૧૮. ભૂમિનાનત્તઞાણનિદ્દેસો

૭૨. કથં ચતુધમ્મવવત્થાને પઞ્ઞા ભૂમિનાનત્તે ઞાણં? ચતસ્સો ભૂમિયો – કામાવચરા ભૂમિ, રૂપાવચરા ભૂમિ, અરૂપાવચરા ભૂમિ, અપરિયાપન્ના ભૂમિ. કતમા કામાવચરા ભૂમિ? હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવે [પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવે (ક.)] અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના રૂપં વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં – અયં કામાવચરા ભૂમિ.

કતમા રૂપાવચરા ભૂમિ? હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા – અયં રૂપાવચરા ભૂમિ.

કતમા અરૂપાવચરા ભૂમિ? હેટ્ઠતો આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગે દેવે પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગે દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા – અયં અરૂપાવચરા ભૂમિ.

કતમા અપરિયાપન્ના ભૂમિ? અપરિયાપન્ના મગ્ગા ચ મગ્ગફલાનિ ચ અસઙ્ખતા ચ ધાતુ – અયં અપરિયાપન્ના ભૂમિ. ઇમા ચતસ્સો ભૂમિયો.

અપરાપિ ચતસ્સો ભૂમિયો ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, ચત્તારિ ઝાનાનિ, ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો, ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો, ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, ચતસ્સો પટિપદા, ચત્તારિ આરમ્મણાનિ, ચત્તારો અરિયવંસા, ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ, ચત્તારિ ચક્કાનિ, ચત્તારિ ધમ્મપદાનિ – ઇમા ચતસ્સો ભૂમિયો. તં ઞાતટ્ઠેન ઞાણં, પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ચતુધમ્મવવત્થાને પઞ્ઞા ભૂમિનાનત્તે ઞાણં’’.

ભૂમિનાનત્તઞાણનિદ્દેસો અટ્ઠારસમો.