૧૭. ચરિયાનાનત્તઞાણનિદ્દેસો

૬૮. કથં ચરિયાવવત્થાને પઞ્ઞા ચરિયાનાનત્તે ઞાણં? ચરિયાતિ તિસ્સો ચરિયાયો – વિઞ્ઞાણચરિયા, અઞ્ઞાણચરિયા, ઞાણચરિયા.

કતમા વિઞ્ઞાણચરિયા? દસ્સનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા રૂપેસુ, દસ્સનટ્ઠો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણચરિયા રૂપેસુ, દિટ્ઠત્તા અભિનિરોપના વિપાકમનોધાતુ [અભિનિરોપનવિપાકમનોધાતુ (સ્યા.)] વિઞ્ઞાણચરિયા રૂપેસુ, અભિનિરોપિતત્તા વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા રૂપેસુ. સવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા સદ્દેસુ, સવનત્થો સોતવિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણચરિયા સદ્દેસુ, સુતત્તા અભિનિરોપના વિપાકમનોધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા સદ્દેસુ, અભિનિરોપિતત્તા વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા સદ્દેસુ. ઘાયનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા ગન્ધેસુ, ઘાયનટ્ઠો [ઘાયનત્થો (સ્યા. ક.)] ઘાનવિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણચરિયા ગન્ધેસુ, ઘાયિતત્તા અભિનિરોપના વિપાકમનોધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા ગન્ધેસુ, અભિનિરોપિતત્તા વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા ગન્ધેસુ. સાયનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા રસેસુ, સાયનટ્ઠો જિવ્હાવિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણચરિયા રસેસુ, સાયિતત્તા અભિનિરોપના વિપાકમનોધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા રસેસુ, અભિનિરોપિતત્તા વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા રસેસુ. ફુસનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા ફોટ્ઠબ્બેસુ, ફુસનટ્ઠો કાયવિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણચરિયા ફોટ્ઠબ્બેસુ, ફુટ્ઠત્તા અભિનિરોપના વિપાકમનોધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા ફોટ્ઠબ્બેસુ, અભિનિરોપિતત્તા વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા ફોટ્ઠબ્બેસુ. વિજાનનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા ધમ્મેસુ, વિજાનનટ્ઠો મનોવિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણચરિયા ધમ્મેસુ, વિઞ્ઞાતત્તા અભિનિરોપના વિપાકમનોધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા ધમ્મેસુ, અભિનિરોપિતત્તા વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વિઞ્ઞાણચરિયા ધમ્મેસુ.

૬૯. વિઞ્ઞાણચરિયાતિ કેનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણચરિયા? નીરાગા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. નિદ્દોસા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. નિમ્મોહા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. નિમ્માના ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. નિદ્દિટ્ઠિ ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા નિઉદ્ધચ્ચા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. નિબ્બિચિકિચ્છા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. નાનુસયા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. રાગવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. દોસવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. મોહવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. માનવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. ઉદ્ધચ્ચવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. વિચિકિચ્છાવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. અનુસયવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. કુસલેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. અકુસલેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. સાવજ્જેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. અનવજ્જેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. કણ્હેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. સુક્કેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. સુખુદ્રયેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. દુક્ખુદ્રયેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. સુખવિપાકેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. દુક્ખવિપાકેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. વિઞ્ઞાતે ચરતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. વિઞ્ઞાણસ્સ એવરૂપા ચરિયા હોતીતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. પકતિપરિસુદ્ધમિદં ચિત્તં નિક્કિલેસટ્ઠેનાતિ – વિઞ્ઞાણચરિયા. અયં વિઞ્ઞાણચરિયા.

કતમા અઞ્ઞાણચરિયા? મનાપિયેસુ રૂપેસુ રાગસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; રાગસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા. અમનાપિયેસુ રૂપેસુ દોસસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; દોસસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા. તદુભયેન અસમપેક્ખનસ્મિં વત્થુસ્મિં મોહસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; મોહસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા. વિનિબન્ધસ્સ માનસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; માનસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા. પરામટ્ઠાય દિટ્ઠિયા જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; દિટ્ઠિયા જવના અઞ્ઞાણચરિયા. વિક્ખેપગતસ્સ ઉદ્ધચ્ચસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; ઉદ્ધચ્ચસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા. અનિટ્ઠઙ્ગતાય વિચિકિચ્છાય જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; વિચિકિચ્છાય જવના અઞ્ઞાણચરિયા. થામગતસ્સ અનુસયસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; અનુસયસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા.

મનાપિયેસુ સદ્દેસુ…પે… મનાપિયેસુ ગન્ધેસુ…પે… મનાપિયેસુ રસેસુ…પે… મનાપિયેસુ ફોટ્ઠબ્બેસુ…પે… મનાપિયેસુ ધમ્મેસુ રાગસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; રાગસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા. અમનાપિયેસુ ધમ્મેસુ દોસસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; દોસસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા. તદુભયેન અસમપેક્ખનસ્મિં વત્થુસ્મિં મોહસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; મોહસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા. વિનિબન્ધસ્સ માનસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; માનસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા. પરામટ્ઠાય દિટ્ઠિયા જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; દિટ્ઠિયા જવના અઞ્ઞાણચરિયા. વિક્ખેપગતસ્સ ઉદ્ધચ્ચસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; ઉદ્ધચ્ચસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા; અનિટ્ઠઙ્ગતાય વિચિકિચ્છાય જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; વિચિકિચ્છાય જવના અઞ્ઞાણચરિયા. થામગતસ્સ અનુસયસ્સ જવનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; અનુસયસ્સ જવના અઞ્ઞાણચરિયા.

૭૦. અઞ્ઞાણચરિયાતિ કેનટ્ઠેન અઞ્ઞાણચરિયા? સરાગા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સદોસા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સમોહા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સમાના ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સદિટ્ઠિ ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સઉદ્ધચ્ચા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સવિચિકિચ્છા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સાનુસયા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. રાગસમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. દોસસમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. મોહસમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. માનસમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. દિટ્ઠિસમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. અનુસયસમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. કુસલેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. અકુસલેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સાવજ્જેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. અનવજ્જેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. કણ્હેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સુક્કેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સુખુદ્રયેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. દુક્ખુદ્રયેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. સુખવિપાકેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. દુક્ખવિપાકેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. અઞ્ઞાતે ચરતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. અઞ્ઞાણસ્સ એવરૂપા ચરિયા હોતીતિ – અઞ્ઞાણચરિયા. અયં અઞ્ઞાણચરિયા.

૭૧. કતમા ઞાણચરિયા? અનિચ્ચાનુપસ્સનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; અનિચ્ચાનુપસ્સના ઞાણચરિયા. દુક્ખાનુપસ્સનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; દુક્ખાનુપસ્સના ઞાણચરિયા. અનત્તાનુપસ્સનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; અનત્તાનુપસ્સના ઞાણચરિયા. નિબ્બિદાનુપસ્સનત્થાય…પે… વિરાગાનુપસ્સનત્થાય… નિરોધાનુપસ્સનત્થાય… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનત્થાય… ખયાનુપસ્સનત્થાય… વયાનુપસ્સનત્થાય… વિપરિણામાનુપસ્સનત્થાય… અનિમિત્તાનુપસ્સનત્થાય… અપ્પણિહિતાનુપસ્સનત્થાય… સુઞ્ઞતાનુપસ્સનત્થાય… અધિપઞ્ઞાધમ્માનુપસ્સનત્થાય… યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થાય… આદીનવાનુપસ્સનત્થાય… પટિસઙ્ખાનુપસ્સનત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા વિઞ્ઞાણચરિયા; પટિસઙ્ખાનુપસ્સના ઞાણચરિયા. વિવટ્ટનાનુપસ્સના ઞાણચરિયા. સોતાપત્તિમગ્ગો ઞાણચરિયા. સોતાપત્તિફલસમાપત્તિ ઞાણચરિયા. સકદાગામિમગ્ગો ઞાણચરિયા. સકદાગામિફલસમાપત્તિ ઞાણચરિયા. અનાગામિમગ્ગો ઞાણચરિયા. અનાગામિફલસમાપત્તિ ઞાણચરિયા. અરહત્તમગ્ગો ઞાણચરિયા. અરહત્તફલસમાપત્તિ ઞાણચરિયા.

ઞાણચરિયાતિ કેનટ્ઠેન ઞાણચરિયા? નીરાગા ચરતીતિ – ઞાણચરિયા. નિદ્દોસા ચરતીતિ – ઞાણચરિયા…પે… નાનુસયા ચરતીતિ – ઞાણચરિયા. રાગવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – ઞાણચરિયા. દોસવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – ઞાણચરિયા. મોહવિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – ઞાણચરિયા. માનવિપ્પયુત્તા…પે… દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા… ઉદ્ધચ્ચવિપ્પયુત્તા… વિચિકિચ્છાવિપ્પયુત્તા… અનુસયવિપ્પયુત્તા… કુસલેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા… અકુસલેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા… સાવજ્જેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા… અનવજ્જેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા… કણ્હેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા… સુક્કેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા… સુખુદ્રયેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા… દુક્ખુદ્રયેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા… સુખવિપાકેહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા ચરતીતિ – ઞાણચરિયા. દુક્ખવિપાકેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ – ઞાણચરિયા. ઞાતે ચરતીતિ – ઞાણચરિયા. ઞાણસ્સ એવરૂપા ચરિયા હોતીતિ – ઞાણચરિયા. અયં ઞાણચરિયા. અઞ્ઞા વિઞ્ઞાણચરિયા, અઞ્ઞા અઞ્ઞાણચરિયા, અઞ્ઞા ઞાણચરિયાતિ. તં ઞાતટ્ઠેન ઞાણં, પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘ચરિયાવવત્થાને પઞ્ઞા ચરિયાનાનત્તે ઞાણં’’.

ચરિયાનાનત્તઞાણનિદ્દેસો સત્તરસમો.