. નિરુત્તિવવત્થાનતો નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય. પટિભાનવવત્થાનતો પટિભાનપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ, સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય. તસ્સિમા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાયો અધિગતા હોન્તિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય.

વેદનાય…પે… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે… ચક્ખુસ્મિં…પે… જરામરણે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ…પે… જરામરણે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? જરામરણે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ…પે… જરામરણે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા અસામન્તપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. ઇમા સત્ત પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા પણ્ડિચ્ચં પરિપૂરેન્તિ. ઇમા અટ્ઠ પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા પુથુપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તિ. ઇમા નવ પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા હાસપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તિ.

૨. રૂપે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? રૂપે દુક્ખાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે દુક્ખાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? રૂપે અનત્તાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે અનત્તાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? રૂપે નિબ્બિદાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે નિબ્બિદાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? રૂપે વિરાગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે વિરાગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? રૂપે નિરોધાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે નિરોધાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? રૂપે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ?

રૂપે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. રૂપે દુક્ખાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા નિબ્બેધિકપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે દુક્ખાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. રૂપે અનત્તાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા મહાપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે અનત્તાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. રૂપે નિબ્બિદાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા તિક્ખપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે નિબ્બિદાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. રૂપે વિરાગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા વિપુલપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે વિરાગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. રૂપે નિરોધાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા ગમ્ભીરપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે નિરોધાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. રૂપે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા અસામન્તપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને રૂપે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. ઇમા સત્ત પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા પણ્ડિચ્ચં પરિપૂરેન્તિ. ઇમા અટ્ઠ પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા પુથુપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તિ. ઇમા નવ પઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા હાસપઞ્ઞં પરિપૂરેન્તિ.

વેદનાય…પે… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે… ચક્ખુસ્મિં…પે… જરામરણે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને જરામરણે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ…પે… જરામરણે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને જરામરણે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા કતમં પઞ્ઞં પરિપૂરેતિ? જરામરણે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને જરામરણે અનિચ્ચાનુપસ્સના ભાવિતા બહુલીકતા જવનપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ…પે… તસ્સિમા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાયો અધિગતા હોન્તિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય.

૩. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે [સં. નિ. ૫.૧૮૫૧], ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? સપ્પુરિસસંસેવો, સદ્ધમ્મસ્સવનં, યોનિસોમનસિકારો, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ…પે… અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ…પે… અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? સપ્પુરિસસંસેવો, સદ્ધમ્મસ્સવનં, યોનિસોમનસિકારો, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા અરહત્તમગ્ગફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા પઞ્ઞાપટિલાભાય સંવત્તન્તિ…પે… પઞ્ઞાબુદ્ધિયા સંવત્તન્તિ, પઞ્ઞાવેપુલ્લાય સંવત્તન્તિ, મહાપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, પુથુપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, વિપુલપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, ગમ્ભીરપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, અસામન્તપઞ્ઞતાય [અસ્સામન્તપઞ્ઞતાય (સ્યા.) સં. નિ. ૩ પસ્સિતબ્બા] સંવત્તન્તિ, ભૂરિપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, પઞ્ઞાબાહુલ્લાય સંવત્તન્તિ, સીઘપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, લહુપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, હાસપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, જવનપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, તિક્ખપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ, નિબ્બેધિકપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? સપ્પુરિસસંસેવો, સદ્ધમ્મસ્સવનં, યોનિસોમનસિકારો, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા પઞ્ઞાપટિલાભાય સંવત્તન્તિ, પઞ્ઞાબુદ્ધિયા સંવત્તન્તિ…પે… નિબ્બેધિકપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તિ’’.

૧. સોળસપઞ્ઞાનિદ્દેસો

૪. પઞ્ઞાપટિલાભાય સંવત્તન્તીતિ કતમો પઞ્ઞાપટિલાભો? ચતુન્નં મગ્ગઞાણાનં, ચતુન્નં ફલઞાણાનં, ચતુન્નં પટિસમ્ભિદાઞાણાનં, છન્નં અભિઞ્ઞાઞાણાનં, તેસત્તતીનં ઞાણાનં, સત્તસત્તતીનં ઞાણાનં લાભો પટિલાભો પત્તિ સમ્પત્તિ ફસ્સના [ફુસના (ક.)] સચ્છિકિરિયા ઉપસમ્પદા. પઞ્ઞાપટિલાભાય સંવત્તન્તીતિ – અયં પઞ્ઞા પટિલાભો.

પઞ્ઞાબુદ્ધિયા સંવત્તન્તીતિ કતમા પઞ્ઞાબુદ્ધિ? સત્તન્નઞ્ચ સેક્ખાનં પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ ચ પઞ્ઞા વડ્ઢતિ, અરહતો પઞ્ઞા વડ્ઢતિ. વડ્ઢિતવડ્ઢના પઞ્ઞાબુદ્ધિયા સંવત્તન્તીતિ – અયં પઞ્ઞાબુદ્ધિ.

પઞ્ઞાવેપુલ્લાય સંવત્તન્તીતિ કતમં પઞ્ઞાવેપુલ્લં? સત્તન્નં સેક્ખાનં પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ ચ પઞ્ઞાવેપુલ્લં ગચ્છતિ. અરહતો પઞ્ઞા વેપુલ્લગતા પઞ્ઞાવેપુલ્લાય સંવત્તન્તીતિ – ઇદં પઞ્ઞાવેપુલ્લં.

મહાપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા મહાપઞ્ઞા? મહન્તે અત્થે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે ધમ્મે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તા નિરુત્તિયો પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તાનિ પટિભાનાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે સમાધિક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે પઞ્ઞાક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે વિમુત્તિક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તાનિ ઠાનાટ્ઠાનાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તા વિહારસમાપત્તિયો પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તાનિ અરિયસચ્ચાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે સતિપટ્ઠાને પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે સમ્મપ્પધાને પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે ઇદ્ધિપાદે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તાનિ બલાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તે બોજ્ઝઙ્ગે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તં અરિયમગ્ગં [મહન્તે અરિયમગ્ગે (ક.)] પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તાનિ સામઞ્ઞફલાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તા અભિઞ્ઞાયો [મહાભિઞ્ઞાયો (ક.)] પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહન્તં પરમત્થં નિબ્બાનં પરિગ્ગણ્હાતીતિ – મહાપઞ્ઞા. મહાપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં મહાપઞ્ઞા.

પુથુપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા પુથુપઞ્ઞા? પુથુનાનાખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાધાતૂસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાઆયતનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાઅત્થેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાધમ્મેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાનિરુત્તીસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાપટિભાનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાસીલક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાસમાધિક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાપઞ્ઞાક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાવિમુત્તિક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાવિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાઠાનાટ્ઠાનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાવિહારસમાપત્તીસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાઅરિયસચ્ચેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાસતિપટ્ઠાનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાસમ્મપ્પધાનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાઇદ્ધિપાદેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાઇન્દ્રિયેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાબલેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાબોજ્ઝઙ્ગેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાઅરિયમગ્ગેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાસામઞ્ઞફલેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાઅભિઞ્ઞાસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુજ્જનસાધારણે ધમ્મે અતિક્કમ્મ [સમતિક્કમ્મ (સ્યા.)] પરમત્થે નિબ્બાને ઞાણં પવત્તતીતિ – પુથુપઞ્ઞા. પુથુપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં પુથુપઞ્ઞા.

વિપુલપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા વિપુલપઞ્ઞા? વિપુલે અત્થે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે ધમ્મે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલા નિરુત્તિયો પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલાનિ પટિભાનાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે સમાધિક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે પઞ્ઞાક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે વિમુત્તિક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલાનિ ઠાનાટ્ઠાનાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલા વિહારસમાપત્તિયો પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલાનિ અરિયસચ્ચાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે સતિપટ્ઠાને પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે સમ્મપ્પધાને પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે ઇદ્ધિપાદે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલાનિ ઇન્દ્રિયાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલાનિ બલાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે બોજ્ઝઙ્ગે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલે અરિયમગ્ગે પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલાનિ સામઞ્ઞફલાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલા અભિઞ્ઞાયો પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલં પરમત્થં નિબ્બાનં પરિગ્ગણ્હાતીતિ – વિપુલપઞ્ઞા. વિપુલપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં વિપુલપઞ્ઞા.

ગમ્ભીરપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા ગમ્ભીરપઞ્ઞા? ગમ્ભીરેસુ ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરાસુ ધાતૂસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ આયતનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ સુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ અત્થેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરાસુ નિરુત્તીસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ પટિભાનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ સીલક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ સમાધિક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ પઞ્ઞાક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ વિમુત્તિક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ ઠાનાટ્ઠાનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરાસુ વિહારસમાપત્તીસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ અરિયસચ્ચેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ સમ્મપ્પધાનેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ ઇદ્ધિપાદેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ ઇન્દ્રિયેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ બલેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ અરિયમગ્ગેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરેસુ સામઞ્ઞફલેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરાસુ અભિઞ્ઞાસુ ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરે પરમત્થે નિબ્બાને ઞાણં પવત્તતીતિ – ગમ્ભીરપઞ્ઞા. ગમ્ભીરપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં ગમ્ભીરપઞ્ઞા.

અસામન્તપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા અસામન્તપઞ્ઞા? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અત્થવવત્થાનતો અત્થપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય, ધમ્મવવત્થાનતો ધમ્મપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય, નિરુત્તિવવત્થાનતો નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય, પટિભાનવવત્થાનતો પટિભાનપટિસમ્ભિદા અધિગતા હોતિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાય, તસ્સ અત્થે ચ ધમ્મે ચ નિરુત્તિયા ચ પટિભાને ચ ન અઞ્ઞો કોચિ સક્કોતિ અભિસમ્ભવિતું. અનભિસમ્ભવનીયો ચ સો અઞ્ઞેહીતિ – અસામન્તપઞ્ઞો.

પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ પઞ્ઞા અટ્ઠમકસ્સ પઞ્ઞાય દૂરે વિદૂરે સુવિદૂરે ન સન્તિકે ન સામન્તા. પુથુજ્જનકલ્યાણકં ઉપાદાય અટ્ઠમકો અસામન્તપઞ્ઞો. અટ્ઠમકસ્સ પઞ્ઞા સોતાપન્નસ્સ પઞ્ઞાય દૂરે વિદૂરે સુવિદૂરે ન સન્તિકે ન સામન્તા. અટ્ઠમકં ઉપાદાય સોતાપન્નો અસામન્તપઞ્ઞો. સોતાપન્નસ્સ પઞ્ઞા સકદાગામિસ્સ પઞ્ઞાય દૂરે વિદૂરે સુવિદૂરે ન સન્તિકે ન સામન્તા. સોતાપન્નં ઉપાદાય સકદાગામિ અસામન્તપઞ્ઞો. સકદાગામિસ્સ પઞ્ઞા અનાગામિસ્સ પઞ્ઞાય દૂરે વિદૂરે સુવિદૂરે ન સન્તિકે ન સામન્તા. સકદાગામિં ઉપાદાય અનાગામી અસામન્તપઞ્ઞો. અનાગામિસ્સ પઞ્ઞા અરહતો પઞ્ઞાય દૂરે વિદૂરે સુવિદૂરે ન સન્તિકે ન સામન્તા. અનાગામિં ઉપાદાય અરહા અસામન્તપઞ્ઞો. અરહતો પઞ્ઞા પચ્ચેકસમ્બુદ્ધસ્સ [પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ (સ્યા. ક.) અટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા] પઞ્ઞાય દૂરે વિદૂરે સુવિદૂરે ન સન્તિકે ન સામન્તા. અરહન્તં ઉપાદાય પચ્ચેકબુદ્ધો અસામન્તપઞ્ઞો. પચ્ચેકબુદ્ધઞ્ચ સદેવકઞ્ચ લોકં ઉપાદાય તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અગ્ગો અસામન્તપઞ્ઞો.

૫. પઞ્ઞાપભેદકુસલો પભિન્નઞાણો અધિગતપ્પટિસમ્ભિદો ચતુવેસારજ્જપ્પત્તો દસબલધારી પુરિસાસભો પુરિસસીહો પુરિસનાગો પુરિસાજઞ્ઞો પુરિસધોરય્હો અનન્તઞાણો અનન્તતેજો અનન્તયસો અડ્ઢો મહદ્ધનો ધનવા નેતા વિનેતા અનુનેતા પઞ્ઞાપેતા નિજ્ઝાપેતા પેક્ખેતા પસાદેતા. સો હિ ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા [સઞ્જાનેતા (સ્યા.)], અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ મગ્ગવિદૂ મગ્ગકોવિદો મગ્ગાનુગામી [મગ્ગાનુગા (સ્યા.) મહાનિ. ૬૯ પસ્સિતબ્બો] ચ પનસ્સ એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા.

સો હિ ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. નત્થિ તસ્સ ભગવતો અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અવિદિતં અસચ્છિકતં અફસ્સિતં પઞ્ઞાય. અતીતં અનાગતં પચ્ચુપ્પન્નં [અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં (સ્યા.) મહાનિ. ૬૯] ઉપાદાય સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તિ. યં કિઞ્ચિ નેય્યં નામ અત્થિ તં સબ્બં જાનિતબ્બં [સબ્બં ધમ્મં જાનિતબ્બં (ક.)]. અત્તત્થો વા પરત્થો વા ઉભયત્થો વા દિટ્ઠધમ્મિકો વા અત્થો સમ્પરાયિકો વા અત્થો ઉત્તાનો વા અત્થો ગમ્ભીરો વા અત્થો ગૂળ્હો વા અત્થો પટિચ્છન્નો વા અત્થો નેય્યો વા અત્થો નીતો વા અત્થો અનવજ્જો વા અત્થો નિક્કિલેસો વા અત્થો વોદાનો વા અત્થો પરમત્થો વા અત્થો, સબ્બં તં અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ.

સબ્બં કાયકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ. સબ્બં વચીકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ. સબ્બં મનોકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ. અતીતે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં. અનાગતે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં. પચ્ચુપ્પન્ને બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં. યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં. નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં. નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં નપ્પવત્તતિ. ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા. યથા દ્વિન્નં સમુગ્ગપટલાનં સમ્મા ફુસિતાનં [સુફુસ્સિતાનં (સ્યા. ક.)] હેટ્ઠિમં સમુગ્ગપટલં ઉપરિમં નાતિવત્તતિ, ઉપરિમં સમુગ્ગપટલં હેટ્ઠિમં નાતિવત્તતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો; એવમેવ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નેય્યઞ્ચ ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો. યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં. નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં. નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં નપ્પવત્તતિ. ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા. સબ્બધમ્મેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ.

સબ્બે ધમ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો આવજ્જનપ્પટિબદ્ધા આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધા મનસિકારપ્પટિબદ્ધા ચિત્તુપ્પાદપ્પટિબદ્ધા. સબ્બસત્તેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ. સબ્બેસં સત્તાનં બુદ્ધો આસયં જાનાતિ, અનુસયં જાનાતિ, ચરિતં [ચરિયં (સ્યા.) મહાનિ. ૬૯ પસ્સિતબ્બા] જાનાતિ, અધિમુત્તિં જાનાતિ. અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે ભબ્બાભબ્બે સત્તે પજાનાતિ. સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ.

યથા યે કેચિ મચ્છકચ્છપા, અન્તમસો તિમિતિમિઙ્ગલં ઉપાદાય, અન્તોમહાસમુદ્દે પરિવત્તન્તિ, એવમેવં સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ. યથા યે કેચિ પક્ખિનો, અન્તમસો ગરુળં વેનતેય્યં ઉપાદાય, આકાસસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ; એવમેવ યેપિ તે સારિપુત્તસમા પઞ્ઞાય તેપિ બુદ્ધઞાણસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ. બુદ્ધઞાણં દેવમનુસ્સાનં પઞ્ઞં ફરિત્વા અતિઘંસિત્વા તિટ્ઠતિ. યેપિ તે ખત્તિયપણ્ડિતા બ્રાહ્મણપણ્ડિતા ગહપતિપણ્ડિતા સમણપણ્ડિતા નિપુણા કતપરપ્પવાદા વાલવેધિરૂપા વોભિન્દન્તા [તે ભિન્દન્તા (સ્યા. ક.)] મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનિ, તે પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વા અભિસઙ્ખરિત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તિ ગૂળ્હાનિ ચ પટિચ્છન્નાનિ ચ, કથિતા વિસજ્જિતા ચ તે પઞ્હા ભગવતા હોન્તિ નિદ્દિટ્ઠકારણા [નિદ્દિટ્ઠિકારણા (સ્યા.)]. ઉપક્ખિત્તકા ચ તે ભગવતો સમ્પજ્જન્તિ. અથ ખો ભગવા તત્થ અતિરોચતિ યદિદં પઞ્ઞાયાતિ. અગ્ગો અસામન્તપઞ્ઞો, અસામન્તપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં અસામન્તપઞ્ઞા.

૬. ભૂરિપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા ભૂરિપઞ્ઞા? રાગં અભિભુય્યતીતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. અભિભવિતાતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. દોસં અભિભુય્યતીતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. અભિભવિતાતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. મોહં અભિભુય્યતીતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. અભિભવિતાતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. કોધં…પે… ઉપનાહં … મક્ખં… પળાસં… ઇસ્સં… મચ્છરિયં… માયં… સાઠેય્યં… થમ્ભં… સારમ્ભં… માનં… અતિમાનં… મદં… પમાદં… સબ્બે કિલેસે… સબ્બે દુચ્ચરિતે… સબ્બે અભિસઙ્ખારે…પે… સબ્બે ભવગામિકમ્મે અભિભુય્યતીતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. અભિભવિતાતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. રાગો અરિ. તં અરિં મદ્દનિપઞ્ઞાતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. દોસો અરિ. તં અરિં મદ્દનિપઞ્ઞાતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. મોહો અરિ. તં અરિં મદ્દનિપઞ્ઞાતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. કોધો…પે… ઉપનાહો… મક્ખો… પળાસો… ઇસ્સા… મચ્છરિયં… માયા… સાઠેય્યં… થમ્ભો… સારમ્ભો… માનો… અતિમાનો… મદો… પમાદો… સબ્બે કિલેસા… સબ્બે દુચ્ચરિતા… સબ્બે અભિસઙ્ખારા…પે… સબ્બે ભવગામિકમ્મા અરિ. તં અરિં મદ્દનિપઞ્ઞાતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. ભૂરિ વુચ્ચતિ પથવી [પઠવી (સ્યા.)]. તાય પથવિસમાય વિત્થતાય વિપુલાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતોતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. અપિ ચ, પઞ્ઞાય મેતં અધિવચનં. ભૂરિ મેધા પરિણાયિકાતિ – ભૂરિપઞ્ઞા. ભૂરિપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં ભૂરિપઞ્ઞા.

પઞ્ઞાબાહુલ્લાય સંવત્તન્તીતિ કતમં પઞ્ઞાબાહુલ્લં? ઇધેકચ્ચો પઞ્ઞાગરુકો હોતિ પઞ્ઞાચરિતો પઞ્ઞાસયો પઞ્ઞાધિમુત્તો પઞ્ઞાધજો પઞ્ઞાકેતુ પઞ્ઞાધિપતેય્યો વિચયબહુલો પવિચયબહુલો ઓક્ખાયનબહુલો સમોક્ખાયનબહુલો [સમ્પેક્ખાયનબહુલો (સ્યા. ક.) મહાનિ. ૨૦૪ પસ્સિતબ્બા] સમ્પેક્ખાયનધમ્મો વિભૂતવિહારી તચ્ચરિતો તગ્ગરુકો તબ્બહુલો તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારો તદધિમુત્તો તદધિપતેય્યો. યથા ગણગરુકો વુચ્ચતિ ‘‘ગણબાહુલિકો’’તિ, ચીવરગરુકો વુચ્ચતિ ‘‘ચીવરબાહુલિકો’’તિ, પત્તગરુકો વુચ્ચતિ ‘‘પત્તબાહુલિકો’’તિ, સેનાસનગરુકો વુચ્ચતિ ‘‘સેનાસનબાહુલિકો’’તિ; એવમેવં ઇધેકચ્ચો પઞ્ઞા ગરુકો હોતિ પઞ્ઞાચરિતો પઞ્ઞાસયો પઞ્ઞાધિમુત્તો પઞ્ઞાધજો પઞ્ઞાકેતુ પઞ્ઞાધિપતેય્યો વિચયબહુલો પવિચયબહુલો ઓક્ખાયનબહુલો સમોક્ખાયનબહુલો સમ્પેક્ખાયનધમ્મો વિભૂતવિહારી તચ્ચરિતો તગ્ગરુકો તબ્બહુલો તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારો તદધિમુત્તો તદધિપતેય્યો. પઞ્ઞાબાહુલ્લાય સંવત્તન્તીતિ – ઇદં પઞ્ઞાબાહુલ્લં.

સીઘપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા સીઘપઞ્ઞા? સીઘં સીઘં સીલાનિ પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં ઇન્દ્રિયસંવરં પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં ભોજને મત્તઞ્ઞુતં પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં જાગરિયાનુયોગં પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં સીલક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં સમાધિક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં પઞ્ઞાક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં વિમુત્તિક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં ઠાનાટ્ઠાનાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં વિહારસમાપત્તિયો પરિપૂરેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં સતિપટ્ઠાને ભાવેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં સમ્મપ્પધાને ભાવેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં ઇદ્ધિપાદે ભાવેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં ઇન્દ્રિયાનિ ભાવેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં બલાનિ ભાવેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં અરિયમગ્ગં ભાવેતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરોતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘં સીઘં પરમત્થં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ – સીઘપઞ્ઞા. સીઘપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં સીઘપઞ્ઞા.

લહુપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા લહુપઞ્ઞા? લહું લહું સીલાનિ પરિપૂરેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું ઇન્દ્રિયસંવરં પરિપૂરેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું ભોજને મત્તઞ્ઞુતં પરિપૂરેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું જાગરિયાનુયોગં પરિપૂરેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું સીલક્ખન્ધં …પે… સમાધિક્ખન્ધં … પઞ્ઞાક્ખન્ધં… વિમુત્તિક્ખન્ધં… વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું ઠાનાટ્ઠાનાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું વિહારસમાપત્તિયો પરિપૂરેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું સતિપટ્ઠાને ભાવેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું સમ્મપ્પધાને ભાવેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું ઇદ્ધિપાદે ભાવેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું ઇન્દ્રિયાનિ ભાવેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું બલાનિ ભાવેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું અરિયમગ્ગં ભાવેતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરોતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહું લહું પરમત્થં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ – લહુપઞ્ઞા. લહુપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં લહુપઞ્ઞા.

હાસપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા હાસપઞ્ઞા? ઇધેકચ્ચો હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો સીલાનિ પરિપૂરેતીતિ – હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો ઇન્દ્રિયસંવરં પરિપૂરેતીતિ – હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો ભોજને મત્તઞ્ઞુતં પરિપૂરેતીતિ – હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો જાગરિયાનુયોગં પરિપૂરેતીતિ – હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો સીલક્ખન્ધં…પે… સમાધિક્ખન્ધં… પઞ્ઞાક્ખન્ધં… વિમુત્તિક્ખન્ધં… વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ…પે… ઠાનાટ્ઠાનાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ… વિહારસમાપત્તિયો પરિપૂરેતીતિ … અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ… સતિપટ્ઠાને ભાવેતીતિ… સમ્મપ્પધાને ભાવેતીતિ… ઇદ્ધિપાદે ભાવેતીતિ… ઇન્દ્રિયાનિ ભાવેતીતિ… બલાનિ ભાવેતીતિ… બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતીતિ … અરિયમગ્ગં ભાવેતીતિ…પે… સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરોતીતિ – હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ – હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો પરમત્થં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ – હાસપઞ્ઞા. હાસપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં હાસપઞ્ઞા.

૭. જવનપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા જવનપઞ્ઞા? યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. દુક્ખતો ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. દુક્ખતો ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. દુક્ખતો ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા.

રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન દુક્ખં ભયટ્ઠેન અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા રૂપનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન દુક્ખં ભયટ્ઠેન અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે [જરામરણં રૂપનિરોધે (સ્યા.)] નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા.

રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા રૂપનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ – જવનપઞ્ઞા. જવનપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં જવનપઞ્ઞા.

તિક્ખપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા તિક્ખપઞ્ઞા? ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ – તિક્ખપઞ્ઞા. ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ [બ્યન્તિં કરોતિ (ક.)] અનભાવં ગમેતીતિ – તિક્ખપઞ્ઞા. ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતીતિ – તિક્ખપઞ્ઞા. ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં નાધિવાસેતિ…પે… ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતીતિ – તિક્ખપઞ્ઞા. ઉપ્પન્નં રાગં નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતીતિ – તિક્ખપઞ્ઞા. ઉપ્પન્નં દોસં…પે… ઉપ્પન્નં મોહં … ઉપ્પન્નં કોધં… ઉપ્પન્નં ઉપનાહં… મક્ખં… પળાસં… ઇસ્સં… મચ્છરિયં… માયં… સાઠેય્યં… થમ્ભં… સારમ્ભં… માનં… અતિમાનં… મદં… પમાદં… સબ્બે કિલેસે… સબ્બે દુચ્ચરિતે… સબ્બે અભિસઙ્ખારે…પે… સબ્બે ભવગામિકમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતીતિ – તિક્ખપઞ્ઞા. એકસ્મિં આસને ચત્તારો ચ અરિયમગ્ગા ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાયો છ અભિઞ્ઞાયો અધિગતા હોન્તિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાયાતિ – તિક્ખપઞ્ઞા. તિક્ખપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં તિક્ખપઞ્ઞા.

નિબ્બેધિકપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ કતમા નિબ્બેધિકપઞ્ઞા? ઇધેકચ્ચો સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતિ ઉત્તાસબહુલો ઉક્કણ્ઠનબહુલો અરતિબહુલો અનભિરતિબહુલો. બહિમુખો ન રમતિ સબ્બસઙ્ખારેસુ. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ – નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં દોસક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ – નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ – નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં કોધં…પે… ઉપનાહં… મક્ખં… પળાસં… ઇસ્સં… મચ્છરિયં… માયં… સાઠેય્યં… થમ્ભં… સારમ્ભં… માનં… અતિમાનં… મદં… પમાદં… સબ્બે કિલેસે… સબ્બે દુચ્ચરિતે… સબ્બે અભિસઙ્ખારે…પે… સબ્બે ભવગામિકમ્મે નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ – નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. નિબ્બેધિકપઞ્ઞતાય સંવત્તન્તીતિ – અયં નિબ્બેધિકપઞ્ઞા.

ઇમા સોળસ પઞ્ઞાયો. ઇમાહિ સોળસહિ પઞ્ઞાહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો પટિસમ્ભિદપ્પત્તો.

૨. પુગ્ગલવિસેસનિદ્દેસો

૮. દ્વે પુગ્ગલા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા – એકો પુબ્બયોગસમ્પન્નો, એકો ન પુબ્બયોગસમ્પન્નો. યો પુબ્બયોગસમ્પન્નો સો તેન અતિરેકો હોતિ, અધિકો હોતિ, વિસેસો હોતિ. તસ્સ ઞાણં પભિજ્જતિ.

દ્વે પુગ્ગલા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા, દ્વેપિ પુબ્બયોગસમ્પન્ના – એકો બહુસ્સુતો, એકો ન બહુસ્સુતો. યો બહુસ્સુતો, સો તેન અતિરેકો હોતિ, અધિકો હોતિ, વિસેસો હોતિ. તસ્સ ઞાણં પભિજ્જતિ.

દ્વે પુગ્ગલા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા, દ્વેપિ પુબ્બયોગસમ્પન્ના, દ્વેપિ બહુસ્સુતા – એકો દેસનાબહુલો, એકો ન દેસનાબહુલો. યો દેસનાબહુલો, સો તેન અતિરેકો હોતિ, અધિકો હોતિ, વિસેસો હોતિ. તસ્સ ઞાણં પભિજ્જતિ.

દ્વે પુગ્ગલા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા, દ્વેપિ પુબ્બયોગસમ્પન્ના, દ્વેપિ બહુસ્સુતા, દ્વેપિ દેસનાબહુલા – એકો ગરૂપનિસ્સિતો, એકો ન ગરૂપનિસ્સિતો. યો ગરૂપનિસ્સિતો, સો તેન અતિરેકો હોતિ, અધિકો હોતિ, વિસેસો હોતિ. તસ્સ ઞાણં પભિજ્જતિ.

દ્વે પુગ્ગલા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા, દ્વેપિ પુબ્બયોગસમ્પન્ના, દ્વેપિ બહુસ્સુતા, દ્વેપિ દેસનાબહુલા, દ્વેપિ ગરૂપનિસ્સિતા – એકો વિહારબહુલો, એકો ન વિહારબહુલો. યો વિહારબહુલો, સો તેન અતિરેકો હોતિ, અધિકો હોતિ, વિસેસો હોતિ. તસ્સ ઞાણં પભિજ્જતિ.

દ્વે પુગ્ગલા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા, દ્વેપિ પુબ્બયોગસમ્પન્ના, દ્વેપિ બહુસ્સુતા, દ્વેપિ દેસનાબહુલા, દ્વેપિ ગરૂપનિસ્સિતા, દ્વેપિ વિહારબહુલા – એકો પચ્ચવેક્ખણાબહુલો, એકો ન પચ્ચવેક્ખણાબહુલો. યો પચ્ચવેક્ખણાબહુલો, સો તેન અતિરેકો હોતિ, અધિકો હોતિ, વિસેસો હોતિ. તસ્સ ઞાણં પભિજ્જતિ.

દ્વે પુગ્ગલા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા, દ્વેપિ પુબ્બયોગસમ્પન્ના, દ્વેપિ બહુસ્સુતા, દ્વેપિ દેસનાબહુલા, દ્વેપિ ગરૂપનિસ્સિતા, દ્વેપિ વિહારબહુલા, દ્વેપિ પચ્ચવેક્ખણાબહુલા – એકો સેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તો, એકો અસેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તો. યો અસેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તો, સો તેન અતિરેકો હોતિ, અધિકો હોતિ, વિસેસો હોતિ. તસ્સ ઞાણં પભિજ્જતિ.

દ્વે પુગ્ગલા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા, દ્વેપિ પુબ્બયોગસમ્પન્ના, દ્વેપિ બહુસ્સુતા, દ્વેપિ દેસનાબહુલા, દ્વેપિ ગરૂપનિસ્સિતા, દ્વેપિ વિહારબહુલા, દ્વેપિ પચ્ચવેક્ખણાબહુલા, દ્વેપિ અસેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તા – એકો સાવકપારમિપ્પત્તો, એકો ન સાવકપારમિપ્પત્તો. યો સાવકપારમિપ્પત્તો, સો તેન અતિરેકો હોતિ, અધિકો હોતિ, વિસેસો હોતિ. તસ્સ ઞાણં પભિજ્જતિ.

દ્વે પુગ્ગલા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા, દ્વેપિ પુબ્બયોગસમ્પન્ના, દ્વેપિ બહુસ્સુતા, દ્વેપિ દેસનાબહુલા, દ્વેપિ ગરૂપનિસ્સિતા, દ્વેપિ વિહારબહુલા, દ્વેપિ પચ્ચવેક્ખણાબહુલા, દ્વેપિ અસેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તા – એકો સાવકપારમિપ્પત્તો, એકો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો. યો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો, સો તેન અતિરેકો હોતિ, અધિકો હોતિ, વિસેસો હોતિ. તસ્સ ઞાણં પભિજ્જતિ.

પચ્ચેકબુદ્ધઞ્ચ સદેવકઞ્ચ લોકં ઉપાદાય તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અગ્ગો પટિસમ્ભિદપ્પત્તો પઞ્ઞાપભેદકુસલો પભિન્નઞાણો અધિગતપટિસમ્ભિદો ચતુવેસારજ્જપ્પત્તો દસબલધારી પુરિસાસભો પુરિસસીહો…પે… યેપિ તે ખત્તિયપણ્ડિતા બ્રાહ્મણપણ્ડિતા ગહપતિપણ્ડિતા સમણપણ્ડિતા નિપુણા કતપરપ્પવાદા વાલવેધિરૂપા વોભિન્દન્તા મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનિ, તે પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વા અભિસઙ્ખરિત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તિ ગૂળ્હાનિ ચ પટિચ્છન્નાનિ ચ. કથિતા વિસજ્જિતા ચ તે પઞ્હા ભગવતા હોન્તિ નિદ્દિટ્ઠકારણા, ઉપક્ખિત્તકા ચ તે ભગવતો સમ્પજ્જન્તિ. અથ ખો ભગવા તત્થ અતિરોચતિ, યદિદં પઞ્ઞાયાતિ અગ્ગો પટિસમ્ભિદપ્પત્તોતિ.

મહાપઞ્ઞાકથા નિટ્ઠિતા.

૨. ઇદ્ધિકથા

૯. કા ઇદ્ધિ? કતિ ઇદ્ધિયો? ઇદ્ધિયા કતિ ભૂમિયો, કતિ પાદા, કતિ પદાનિ, કતિ મૂલાનિ? કા ઇદ્ધીતિ? ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ. કતિ ઇદ્ધિયોતિ? દસ ઇદ્ધિયો. ઇદ્ધિયા કતિ ભૂમિયોતિ? ઇદ્ધિયા ચતસ્સો ભૂમિયો, ચત્તારો પાદા, અટ્ઠ પદાનિ, સોળસ મૂલાનિ.

૧૦. કતમા દસ ઇદ્ધિયો? અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિ, વિકુબ્બના ઇદ્ધિ, મનોમયા ઇદ્ધિ, ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, અરિયા ઇદ્ધિ, કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ, પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ, વિજ્જામયા ઇદ્ધિ, તત્થ તત્થ સમ્મા પયોગપચ્ચયા [સમ્મપ્પયોગપચ્ચયા (સ્યા. ક.)] ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ.

ઇદ્ધિયા કતમા ચતસ્સો ભૂમિયો? વિવેકજાભૂમિ પઠમં ઝાનં, પીતિસુખભૂમિ દુતિયં ઝાનં, ઉપેક્ખાસુખભૂમિ તતિયં ઝાનં, અદુક્ખમસુખાભૂમિ ચતુત્થં ઝાનં. ઇદ્ધિયા ઇમા ચતસ્સો ભૂમિયો ઇદ્ધિલાભાય ઇદ્ધિપટિલાભાય ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાય ઇદ્ધિવિસવિતાય ઇદ્ધિવસીભાવાય ઇદ્ધિવેસારજ્જાય સંવત્તન્તીતિ.

ઇદ્ધિયા કતમે ચત્તારો પાદા? ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, ચિત્તસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીમંસાસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. ઇદ્ધિયા ઇમે ચત્તારો પાદા ઇદ્ધિલાભાય ઇદ્ધિપટિલાભાય ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાય ઇદ્ધિવિસવિતાય ઇદ્ધિવસીભાવાય ઇદ્ધિવેસારજ્જાય સંવત્તન્તીતિ.

ઇદ્ધિયા કતમાનિ અટ્ઠ પદાનિ? છન્દં ચે ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં. છન્દો ન સમાધિ, સમાધિ ન છન્દો. અઞ્ઞો છન્દો, અઞ્ઞો સમાધિ. વીરિયં ચે ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં. વીરિયં ન સમાધિ, સમાધિ ન વીરિયં. અઞ્ઞં વીરિયં, અઞ્ઞો સમાધિ. ચિત્તં ચે ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં. ચિત્તં ન સમાધિ, સમાધિ ન ચિત્તં. અઞ્ઞં ચિત્તં, અઞ્ઞો સમાધિ. વીમંસં ચે ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં. વીમંસા ન સમાધિ, સમાધિ ન વીમંસા. અઞ્ઞા વીમંસા, અઞ્ઞો સમાધિ. ઇદ્ધિયા ઇમાનિ અટ્ઠ પદાનિ ઇદ્ધિલાભાય ઇદ્ધિપટિલાભાય ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાય ઇદ્ધિવિસવિતાય ઇદ્ધિવસીભાવાય ઇદ્ધિવેસારજ્જાય સંવત્તન્તીતિ.

ઇદ્ધિયા કતમાનિ સોળસ મૂલાનિ? અનોનતં [અનોણતં (ક.)] ચિત્તં કોસજ્જે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. અનુન્નતં [(અનુણ્ણતં (ક.)] ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. અનભિનતં ચિત્તં રાગે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. અનપનતં ચિત્તં બ્યાપાદે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. અનિસ્સિતં ચિત્તં દિટ્ઠિયા ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. અપ્પટિબદ્ધં ચિત્તં છન્દરાગે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. વિપ્પમુત્તં ચિત્તં કામરાગે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. વિસઞ્ઞુત્તં ચિત્તં કિલેસે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. વિમરિયાદિકતં ચિત્તં કિલેસમરિયાદે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. એકત્તગતં [એકગ્ગતં (સ્યા.)] ચિત્તં નાનત્તકિલેસેહિ [નાનત્તકિલેસે (સ્યા.)] ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. સદ્ધાય પરિગ્ગહિતં ચિત્તં અસ્સદ્ધિયે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. વીરિયેન પરિગ્ગહિતં ચિત્તં કોસજ્જે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. સતિયા પરિગ્ગહિતં ચિત્તં પમાદે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. સમાધિના પરિગ્ગહિતં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. પઞ્ઞાય પરિગ્ગહિતં ચિત્તં અવિજ્જાય ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. ઓભાસગતં ચિત્તં અવિજ્જન્ધકારે ન ઇઞ્જતીતિ – આનેઞ્જં. ઇદ્ધિયા ઇમાનિ સોળસ મૂલાનિ ઇદ્ધિલાભાય ઇદ્ધિપટિલાભાય ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાય ઇદ્ધિવિસવિતાય ઇદ્ધિવસીભાવાય ઇદ્ધિવેસારજ્જાય સંવત્તન્તીતિ.

દસઇદ્ધિનિદ્દેસો

૧૦. કતમા અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિ? ઇધ ભિક્ખુ અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસે. પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે. ઉદકેપિ અભિજ્જમાને [અભિજ્જમાનો (ક.) દી. નિ. ૧.૨૩૮ પસ્સિતબ્બા] ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિયં. આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો. ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરામસતિ પરિમજ્જતિ. યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતીતિ.

ઇધાતિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા ઇમિસ્સા ખન્તિયા ઇમિસ્સા રુચિયા ઇમસ્મિં આદાયે ઇમસ્મિં ધમ્મે ઇમસ્મિં વિનયે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ઇમસ્મિં પાવચને ઇમસ્મિં બ્રહ્મચરિયે ઇમસ્મિં સત્થુસાસને. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ઇધા’’તિ. ભિક્ખૂતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકો વા હોતિ ભિક્ખુ સેખો વા અરહા વા અકુપ્પધમ્મો. અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતીતિ નાનપ્પકારં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ. એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતીતિ પકતિયા એકો બહુકં આવજ્જતિ, સતં વા સહસ્સં વા સતસહસ્સં વા આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘‘બહુલો હોમી’’તિ [હોતૂતિ (ક.)]. બહુલો હોતિ. યથાયસ્મા ચૂળપન્થકો [ચુલ્લપન્થકો (સ્યા.)] એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, એવમેવં સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ. બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતીતિ પકતિયા બહુકો એકં આવજ્જતિ; આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘‘એકો હોમી’’તિ. એકો હોતિ. યથાયસ્મા ચૂળપન્થકો બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ, એવમેવં સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ.

૧૧. આવિભાવન્તિ કેનચિ અનાવટં હોતિ અપ્પટિચ્છન્નં વિવટં પાકટં. તિરોભાવન્તિ કેનચિ આવટં હોતિ પટિચ્છન્નં પિહિતં પટિકુજ્જિતં. તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસેતિ પકતિયા આકાસકસિણસમાપત્તિયા લાભી હોતિ. તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘‘આકાસો હોતૂ’’તિ. આકાસો હોતિ. તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો કેનચિ અનાવટે અપરિક્ખિત્તે અસજ્જમાના ગચ્છન્તિ, એવમેવં સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસે.

પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકેતિ પકતિયા આપોકસિણસમાપત્તિયા લાભી હોતિ. પથવિં આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘‘ઉદકં હોતૂ’’તિ. ઉદકં હોતિ. સો પથવિયા ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો ઉદકે ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોન્તિ, એવમેવં સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો પથવિયા ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે.

ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિયન્તિ પકતિયા પથવીકસિણસમાપત્તિયા લાભી હોતિ. ઉદકં આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘‘પથવી હોતૂ’’તિ. પથવી હોતિ. સો અભિજ્જમાને ઉદકે ગચ્છતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો અભિજ્જમાનાય પથવિયા ગચ્છન્તિ, એવમેવં સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અભિજ્જમાને ઉદકે ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિયં.

આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણોતિ પકતિયા પથવીકસિણસમાપત્તિયા લાભી હોતિ. આકાસં આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘‘પથવી હોતૂ’’તિ. પથવી હોતિ. સો આકાસે અન્તલિક્ખે ચઙ્કમતિપિ તિટ્ઠતિપિ નિસીદતિપિ સેય્યમ્પિ કપ્પેતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો પથવિયા ચઙ્કમન્તિપિ તિટ્ઠન્તિપિ નિસીદન્તિપિ સેય્યમ્પિ કપ્પેન્તિ, એવમેવં સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો આકાસે અન્તલિક્ખે ચઙ્કમતિપિ તિટ્ઠતિપિ નિસીદતિપિ સેય્યમ્પિ કપ્પેતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો.

૧૨. ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરામસતિ પરિમજ્જતીતિ ઇધ સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો નિસિન્નકો વા નિપન્નકો વા ચન્દિમસૂરિયે આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘‘હત્થપાસે હોતૂ’’તિ. હત્થપાસે હોતિ. સો નિસિન્નકો વા નિપન્નકો વા ચન્દિમસૂરિયે પાણિના આમસતિ પરામસતિ પરિમજ્જતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો કિઞ્ચિદેવ રૂપગતં હત્થપાસે આમસન્તિ પરામસન્તિ પરિમજ્જન્તિ, એવમેવં સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો નિસિન્નકો વા નિપન્નકો વા ચન્દિમસૂરિયે પાણિના આમસતિ પરામસતિ પરિમજ્જતિ.

યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતીતિ સચે સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો બ્રહ્મલોકં ગન્તુકામો હોતિ, દૂરેપિ સન્તિકે અધિટ્ઠાતિ – ‘‘સન્તિકે હોતૂ’’તિ. સન્તિકે હોતિ. સન્તિકેપિ દૂરે અધિટ્ઠાતિ – ‘‘દૂરે હોતૂ’’તિ. દૂરે હોતિ. બહુકમ્પિ થોકં અધિટ્ઠાતિ – ‘‘થોકં હોતૂ’’તિ. થોકં હોતિ. થોકમ્પિ બહુકં અધિટ્ઠાતિ – ‘‘બહુકં હોતૂ’’તિ. બહુકં હોતિ. દિબ્બેન ચક્ખુના તસ્સ બ્રહ્મુનો રૂપં પસ્સતિ. દિબ્બાય સોતધાતુયા તસ્સ બ્રહ્મુનો સદ્દં સુણાતિ. ચેતોપરિયઞાણેન તસ્સ બ્રહ્મુનો ચિત્તં પજાનાતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો દિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગન્તુકામો હોતિ, કાયવસેન ચિત્તં પરિણામેતિ, કાયવસેન ચિત્તં અધિટ્ઠાતિ. કાયવસેન ચિત્તં પરિણામેત્વા, કાયવસેન ચિત્તં અધિટ્ઠહિત્વા, સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા દિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અદિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગન્તુકામો હોતિ, ચિત્તવસેન કાયં પરિણામેતિ, ચિત્તવસેન કાયં અધિટ્ઠાતિ. ચિત્તવસેન કાયં પરિણામેત્વા, ચિત્તવસેન કાયં અધિટ્ઠહિત્વા સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા અદિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ. સો તસ્સ બ્રહ્મુનો પુરતો રૂપિં [રૂપં (સ્યા. ક.) દી. નિ. ૧.૨૩૬ પસ્સિતબ્બા] અભિનિમ્મિનાતિ મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં [સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગં (સ્યા. ક.)] અહીનિન્દ્રિયં. સચે સો ઇદ્ધિમા ચઙ્કમતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ ચઙ્કમતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા તિટ્ઠતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ તિટ્ઠતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા નિસીદતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ નિસીદતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા સેય્યં કપ્પેતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ સેય્યં કપ્પેતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા ધૂમાયતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ ધૂમાયતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા પજ્જલતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ પજ્જલતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા ધમ્મં ભાસતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ ધમ્મં ભાસતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા પઞ્હં પુચ્છતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ પઞ્હં પુચ્છતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા પઞ્હં પુટ્ઠો વિસજ્જેતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ પઞ્હં પુટ્ઠો વિસજ્જેતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા તેન બ્રહ્મુના સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ સલ્લપતિ સાકચ્છં સમાપજ્જતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ તેન બ્રહ્મુના સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ સલ્લપતિ સાકચ્છં સમાપજ્જતિ. યઞ્ઞદેવ સો ઇદ્ધિમા કરોતિ, તં તદેવ હિ સો નિમ્મિતો કરોતીતિ – અયં અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિ.

૧૩. કતમા વિકુબ્બના ઇદ્ધિ? સિખિસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અભિભૂ નામ સાવકો બ્રહ્મલોકે ઠિતો સહસ્સિલોકધાતું [સહસ્સીલોકધાતું (સ્યા.) વત્થુ સં. નિ. ૧.૧૮૫] સરેન વિઞ્ઞાપેસિ. સો દિસ્સમાનેનપિ કાયેન ધમ્મં દેસેસિ; અદિસ્સમાનેનપિ કાયેન ધમ્મં દેસેસિ; દિસ્સમાનેનપિ હેટ્ઠિમેન ઉપડ્ઢકાયેન અદિસ્સમાનેનપિ ઉપરિમેન ઉપડ્ઢકાયેન ધમ્મં દેસેસિ. દિસ્સમાનેનપિ ઉપરિમેન ઉપડ્ઢકાયેન, અદિસ્સમાનેનપિ હેટ્ઠિમેન ઉપડ્ઢકાયેન ધમ્મં દેસેસિ. સો પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા કુમારકવણ્ણં વા દસ્સેતિ, નાગવણ્ણં વા દસ્સેતિ, સુપણ્ણવણ્ણં વા દસ્સેતિ, યક્ખવણ્ણં વા દસ્સેતિ, ઇન્દવણ્ણં વા [અસુરવણ્ણં વા દસ્સેતિ, ઇન્દવણ્ણં વા (સ્યા.)] દસ્સેતિ, દેવવણ્ણં વા દસ્સેતિ, બ્રહ્મવણ્ણં વા દસ્સેતિ, સમુદ્દવણ્ણં વા દસ્સેતિ, પબ્બતવણ્ણં વા દસ્સેતિ, વનવણ્ણં વા દસ્સેતિ, સીહવણ્ણં વા દસ્સેતિ, બ્યગ્ઘવણ્ણં વા દસ્સેતિ, દીપિવણ્ણં વા દસ્સેતિ, હત્થિમ્પિ દસ્સેતિ, અસ્સમ્પિ દસ્સેતિ, રથમ્પિ દસ્સેતિ, પત્તિમ્પિ દસ્સેતિ, વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહં દસ્સેતીતિ – અયં વિકુબ્બના ઇદ્ધિ.

૧૪. કતમા મનોમયા ઇદ્ધિ? ઇધ ભિક્ખુ ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતિ રૂપિં મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં અહીનિન્દ્રિયં. સેય્યથાપિ પુરિસો મુઞ્જમ્હા ઈસિકં પવાહેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘‘અયં મુઞ્જો, અયં ઈસિકા. અઞ્ઞો મુઞ્જો, અઞ્ઞા ઈસિકા. મુઞ્જમ્હા ત્વેવ ઈસિકા પવાળ્હા’’તિ. સેય્યથા વા પન પુરિસો અસિં કોસિયા પવાહેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘‘અયં અસિ, અયં કોસિ. અઞ્ઞો અસિ, અઞ્ઞા કોસિ. કોસિયા ત્વેવ અસિ પવાળ્હો’’તિ. સેય્યથા વા પન પુરિસો અહિં કરણ્ડા ઉદ્ધરેય્ય. તસ્સ એવમસ્સ – ‘‘અયં અહિ, અયં કરણ્ડો. અઞ્ઞો અહિ, અઞ્ઞો કરણ્ડો. કરણ્ડા ત્વેવ અહિ ઉબ્ભતો’’તિ. એવમેવં ભિક્ખુ ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતિ રૂપિં મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં અહીનિન્દ્રિયં. અયં મનોમયા ઇદ્ધિ.

૧૫. કતમા ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ? અનિચ્ચાનુપસ્સના નિચ્ચસઞ્ઞાય પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ – ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. દુક્ખાનુપસ્સના સુખસઞ્ઞાય… અનત્તાનુપસ્સના અત્તસઞ્ઞાય… નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નન્દિયા… વિરાગાનુપસ્સનાય રાગસ્સ… નિરોધાનુપસ્સનાય સમુદયસ્સ… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય આદાનસ્સ પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ – ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. આયસ્મતો બાકુલસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, આયસ્મતો સંકિચ્ચસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, આયસ્મતો ભૂતપાલસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. અયં ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ.

૧૬. કતમા સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ? પઠમેન ઝાનેન નીવરણાનં પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ – સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. દુતિયેન ઝાનેન વિતક્કવિચારાનં પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ – સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. તતિયેન ઝાનેન પીતિયા પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ…પે… ચતુત્થેન ઝાનેન સુખદુક્ખાનં પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ…પે… આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા રૂપસઞ્ઞાય પટિઘસઞ્ઞાય નાનત્તસઞ્ઞાય પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ…પે… વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ…પે… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ – સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, આયસ્મતો સઞ્જીવસ્સ સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, આયસ્મતો ખાણુકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, ઉત્તરાય ઉપાસિકાય સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, સામાવતિયા ઉપાસિકાય સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. અયં સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ.

૧૭. કતમા અરિયા ઇદ્ધિ? ઇધ ભિક્ખુ [મ. નિ. ૩.૪૬૨ પસ્સિતબ્બા] સચે આકઙ્ખતિ – ‘‘પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘‘અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘‘અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલે ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરેય્યં સતો સમ્પજાનો’’તિ, ઉપેક્ખકો તત્થ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો.

કથં પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? અનિટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં મેત્તાય વા ફરતિ, ધાતુતો વા ઉપસંહરતિ. એવં પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? ઇટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં અસુભાય વા ફરતિ, અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતિ. એવં અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? અનિટ્ઠસ્મિઞ્ચ ઇટ્ઠસ્મિઞ્ચ વત્થુસ્મિં મેત્તાય વા ફરતિ, ધાતુતો વા ઉપસંહરતિ. એવં પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલે ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? ઇટ્ઠસ્મિઞ્ચ અનિટ્ઠસ્મિઞ્ચ વત્થુસ્મિં અસુભાય વા ફરતિ, અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતિ. એવં અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલે ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો? ઇધ ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો, ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો, ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. એવં પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. અયં અરિયા ઇદ્ધિ.

૧૮. કતમા કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ? સબ્બેસં પક્ખીનં, સબ્બેસં દેવાનં, એકચ્ચાનં મનુસ્સાનં, એકચ્ચાનં વિનિપાતિકાનં. અયં કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ.

કતમા પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ? રાજા ચક્કવત્તી [ચક્કવત્તિ (સ્યા.)] વેહાસં ગચ્છતિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય, અન્તમસો અસ્સબન્ધગોપુરિસે [અસ્સબન્ધગોપકે પુરિસે (સ્યા.)] ઉપાદાય. જોતિકસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ, જટિલસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ, મેણ્ડકસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ, ઘોસિતસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ, પઞ્ચન્નં મહાપુઞ્ઞાનં પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. અયં પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ.

કતમા વિજ્જામયા ઇદ્ધિ? વિજ્જાધરા વિજ્જં પરિજપ્પેત્વા વેહાસં ગચ્છન્તિ, આકાસે અન્તલિક્ખે હત્થિમ્પિ દસ્સેન્તિ, અસ્સમ્પિ દસ્સેન્તિ, રથમ્પિ દસ્સેન્તિ, પત્તિમ્પિ દસ્સેન્તિ, વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહં દસ્સેન્તિ. અયં વિજ્જામયા ઇદ્ધિ.

કથં તત્થ તત્થ સમ્મા પયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ? નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દસ્સ પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ – તત્થ તત્થ સમ્મા પયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ. અબ્યાપાદેન બ્યાપાદસ્સ પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ – તત્થ તત્થ સમ્મા પયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ…પે… અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસાનં પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ – તત્થ તત્થ સમ્મા પયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ. એવં તત્થ તત્થ સમ્મા પયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ. ઇમા દસ ઇદ્ધિયો.

ઇદ્ધિકથા નિટ્ઠિતા.

૩. અભિસમયકથા

૧૯. અભિસમયોતિ. કેન અભિસમેતિ? ચિત્તેન અભિસમેતિ.

હઞ્ચિ ચિત્તેન અભિસમેતિ, તેન હિ અઞ્ઞાણી અભિસમેતિ? ન અઞ્ઞાણી અભિસમેતિ. ઞાણેન અભિસમેતિ.

હઞ્ચિ ઞાણેન અભિસમેતિ, તેન હિ અચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અચિત્તકો [તેન હિ અચિત્તકો (સ્યા.)] અભિસમેતિ? ન અચિત્તકો અભિસમેતિ. ચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

હઞ્ચિ ચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ, તેન હિ કામાવચરચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ? ન કામાવચરચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

તેન હિ રૂપાવચરચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ? ન રૂપાવચરચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

તેન હિ અરૂપાવચરચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ? ન અરૂપાવચરચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

તેન હિ કમ્મસ્સકતચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ? ન કમ્મસ્સકતચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

તેન હિ સચ્ચાનુલોમિકચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ? ન સચ્ચાનુલોમિકચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

તેન હિ અતીતચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ? ન અતીતચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

તેન હિ અનાગતચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ? ન અનાગતચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

તેન હિ પચ્ચુપ્પન્નલોકિયચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ? ન પચ્ચુપ્પન્નલોકિયચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ. લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પચ્ચુપ્પન્નચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

કથં લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પચ્ચુપ્પન્નચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ? લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પાદાધિપતેય્યં ચિત્તં ઞાણસ્સ હેતુ પચ્ચયો ચ. તંસમ્પયુત્તં નિરોધગોચરં દસ્સનાધિપતેય્યં ઞાણં ચિત્તસ્સ હેતુ પચ્ચયો ચ. તંસમ્પયુત્તં ઞાણં નિરોધગોચરં. એવં લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પચ્ચુપ્પન્નચિત્તેન ચ ઞાણેન ચ અભિસમેતિ.

૨૦. કિં નુ એત્તકોયેવ અભિસમયોતિ? ન હિ.લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે દસ્સનાભિસમયો સમ્માદિટ્ઠિ, અભિનિરોપનાભિસમયો સમ્માસઙ્કપ્પો, પરિગ્ગહાભિસમયો સમ્માવાચા, સમુટ્ઠાનાભિસમયો સમ્માકમ્મન્તો, વોદાનાભિસમયો સમ્માઆજીવો, પગ્ગહાભિસમયો સમ્માવાયામો, ઉપટ્ઠાનાભિસમયો સમ્માસતિ, અવિક્ખેપાભિસમયો સમ્માસમાધિ; ઉપટ્ઠાનાભિસમયો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પવિચયાભિસમયો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પગ્ગહાભિસમયો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ફરણાભિસમયો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ઉપસમાભિસમયો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, અવિક્ખેપાભિસમયો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પટિસઙ્ખાનાભિસમયો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો; અસ્સદ્ધિયે અકમ્પિયાભિસમયો સદ્ધાબલં, કોસજ્જે અકમ્પિયાભિસમયો વીરિયબલં, પમાદે અકમ્પિયાભિસમયો સતિબલં, ઉદ્ધચ્ચે અકમ્પિયાભિસમયો સમાધિબલં, અવિજ્જાય અકમ્પિયાભિસમયો પઞ્ઞાબલં; અધિમોક્ખાભિસમયો સદ્ધિન્દ્રિયં, પગ્ગહાભિસમયો વીરિયિન્દ્રિયં, ઉપટ્ઠાનાભિસમયો સતિન્દ્રિયં, અવિક્ખેપાભિસમયો સમાધિન્દ્રિયં, દસ્સનાભિસમયો પઞ્ઞિન્દ્રિયં. આધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાભિસમયો, અકમ્પિયટ્ઠેન બલાભિસમયો, નિય્યાનટ્ઠેન બોજ્ઝઙ્ગાભિસમયો, હેતુટ્ઠેન મગ્ગાભિસમયો, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિપટ્ઠાનાભિસમયો, પદહટ્ઠેન સમ્મપ્પધાનાભિસમયો, ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિપાદાભિસમયો, તથટ્ઠેન સચ્ચાભિસમયો, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમથાભિસમયો, અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સનાભિસમયો, એકરસટ્ઠેન સમથવિપસ્સનાભિસમયો, અનતિવત્તનટ્ઠેન યુગનદ્ધાભિસમયો, સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિઅભિસમયો, અવિક્ખેપટ્ઠેન વિસુદ્ધિઅભિસમયો, દસ્સનટ્ઠેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઅભિસમયો, મુત્તટ્ઠેન વિમોક્ખાભિસમયો, પટિવેધટ્ઠેન વિજ્જાભિસમયો, પરિચ્ચાગટ્ઠેન વિમુત્તિઅભિસમયો, સમુચ્છેદટ્ઠેન ખયે ઞાણં અભિસમયો. છન્દો મૂલટ્ઠેન અભિસમયો, મનસિકારો સમુટ્ઠાનટ્ઠેન અભિસમયો, ફસ્સો સમોધાનટ્ઠેન અભિસમયો, વેદના સમોસરણટ્ઠેન અભિસમયો, સમાધિ પમુખટ્ઠેન અભિસમયો, સતિ આધિપતેય્યટ્ઠેન અભિસમયો, પઞ્ઞા તતુત્તરટ્ઠેન અભિસમયો, વિમુત્તિ સારટ્ઠેન અભિસમયો, અમતોગધં નિબ્બાનં પરિયોસાનટ્ઠેન અભિસમયો.

૨૧. કિં નુ એત્તકોયેવ અભિસમયોતિ? ન હિ. સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે દસ્સનાભિસમયો સમ્માદિટ્ઠિ…પે… અમતોગધં નિબ્બાનં પરિયોસાનટ્ઠેન અભિસમયો.

કિં નુ એત્તકોયેવ અભિસમયોતિ? ન હિ. સોતાપત્તિફલક્ખણે દસ્સનાભિસમયો સમ્માદિટ્ઠિ…પે… પટિપ્પસ્સદ્ધટ્ઠેન અનુપ્પાદે ઞાણં અભિસમયો. છન્દો મૂલટ્ઠેન અભિસમયો…પે… અમતોગધં ૫ નિબ્બાનં પરિયોસાનટ્ઠેન અભિસમયો.

કિં નુ એત્તકોયેવ અભિસમયોતિ?

ન હિ. સકદાગામિમગ્ગક્ખણે…પે… સકદાગામિફલક્ખણે… અનાગામિમગ્ગક્ખણે… અનાગામિફલક્ખણે… અરહત્તમગ્ગક્ખણે…પે… અરહત્તફલક્ખણે દસ્સનાભિસમયો સમ્માદિટ્ઠિ, અભિનિરોપનાભિસમયો સમ્માસઙ્કપ્પો…પે… પટિપ્પસ્સદ્ધટ્ઠેન અનુપ્પાદે ઞાણં અભિસમયો. છન્દો મૂલટ્ઠેન અભિસમયો…પે… અમતોગધં નિબ્બાનં પરિયોસાનટ્ઠેન અભિસમયો.

ય્વાયં [સ્યાયં (સ્યા. પી.)] કિલેસે પજહતિ, અતીતે કિલેસે પજહતિ…પે… અનાગતે કિલેસે પજહતિ, પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતિ, અતીતે કિલેસે પજહતીતિ. હઞ્ચિ અતીતે કિલેસે પજહતિ, તેન હિ ખીણં ખેપેતિ, નિરુદ્ધં નિરોધેતિ, વિગતં વિગમેતિ, અત્થઙ્ગતં અત્થઙ્ગમેતિ, અતીતં યં ન અત્થિ તં પજહતીતિ? ન અતીતે કિલેસે પજહતીતિ. અનાગતે કિલેસે પજહતીતિ. હઞ્ચિ અનાગતે કિલેસે પજહતિ, તેન હિ અજાતં પજહતિ, અનિબ્બત્તં પજહતિ, અનુપ્પન્નં પજહતિ, અપાતુભૂતં પજહતિ, અનાગતં યં ન અત્થિ તં પજહતીતિ? ન અનાગતે કિલેસે પજહતીતિ. પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતીતિ. હઞ્ચિ પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતિ, તેન હિ રત્તો રાગં પજહતિ, દુટ્ઠો દોસં પજહતિ, મૂળ્હો મોહં પજહતિ, વિનિબદ્ધો માનં પજહતિ, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિં પજહતિ,

વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચં પજહતિ, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છં પજહતિ, થામગતો અનુસયં પજહતિ, કણ્હસુક્કધમ્મા યુગનદ્ધા સમમેવ વત્તન્તિ, સંકિલેસિકા [તંસંકિલેસિકા (સ્યા. ક.)] મગ્ગભાવના હોતિ?

ન હિ અતીતે કિલેસે પજહતિ, ન અનાગતે કિલેસે પજહતિ, ન પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતીતિ. હઞ્ચિ ન અતીતે કિલેસે પજહતિ, ન અનાગતે…પે… ન પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતિ, તેન હિ નત્થિ મગ્ગભાવના, નત્થિ ફલસચ્છિકિરિયા, નત્થિ કિલેસપ્પહાનં, નત્થિ ધમ્માભિસમયોતિ? અત્થિ મગ્ગભાવના, અત્થિ ફલસચ્છિકિરિયા, અત્થિ કિલેસપ્પહાનં, અત્થિ ધમ્માભિસમયો. યથા કથં વિય? સેય્યથાપિ તરુણો રુક્ખો અજાતફલો. તમેનં પુરિસો મૂલં છિન્દેય્ય. યે તસ્સ રુક્ખસ્સ અજાતફલા, તે અજાતાયેવ ન જાયન્તિ, અનિબ્બત્તાયેવ ન નિબ્બત્તન્તિ, અનુપ્પન્નાયેવ ન ઉપ્પજ્જન્તિ, અપાતુભૂતાયેવ ન પાતુભવન્તિ. એવમેવં ઉપ્પાદો હેતુ, ઉપ્પાદો પચ્ચયો કિલેસાનં નિબ્બત્તિયાતિ. ઉપ્પાદે આદીનવં દિસ્વા અનુપ્પાદે ચિત્તં પક્ખન્દતિ. અનુપ્પાદે ચિત્તસ્સ પક્ખન્દત્તા યે ઉપ્પાદપચ્ચયા કિલેસા નિબ્બત્તેય્યું, તે અજાતાયેવ ન જાયન્તિ, અનિબ્બત્તાયેવ ન નિબ્બત્તન્તિ, અનુપ્પન્નાયેવ ન ઉપ્પજ્જન્તિ, અપાતુભૂતાયેવ ન પાતુભવન્તિ. એવં હેતુનિરોધા દુક્ખનિરોધો. પવત્તં હેતુ, નિમિત્તં હેતુ, આયૂહના હેતુ. આયૂહના પચ્ચયો કિલેસાનં નિબ્બત્તિયાતિ. આયૂહને આદીનવં દિસ્વા અનાયૂહને ચિત્તં પક્ખન્દતિ. અનાયૂહને ચિત્તસ્સ પક્ખન્દત્તા, યે આયૂહનપચ્ચયા કિલેસા નિબ્બત્તેય્યું, તે અજાતાયેવ ન જાયન્તિ, અનિબ્બત્તાયેવ ન નિબ્બત્તન્તિ, અનુપ્પન્નાયેવ ન ઉપ્પજ્જન્તિ, અપાતુભૂતાયેવ ન પાતુભવન્તિ. એવં હેતુનિરોધા દુક્ખનિરોધો. એવં અત્થિ મગ્ગભાવના, અત્થિ ફલસચ્છિકિરિયા, અત્થિ કિલેસપ્પહાનં, અત્થિ ધમ્માભિસમયોતિ.

અભિસમયકથા નિટ્ઠિતા.

૪. વિવેકકથા

૨૨. સાવત્થિનિદાનં [સં નિ. ૩.૫.૧૪૯ પસ્સિતબ્બા]. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય એવમેતે બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ, એવમેવં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. સમ્માસઙ્કપ્પં…પે… સમ્માવાચં… સમ્માકમ્મન્તં… સમ્માઆજીવં… સમ્માવાયામં… સમ્માસતિં… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ.

૨૩. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ [યેપિમે (સ્યા.) સં. નિ. ૫.૧૫૦ પસ્સિતબ્બા] બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય એવમેતે બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. સમ્માસઙ્કપ્પં ભાવેતિ…પે… સમ્માવાચં ભાવેતિ… સમ્માકમ્મન્તં ભાવેતિ… સમ્માઆજીવં ભાવેતિ… સમ્માવાયામં ભાવેતિ… સમ્માસતિં ભાવેતિ… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસૂ’’તિ.

૧. મગ્ગઙ્ગનિદ્દેસો

૨૪. સમ્માદિટ્ઠિયા પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા. સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ…પે… સમ્માવાચાય… સમ્માકમ્મન્તસ્સ… સમ્માઆજીવસ્સ… સમ્માવાયામસ્સ… સમ્માસતિયા… સમ્માસમાધિસ્સ પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

સમ્માદિટ્ઠિયા કતમે પઞ્ચ વિવેકા? વિક્ખમ્ભનવિવેકો, તદઙ્ગવિવેકો સમુચ્છેદવિવેકો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો, નિસ્સરણવિવેકો. વિક્ખમ્ભનવિવેકો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિવેકો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિવેકો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવિવેકો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ વિવેકા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિવેકેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માદિટ્ઠિયા કતમે પઞ્ચ વિરાગા? વિક્ખમ્ભનવિરાગો, તદઙ્ગવિરાગો, સમુચ્છેદવિરાગો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિરાગો, નિસ્સરણવિરાગો. વિક્ખમ્ભનવિરાગો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિરાગો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિરાગો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિરાગો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવિરાગો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ વિરાગા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિરાગેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માદિટ્ઠિયા કતમે પઞ્ચ નિરોધા? વિક્ખમ્ભનનિરોધો, તદઙ્ગનિરોધો, સમુચ્છેદનિરોધો, પટિપ્પસ્સદ્ધિનિરોધો, નિસ્સરણનિરોધો. વિક્ખમ્ભનનિરોધો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગનિરોધો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદનિરોધો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિનિરોધો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણનિરોધો ચ અમતા ધાતુ. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ નિરોધા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ નિરોધેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માદિટ્ઠિયા કતમે પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા? વિક્ખમ્ભનવોસ્સગ્ગો, તદઙ્ગવોસ્સગ્ગો, સમુચ્છેદવોસ્સગ્ગો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવોસ્સગ્ગો, નિસ્સરણવોસ્સગ્ગો. વિક્ખમ્ભનવોસ્સગ્ગો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવોસ્સગ્ગો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવોસ્સગ્ગો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવોસ્સગ્ગો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવોસ્સગ્ગો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વોસ્સગ્ગેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં. સમ્માદિટ્ઠિયા ઇમે પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

૨૫. સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ …પે… સમ્માવાચાય… સમ્માકમ્મન્તસ્સ… સમ્માઆજીવસ્સ… સમ્માવાયામસ્સ… સમ્માસતિયા… સમ્માસમાધિસ્સ કતમે પઞ્ચ વિવેકા? વિક્ખમ્ભનવિવેકો, તદઙ્ગવિવેકો, સમુચ્છેદવિવેકો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો, નિસ્સરણવિવેકો. વિક્ખમ્ભનવિવેકો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિવેકો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિવેકો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો ચ ફલક્ખણે નિસ્સરણવિવેકો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિવેકેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માસમાધિસ્સ કતમે પઞ્ચ વિરાગા? વિક્ખમ્ભનવિરાગો, તદઙ્ગવિરાગો, સમુચ્છેદવિરાગો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિરાગો, નિસ્સરણવિરાગો. વિક્ખમ્ભનવિરાગો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિરાગો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિરાગો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિરાગો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવિરાગો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિરાગા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિરાગેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માસમાધિસ્સ કતમે પઞ્ચ નિરોધા? વિક્ખમ્ભનનિરોધો, તદઙ્ગનિરોધો, સમુચ્છેદનિરોધો, પટિપ્પસ્સદ્ધિનિરોધો, નિસ્સરણનિરોધો. વિક્ખમ્ભનનિરોધો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગનિરોધો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદનિરોધો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિનિરોધો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણનિરોધો ચ અમતા ધાતુ. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ નિરોધા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ નિરોધેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં.

સમ્માસમાધિસ્સ કતમે પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા? વિક્ખમ્ભનવોસ્સગ્ગો, તદઙ્ગવોસ્સગ્ગો, સમુચ્છેદવોસ્સગ્ગો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવોસ્સગ્ગો, નિસ્સરણવોસ્સગ્ગો. વિક્ખમ્ભનવોસ્સગ્ગો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવોસ્સગ્ગો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવોસ્સગ્ગો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવોસ્સગ્ગો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવોસ્સગ્ગો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વોસ્સગ્ગેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં. સમ્માસમાધિસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

૨૬. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય એવમેતે બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોતિ…પે… સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ…પે… પઞ્ચ બલાનિ ભાવેતિ, પઞ્ચ બલાનિ બહુલીકરોતિ…પે… પઞ્ચ બલાનિ ભાવેન્તો પઞ્ચ બલાનિ બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ…પે… પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેતિ, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બહુલીકરોતિ…પે….

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય એવમેતે બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ, એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેન્તો પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવેન્તો પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બહુલીકરોન્તો વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસુ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. વીરિયિન્દ્રિયં ભાવેતિ…પે… સતિન્દ્રિયં ભાવેતિ…પે… સમાધિન્દ્રિયં ભાવેતિ…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય…પે… પાપુણાતિ ધમ્મેસૂ’’તિ.

૨. ઇન્દ્રિયનિદ્દેસો

૨૭. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા. વીરિયિન્દ્રિયસ્સ…પે… સતિન્દ્રિયસ્સ… સમાધિન્દ્રિયસ્સ… પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ કતમે પઞ્ચ વિવેકા? વિક્ખમ્ભનવિવેકો, તદઙ્ગવિવેકો, સમુચ્છેદવિવેકો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો, નિસ્સરણવિવેકો. વિક્ખમ્ભનવિવેકો ચ નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનં ભાવયતો, તદઙ્ગવિવેકો ચ દિટ્ઠિગતાનં નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવયતો, સમુચ્છેદવિવેકો ચ લોકુત્તરં ખયગામિમગ્ગં ભાવયતો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો ચ ફલક્ખણે, નિસ્સરણવિવેકો ચ નિરોધો નિબ્બાનં. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વિવેકેસુ છન્દજાતો હોતિ સદ્ધાધિમુત્તો, ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતં…પે… સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયા.

વીરિયિન્દ્રિયસ્સ…પે… સતિન્દ્રિયસ્સ…પે… સમાધિન્દ્રિયસ્સ… પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ કતમે પઞ્ચ વિવેકા? વિક્ખમ્ભનવિવેકો, તદઙ્ગવિવેકો, સમુચ્છેદવિવેકો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો, નિસ્સરણવિવેકો…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ઇમે પઞ્ચ વિવેકા, પઞ્ચ વિરાગા, પઞ્ચ નિરોધા, પઞ્ચ વોસ્સગ્ગા, દ્વાદસ નિસ્સયાતિ.

વિવેકકથા નિટ્ઠિતા.

૫. ચરિયાકથા

૨૮. ચરિયાતિ, અટ્ઠ ચરિયાયો – ઇરિયાપથચરિયા, આયતનચરિયા, સતિચરિયા, સમાધિચરિયા, ઞાણચરિયા, મગ્ગચરિયા, પત્તિચરિયા, લોકત્થચરિયાતિ.

ઇરિયાપથચરિયાતિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ. આયતનચરિયાતિ છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ. સતિચરિયાતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ. સમાધિચરિયાતિ ચતૂસુ ઝાનેસુ. ઞાણચરિયાતિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ. મગ્ગચરિયાતિ ચતૂસુ અરિયમગ્ગેસુ. પત્તિચરિયાતિ ચતૂસુ સામઞ્ઞફલેસુ. લોકત્થચરિયાતિ તથાગતેસુ અરહન્તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ પદેસે [પદેસો (સ્યા.)] પચ્ચેકબુદ્ધેસુ પદેસે સાવકેસુ.

ઇરિયાપથચરિયા ચ પણિધિસમ્પન્નાનં. આયતનચરિયા ચ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનં. સતિચરિયા ચ અપ્પમાદવિહારીનં. સમાધિચરિયા ચ અધિચિત્તમનુયુત્તાનં. ઞાણચરિયા ચ બુદ્ધિસમ્પન્નાનં. મગ્ગચરિયા ચ સમ્માપટિપન્નાનં. પત્તિચરિયા ચ અધિગતફલાનં. લોકત્થચરિયા ચ તથાગતાનં અરહન્તાનં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં પદેસે પચ્ચેકબુદ્ધાનં પદેસે સાવકાનં. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

૨૯. અપરાપિ અટ્ઠ ચરિયાયો. અધિમુચ્ચન્તો સદ્ધાય ચરતિ, પગ્ગણ્હન્તો વીરિયેન ચરતિ, ઉપટ્ઠાપેન્તો સતિયા ચરતિ, અવિક્ખેપં કરોન્તો સમાધિના ચરતિ, પજાનન્તો પઞ્ઞાય ચરતિ, વિજાનન્તો વિઞ્ઞાણચરિયાય ચરતિ, એવં પટિપન્નસ્સ કુસલા ધમ્મા આયાપેન્તીતિ આયતનચરિયાય ચરતિ, એવં પટિપન્નો વિસેસમધિગચ્છતીતિ વિસેસચરિયાય ચરતિ. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

અપરાપિ અટ્ઠ ચરિયાયો. દસ્સનચરિયા ચ સમ્માદિટ્ઠિયા, અભિનિરોપનચરિયા ચ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, પરિગ્ગહચરિયા ચ સમ્માવાચાય, સમુટ્ઠાનચરિયા ચ સમ્માકમ્મન્તસ્સ, વોદાનચરિયા ચ સમ્માઆજીવસ્સ, પગ્ગહચરિયા ચ સમ્માવાયામસ્સ, ઉપટ્ઠાનચરિયા ચ સમ્માસતિયા, અવિક્ખેપચરિયા ચ સમ્માસમાધિસ્સ. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયોતિ.

ચરિયાકથા નિટ્ઠિતા.

૬. પાટિહારિયકથા

૩૦. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે [અ. નિ. ૩.૬૧ પસ્સિતબ્બા], પાટિહારિયાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇદ્ધિપાટિહારિયં, આદેસનાપાટિહારિયં, અનુસાસનીપાટિહારિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાટિહારિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં તિરોભાવં…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાટિહારિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, આદેસનાપાટિહારિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો નિમિત્તેન આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ, તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, અપિ ચ ખો મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ, તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, નપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ, તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, નપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ, નપિ વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા ઇમસ્સ [તથા ઇમસ્સ (સ્યા.), યથા ઇમસ્સ (ક.) અ. નિ. ૩.૬૧ પસ્સિતબ્બા] ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમુકં નામ વિતક્કં વિતક્કયિસ્સતી’તિ [વિતક્કેસ્સતીતિ (સ્યા.) અ. નિ. ૩.૬૧]. સો બહું ચેપિ આદિસતિ, તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, આદેસનાપાટિહારિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનુસાસનીપાટિહારિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો એવમનુસાસતિ – ‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ. એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસિ કરિત્થ. ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’તિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અનુસાસનીપાટિહારિયં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ પાટિહારિયાનિ’’.

૩૧. નેક્ખમ્મં ઇજ્ઝતીતિ – ઇદ્ધિ. કામચ્છન્દં પટિહરતીતિ – પાટિહારિયં. યે તેન નેક્ખમ્મેન સમન્નાગતા, સબ્બે તે વિસુદ્ધચિત્તા અનાવિલસઙ્કપ્પાતિ – આદેસનાપાટિહારિયં. ‘‘તં ખો પન નેક્ખમ્મં એવં આસેવિતબ્બં, એવં ભાવેતબ્બં, એવં બહુલીકાતબ્બં, એવં તદનુધમ્મતા સતિ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ – અનુસાસનીપાટિહારિયં.

અબ્યાપાદો ઇજ્ઝતીતિ – ઇદ્ધિ. બ્યાપાદં પટિહરતીતિ – પાટિહારિયં. યે તેન અબ્યાપાદેન સમન્નાગતા, સબ્બે તે વિસુદ્ધચિત્તા અનાવિલસઙ્કપ્પાતિ – આદેસનાપાટિહારિયં. ‘‘સો ખો પન અબ્યાપાદો એવં આસેવિતબ્બો, એવં ભાવેતબ્બો, એવં બહુલીકાતબ્બો, એવં તદનુધમ્મતા સતિ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ – અનુસાસનીપાટિહારિયં.

આલોકસઞ્ઞા ઇજ્ઝતીતિ – ઇદ્ધિ. થિનમિદ્ધં પટિહરતીતિ – પાટિહારિયં. યે તાય આલોકસઞ્ઞાય સમન્નાગતા, સબ્બે તે વિસુદ્ધચિત્તા અનાવિલસઙ્કપ્પાતિ – આદેસનાપાટિહારિયં. ‘‘સા ખો પન આલોકસઞ્ઞા એવં આસેવિતબ્બા, એવં ભાવેતબ્બા, એવં બહુલીકાતબ્બા, એવં તદનુધમ્મતા સતિ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ – અનુસાસનીપાટિહારિયં.

અવિક્ખેપો ઇજ્ઝતીતિ – ઇદ્ધિ. ઉદ્ધચ્ચં પટિહરતીતિ – પાટિહારિયં. યે તેન અવિક્ખેપેન સમન્નાગતા, સબ્બે તે વિસુદ્ધચિત્તા અનાવિલસઙ્કપ્પાતિ – આદેસનાપાટિહારિયં. ‘‘સો ખો પન અવિક્ખેપો એવં આસેવિતબ્બો, એવં ભાવેતબ્બો, એવં બહુલીકાતબ્બો, એવં તદનુધમ્મતા સતિ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ – અનુસાસનીપાટિહારિયં.

ધમ્મવવત્થાનં ઇજ્ઝતીતિ – ઇદ્ધિ. વિચિકિચ્છં પટિહરતીતિ – પાટિહારિયં. યે તેન ધમ્મવવત્થાનેન સમન્નાગતા, સબ્બે તે વિસુદ્ધચિત્તા અનાવિલસઙ્કપ્પાતિ – આદેસનાપાટિહારિયં. ‘‘તં ખો પન ધમ્મવવત્થાનં એવં આસેવિતબ્બં, એવં ભાવેતબ્બં, એવં બહુલીકાતબ્બં, એવં તદનુધમ્મતા, સતિ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ – અનુસાસનીપાટિહારિયં.

ઞાણં ઇજ્ઝતીતિ – ઇદ્ધિ. અવિજ્જં પટિહરતીતિ – પાટિહારિયં. યે તેન ઞાણેન સમન્નાગતા, સબ્બે તે વિસુદ્ધચિત્તા અનાવિલસઙ્કપ્પાતિ – આદેસનાપાટિહારિયં. ‘‘તં ખો પન ઞાણં એવં આસેવિતબ્બં, એવં ભાવેતબ્બં, એવં બહુલીકાતબ્બં, એવં તદનુધમ્મતા સતિ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ – અનુસાસનીપાટિહારિયં.

પામોજ્જં ઇજ્ઝતીતિ – ઇદ્ધિ. અરતિં પટિહરતીતિ – પાટિહારિયં. યે તેન પામોજ્જેન સમન્નાગતા, સબ્બે તે વિસુદ્ધચિત્તા અનાવિલસઙ્કપ્પાતિ – આદેસનાપાટિહારિયં. ‘‘તં ખો પન પામોજ્જં એવં આસેવિતબ્બં, એવં ભાવેતબ્બં, એવં બહુલીકાતબ્બં, એવં તદનુધમ્મતા સતિ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ – અનુસાસનીપાટિહારિયં…પે….

પઠમં ઝાનં ઇજ્ઝતીતિ – ઇદ્ધિ. નીવરણે પટિહરતીતિ – પાટિહારિયં. યે તેન પઠમેન ઝાનેન સમન્નાગતા, સબ્બે તે વિસુદ્ધચિત્તા અનાવિલસઙ્કપ્પાતિ – આદેસનાપાટિહારિયં. ‘‘તં ખો પન પઠમં ઝાનં એવં આસેવિતબ્બં, એવં ભાવેતબ્બં, એવં બહુલીકાતબ્બં, એવં તદનુધમ્મતા સતિ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ – અનુસાસનીપાટિહારિયં…પે….