૭. હારસમ્પાતભૂમિ

૭૨. ઝાનં વિરાગો. ચત્તારિ ઝાનાનિ વિત્થારેન કાતબ્બાનિ. તાનિ દુવિધાનિ; બોજ્ઝઙ્ગવિપ્પયુત્તાનિ ચ બોજ્ઝઙ્ગસમ્પયુત્તાનિ ચ. તત્થ બોજ્ઝઙ્ગવિપ્પયુત્તાનિ બાહિરકાનિ, બોજ્ઝઙ્ગસમ્પયુત્તાનિ અરિયપુગ્ગલાનિ. તત્થ યેન છ પુગ્ગલમૂલાનિ તેસં નિક્ખિપેત્વા રાગચરિતો, દોસચરિતો, મોહચરિતો, રાગદોસચરિતો, રાગમોહચરિતો, દોસમોહચરિતો, સમભાગચરિતો, ઇતિ ઇમેસં પુગ્ગલાનં ઝાનં સમાપજ્જિતાનં પઞ્ચ નીવરણાનિ પટિપક્ખો તેસં પટિઘાતાય યથા અસમત્થો તીણિ અકુસલમૂલાનિ નિગ્ગણ્હાતિ. લોભેન અકુસલમૂલેન અભિજ્ઝા ચ ઉદ્ધચ્ચઞ્ચ ઉપ્પિલવતં અલોભેન કુસલમૂલેન નિગ્ગણ્હાતિ, કુક્કુચ્ચઞ્ચ વિચિકિચ્છા ચ મોહપક્ખો, તં અમોહેન નિગ્ગણ્હાતિ. દોસો ચ થિનમિદ્ધઞ્ચ દોસપક્ખો, તં અદોસેન નિગ્ગણ્હાતિ.

તત્થ અલોભસ્સ પારિપૂરિયા નેક્ખમ્મવિતક્કં વિતક્કેતિ. તત્થ અદોસસ્સ પારિપૂરિયા અબ્યાપાદવિતક્કં વિતક્કેતિ. તત્થ અમોહસ્સ પારિપૂરિયા અવિહિંસાવિતક્કં વિતક્કેતિ. તત્થ અલોભસ્સ પારિપૂરિયા વિવિત્તો હોતિ કામેહિ. તત્થ અદોસસ્સ પારિપૂરિયા અમોહસ્સ પારિપૂરિયા ચ વિવિત્તો હોતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

વિતક્કાતિ તયો વિતક્કા – નેક્ખમ્મવિતક્કો અબ્યાપાદવિતક્કો અવિહિંસાવિતક્કો. તત્થ પઠમાભિનિપાતો વિતક્કો, પટિલદ્ધસ્સ વિચરણં વિચારો. યથા પુરિસો દૂરતો પુરિસં પસ્સતિ આગચ્છન્તં, ન ચ તાવ જાનાતિ એસો ઇત્થીતિ વા પુરિસોતિ વા યદા તુ પટિલભતિ ઇત્થીતિ વા પુરિસોતિ વા એવં વણ્ણોતિ વા એવં સણ્ઠાનોતિ વા ઇમે વિતક્કયન્તો ઉત્તરિ ઉપપરિક્ખન્તિ કિં નુ ખો અયં સીલવા ઉદાહુ દુસ્સીલો અડ્ઢો વા દુગ્ગતોતિ વા. એવં વિચારો વિતક્કે અપ્પેતિ, વિચારો ચરિયતિ ચ અનુવત્તતિ ચ. યથા પક્ખી પુબ્બં આયૂહતિ પચ્છા નાયૂહતિ યથા આયૂહના એવં વિતક્કો, યથા પક્ખાનં પસારણં એવં વિચારો અનુપાલતિ વિતક્કેતિ વિચરતિ વિચારેતિ. વિતક્કયતિ વિતક્કેતિ, અનુવિચરતિ વિચારેતિ. કામસઞ્ઞાય પટિપક્ખો વિતક્કો, બ્યાપાદસઞ્ઞાય વિહિંસસઞ્ઞાય ચ પટિપક્ખો વિચારો. વિતક્કાનં કમ્મં અકુસલસ્સ અમનસિકારો, વિચારાનં કમ્મં જેટ્ઠાનં સંવારણા. યથા પલિકો તુણ્હિકો સજ્ઝાયં કરોતિ એવં વિતક્કો, યથા તંયેવ અનુપસ્સતિ એવં વિચારો. યથા અપરિઞ્ઞા એવં વિતક્કો. યથા પરિઞ્ઞા એવં વિચારો. નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાયઞ્ચ પટિભાનપટિસમ્ભિદાયઞ્ચ વિતક્કો, ધમ્મપટિસમ્ભિદાયઞ્ચ અત્થપટિસમ્ભિદાયઞ્ચ વિચારો. કલ્લિતા કોસલ્લત્તં ચિત્તસ્સ વિતક્કો, અભિનીહારકોસલ્લં ચિત્તસ્સ વિચારો. ઇદં કુસલં ઇદં અકુસલં ઇદં ભાવેતબ્બં ઇદં પહાતબ્બં ઇદં સચ્છિકાતબ્બન્તિ વિતક્કો, યથા પહાનઞ્ચ ભાવના ચ સચ્છિકિરિયા ચ એવં વિચારો. ઇમેસુ વિતક્કવિચારેસુ ઠિતસ્સ દુવિધં દુક્ખં ન ઉપ્પજ્જતિ કાયિકઞ્ચ ચેતસિકઞ્ચ; દુવિધં સુખં ઉપ્પજ્જતિ કાયિકઞ્ચ ચેતસિકઞ્ચ. ઇતિ વિતક્કજનિતં ચેતસિકં સુખં પીતિ કાયિકં સુખં કાયિકોયેવ. યા તત્થ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા, અયં સમાધિ. ઇતિ પઠમં ઝાનં પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં.

તેસંયેવ વિતક્કવિચારાનં અભિક્ખણં આસેવનાય તસ્સ તપ્પોણમાનસં હોતિ. તસ્સ વિતક્કવિચારા ઓળારિકા ખાયન્તિ. યઞ્ચ પીતિસુખઞ્ચ નેક્ખમ્મઞ્ચ ઓળારિકં ભવતિ. અપિ ચ સમાધિજા પીતિ રતિ ચ જાયતિ. તસ્સ વિચારારમ્મણં. તેસં વૂપસમા અજ્ઝત્તં ચેતો સમ્પસીદતિ. યે વિતક્કવિચારા દ્વે ધમ્માનુસ્સરિતબ્બા. પચ્ચુપ્પન્ના દરણિતબ્બં. તેસં વૂપસમા એકોદિભાવં ચિત્તેકગ્ગતં હોતિ. તસ્સ એકોદિભાવેન પીતિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ. યા પીતિ, તં સોમનસ્સિન્દ્રિયં, યં સુખં, તં સુખિન્દ્રિયં. યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં સમાધિ. તં દુતિયં ઝાનં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં. સો પીતિયા વિરાગા યાતિ ઓજહિ જલ્લસહગતં.

૭૩. તત્થ સોમનસ્સચિત્તમુપાદાનન્તિ ચ સો તં વિચિનન્તો ઉપેક્ખમેવ મનસિકરોતિ. સો પીતિયા વિરાગા ઉપેક્ખકો વિહરતિ. યથા ચ પીતિયા સુખમાનિતં, તં કાયેન પટિસંવેદેતિ સમ્પજાનો વિહરતિ. યેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન ઉપેક્ખાપારિપૂરિં ગચ્છતિ. ઇદં તતિયં ઝાનં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં.

તથા કાયિકસ્સ સુખસ્સ પહાનાય પઠમે ઝાને સોમનસ્સિન્દ્રિયં નિરુજ્ઝતિ. દુતિયે ઝાને દુક્ખિન્દ્રિયં નિરુજ્ઝતિ. સો સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તત્થ ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહિ ઉપેક્ખા પસાદા હોતિ, દુક્ખિન્દ્રિયેન દોમનસ્સિન્દ્રિયેન સુખિન્દ્રિયેન સોમનસ્સિન્દ્રિયેન ચ. તેસં નિરોધા ઉપેક્ખાસમ્પજઞ્ઞં હોતિ, તત્થ સુખિન્દ્રિયેન સોમનસ્સિન્દ્રિયેન ચ અસતિ હોતિ, તેસં નિરોધા સતિમા હોતિ, દુક્ખિન્દ્રિયેન દોમનસ્સિન્દ્રિયેન ચ અસમ્પજઞ્ઞં, તેસં નિરોધા સમ્પજઞ્ઞં હોતિ, ઇતિ ઉપેક્ખાય ચ સઞ્ઞા, સતો સમ્પજાનો ચિત્તેકગ્ગતા ચ ઇદં વુચ્ચતે ચ ચતુત્થં ઝાનં.

તત્થ યો રાગચરિતો પુગ્ગલો તસ્સ સુખિન્દ્રિયઞ્ચ સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ; યો દોસચરિતો પુગ્ગલો તસ્સ દુક્ખિન્દ્રિયઞ્ચ દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ; યો મોહચરિતો પુગ્ગલો તસ્સ અસતિ ચ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ.

તત્થ રાગચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ તતિયે ઝાને ચતુત્થે ચ અનુનયો નિરુજ્ઝતિ, દોસચરિતસ્સ પઠમે ઝાને દુતિયે ચ પટિઘં નિરુજ્ઝતિ, મોહચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ પઠમે ઝાને દુતિયે ચ અસમ્પજઞ્ઞં નિરુજ્ઝતિ. તતિયે ઝાને ચતુત્થે ચ અસતિ નિરુજ્ઝતિ, એવમેવ તેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ચત્તારિ ઝાનાનિ વોદાનં ગમિસ્સન્તિ.

તત્થ રાગદોસચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ અનુનયો ચ પટિઘઞ્ચ, તેન હાનભાગિયં [પહાનભાગિયં (પી. ક.)] ઝાનં હોતિ. તત્થ રાગમોહચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનુનયત્તં ચ આદીનવં દસ્સિતા, તં તસ્સ હાનભાગિયં ઝાનં હોતિ. તત્થ દોસમોહચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ પટિઘો ચ અસતિ ચ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ આદીનવં દસ્સિતા તેન તસ્સ હાનભાગિયં ઝાનં હોતિ.

તત્થ રાગદોસમોહસમભાગચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિસેસભાગિયં ઝાનં હોતિ, ઇમાનિ ચત્તારિ ઝાનાનિ સત્તસુ પુગ્ગલેસુ નિદ્દિસિતબ્બાનિ. ચતૂસુ ચ સમાધીસુ છન્દસમાધિના પઠમં ઝાનં, વીરિયસમાધિના દુતિયં ઝાનં, ચિત્તસમાધિના તતિયં ઝાનં, વીમંસાસમાધિના ચતુત્થં ઝાનં. અપ્પણિહિતેન પઠમં ઝાનં, સુઞ્ઞતાય દુતિયં ઝાનં, અનિમિત્તેન તતિયં ઝાનં, આનાપાનસ્સતિયા ચતુત્થં ઝાનં. કામવિતક્કબ્યાપાદાનઞ્ચ તં તં વૂપસમેન પઠમં ઝાનં હોતિ, વિતક્કવિચારાનં વૂપસમેન દુતિયં ઝાનં, સુખિન્દ્રિયસોમનસ્સિન્દ્રિયાનં વૂપસમેન તતિયં ઝાનં, કાયસઙ્ખારાનં વૂપસમેન ચતુત્થં ઝાનઞ્ચ. ચાગાધિટ્ઠાનેન પઠમં ઝાનં, સચ્ચાધિટ્ઠાનેન દુતિયં ઝાનં, પઞ્ઞાધિટ્ઠાનેન તતિયં ઝાનં, ઉપસમાધિટ્ઠાનેન ચતુત્થં ઝાનં. ઇમાનિ ચત્તારિ ઝાનાનિ સઙ્ખેપનિદ્દેસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ, તત્થ સમાધિન્દ્રિયં પારિપૂરિં ગચ્છતિ. અનુવત્તનકાનિ ચત્તારિ, તત્થ યો પઠમં ઝાનં નિસ્સાય આસવક્ખયં પાપુણાતિ, સો સુખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય દોમનસ્સિન્દ્રિયપટિપક્ખેન. યો દુતિયં ઝાનં નિસ્સાય આસવાનં ખયં પાપુણાતિ, સો સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય દુક્ખિન્દ્રિયપટિપક્ખેન. યો તતિયં ઝાનં નિસ્સાય આસવાનં ખયં પાપુણાતિ, સો સુખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય સોમનસ્સિન્દ્રિયપટિપક્ખેન. યો ચતુત્થં ઝાનં નિસ્સાય આસવાનં ખયં પાપુણાતિ, સો સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય સુખિન્દ્રિયપટિપક્ખેન ગતો.

પકિણ્ણકનિદ્દેસો.

૭૪. યાનિ ચત્તારિ ઝાનાનિ, તેસં ઝાનાનં ઇમાનિ અઙ્ગાનિ, તેસં અઙ્ગાનં સમૂહો [સમ્મોહો (પી. ક.)] અસ્સ અઙ્ગા, અયં ઝાનભૂમિ કો વિસેસોતિ અસ્સ વિસેસો. ઇમે સમ્ભારા તેહિ અયં સમુદાગમો, તસ્સ સમુદાગમસ્સ અયં ઉપનિસા, તાય ઉપનિસાય અયં ભાવના. તસ્સા ભાવનાય અયં આદીનવો. તેન અયં પરિહાનિ. કસ્સ પરિહાનીતિ તદુપગજ્ઝાયિનો [તદુપકજ્ઝાયિનો (પી. ક.)]. તં યથા ભણિતં પચ્ચવેક્ખન્તો અયં વિસેસો. તેન વિસેસેન અયં અસ્સાદો, સો કસ્સ અસ્સાદો અઝાનિયા ઝાયિનો, તસ્સા અઝાનિયા ઝાયિનો, ઇદં કલ્લિતા કોસલ્લે ઠિતજ્ઝાનં અનોમદ્દિયતં ગચ્છતિ ઝાનબલં, ઝાનબલે ઠિતસ્સ અયં પારમિપ્પત્તસ્સ ઇમાનિ ઝાનઙ્ગાનિ અનાવિલસઙ્કપ્પો પઠમે ઝાને ઝાનઙ્ગાનિ ભાવી. સો પીતિ તદનુસારિત્તાવ પઠમે ઝાને ઝાનઙ્ગં તસ્સઙ્ગુનો ચ ધમ્મા તદભિસન્નિતાય ચ. પીતિ દુતિયે ઝાને ઝાનઙ્ગધમ્મતા ખો પન તથા પવત્તસ્સ સહગતં ઝાનઙ્ગધમ્મં સસુખતાય અજ્ઝત્તં સમ્પસાદો દુતિયે ઝાને ઝાનઙ્ગં મનોસમ્પસાદનતાય તદભિસન્નિતાય ચ. પીતિ દુતિયે ઝાને ઝાનઙ્ગં અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં સમાધિતા [સમાધિકા (પી.)] પીતિ દુતિયે ઝાને ઝાનઙ્ગં, ચેતસો એકોદિભાવો દુતિયે ઝાને ઝાનઙ્ગં, ઉપેક્ખા ફસ્સતા તતિયે ઝાને ઝાનઙ્ગં, સુખં તસ્સ અઙ્ગન્તિ ચ. ચેતસો એકોદિભાવો ચતુત્થે ઝાને ઝાનઙ્ગં, ઉપેક્ખા અદુક્ખમસુખા ચતુત્થે ઝાને ઝાનઙ્ગં, અભિનિસાભૂમિ ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિ ચતુત્થે ઝાને ઝાનઙ્ગં. સતિપારિસુદ્ધિ ચ અનેકજ્ઝાભૂમીસુ ઝાનઙ્ગસમાયુત્તા પીતિ ચેતસો એકોદિભાવો ચતુત્થે ઝાને ઝાનઙ્ગં.

તત્થ કતમા ઝાનભૂમિ? સવિતક્કે સવિચારે વિવેકા અનુગતા પઠમે ઝાને ઝાનભૂમિ. અવિતક્કે અવિચારે અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં જનિતં પીતિમનુગતા દુતિયે ઝાને ઝાનભૂમિ. સુખસાતસમોહિતા સપ્પીતિકા તતિયે ઝાને ઝાનભૂમિ. તસ્સ સુખદુક્ખસહગતા અભિનીહારસહગતા ચતુત્થે ઝાને ઝાનભૂમિ. અપ્પમાણસહગતા સત્તારમ્મણા પઠમે ઝાને ઝાનભૂમિ. અભિભૂમિઆયતનસહગતા રૂપસઞ્ઞીસુ દુતિયે ઝાને ઝાનભૂમિ. વિમોક્ખસહગતાનં વિમોક્ખેસુ તતિયે ઝાને ઝાનભૂમિ. અનુપસ્સનાસહગતા કાયસઙ્ખારા સમ્મા ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ ભૂમિ.

૭૫. તત્થ કતમે ઝાનવિસેસા? વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તચેતસિકસહગતા કામધાતુસમતિક્કમનતાપિ, અયં ઝાનવિસેસો. અવિતક્કા ચેવ અવિચારા ચ સપ્પીતિકાય સતિસહગતાય પીતિસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ. અયં ઝાનવિસેસો. અવિતક્કાય ભૂમિયા અવિચારેયેવ સતિ અનુગતા ઉપેક્ખાસહગતા મનસિકારા સમુદાચરન્તિ. તદનુધમ્મતાય ચ સતિ સણ્ડહતિ [સન્દહતિ (પી.)]. તઞ્ચ ભૂમિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં ઝાનવિસેસો. સતિપારિસુદ્ધિસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ, તઞ્ચ ભૂમિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં ઝાનવિસેસો. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસહગતાય ભૂમિયં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ, તઞ્ચ ભૂમિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં ઝાનવિસેસો.

ઝાનસમ્ભારા નેક્ખમ્મવિતક્કો સમ્ભારો કામવિતક્કવિનોદનાધિપ્પાયતા. અબ્યાપાદવિતક્કો સમ્ભારો બ્યાપાદવિતક્કપટિવિનોદનાધિપ્પાયતા. અવિહિંસાવિતક્કો સમ્ભારો વિહિંસાવિતક્કપટિવિનોદનાધિપ્પાયતા. ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા અપ્પિચ્છતા સમ્ભારો પરિસુદ્ધાજીવો ચતુન્નં સમાપત્તીનં સમ્ભારો અકમ્મસ્સ વિહારિતા. મગ્ગસમ્ભારો સમાપત્તિપજ્જનતા. ફલસમ્ભારો ઝાનનિબ્બત્તિતાય ઝાનસમુદાગમો. કુસલહેતુ યં ઝાનં સમુદયં ગચ્છન્તિ કો ચ [કોચિ (ક.)] ન કુતોચિ નેક્ખમ્મપ્પત્તા સમુદાગચ્છન્તિ. આલમ્બનિરોધસમાધિ સન્તો સમુદાગચ્છન્તિ. અવીતિક્કન્તા સમુદાગચ્છન્તિ. સુખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં પહાનાય તે ચ અબ્યાપજ્જતાય સમુદાગચ્છન્તિ. તં પન સન્ધાય સમુદાગચ્છન્તિ. અપરિદાહનાય સમુદાગચ્છન્તિ. અયં ઞાણસમુદાગમો.

૭૬. તત્થ કતમા ઉપનિસા? કલ્યાણમિત્તતા ઝાનસ્સ ઉપનિસા. કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા ઝાનસ્સ ઉપનિસા. ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા ઝાનસ્સ ઉપનિસા. અસન્તુટ્ઠિતા કુસલેસુ ધમ્મેસુ ઝાનસ્સ ઉપનિસા. સદ્ધમ્મસ્સવનં ઝાનસ્સ ઉપનિસા. સંવેજનિયે ઠાને સંવિગ્ગસ્સ યોનિસો પધાનં. અયં ઝાનોપનિસા.

તત્થ કતમા ભાવના? મેત્તાસેવના અબ્યાપાદવિતક્કભાવના. કરુણાસેવના અવિહિંસાવિતક્કભાવના. મુદિતાભાવના પીતિસુખસમ્પજઞ્ઞા કારિતા. ઉપેક્ખાભાવના પસ્સવતા ઉપેક્ખાભાવના અપસ્સવતા ઉપેક્ખા ચ અજ્ઝુપેક્ખા ચ, અસુભસઞ્ઞાભાવના દુક્ખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા ભવસન્ધાભિઞ્ઞા ભવસન્ધાનં, સા છબ્બિધા ભાવના ભાવિતા બહુલીકતા અનુટ્ઠિતા વત્થુકતા યાનીકતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા. અયં ભાવના.

એવં ભાવયન્તસ્સ અયં આદીનવો. પઠમે ઝાને સઙ્ખારસમન્નાગતો એસો ધમ્મો અસ્સુતો સાસવો. સચે એસ ધમ્મો અયં સીલો આસન્નપટિપક્ખો ચ એસ ધમ્મો કામો પતિચારો પતિવિચારો સમાપત્તીનં ચ સબ્બોળારિકો એસ ધમ્મો વિતક્કવિચારો ચ. તત્થ ચિત્તં ખોભેન્તિ, કાયો ચેત્થ કિલમતિ, કાયમ્હિ ચેત્થ કિલન્તે ચિત્તં વિહઞ્ઞતિ. અનભિનીહારક્ખમોવ અભિઞ્ઞાનં ઇમે આદીનવા પઠમે ઝાને.

દુતિયે ઝાને ઇમે આદીનવા પીતિફરણસહગતો ચ એસો ધમ્મો, ન સમુદાચારસ્સેતિ ચિત્તં. અસોધયં ઉપગમો ચેસ ધમ્મો ઉપગમિપરિસ્સયો [ઉપગમિપરિચયો (પી.)] દોમનસ્સપચ્ચત્થિકો ચેસ ધમ્મો. તત્થ તત્થ યુત્તીનં પીતિ પરજ્જતો ચેસ ધમ્મો દુક્કરં હોતિ, અવત્તસન્તાસભૂમિપરિવજ્જયન્તો ચતૂસુ દુક્ખતાસુ એસ ધમ્મો અનુવિદ્ધાપનસદ્ધાય [અનુવિદ્ધા પસ્સતિયા (પી.)] દુક્ખતાય ચ ન પલિબોધદુક્ખતાય ચ અભિઞ્ઞાદુક્ખતાય ચ રોગદુક્ખતાય ચ, ઇમે આદીનવા દુતિયે ઝાને.

તત્થ કતમે આદીનવા તતિયે ઝાને? ઉપેક્ખાસુખસહગતાય તત્થ સાતાવીનં પઞ્ચન્નં ઉપેક્ખાસુખં પરિવત્તિતો એસ ધમ્મો તેન નિચ્ચસઞ્ઞિતાનઞ્ચ યં હોતિ. દુક્ખોપનિયં સુખં ચિત્તસ્સ સઙ્ખોભતં ઉપાદાય સુખદુક્ખાય ગતો સવતિ. સુખદુક્ખાનુકતઞ્ચ ઉપાદાય અનભિહારક્ખમં ચિત્તં હોતિ. અભિઞ્ઞાય સચ્છિકિરિયાસુ સબ્બેપિ ચેતે ધમ્મા તીસુ ઝાનસમાપત્તીસુ ચતૂહિ ચ દુક્ખતાહિ અનુવિદ્ધાનં સા ભયા દુક્ખતાય પલિબોધદુક્ખતાય ચ અભિઞ્ઞાય દુક્ખતાય ચ ઇમે આદીનવા તતિયે ઝાને.

તત્થ કતમે આદીનવા ચતુત્થે ઝાને? આકિઞ્ચઞ્ઞાસમાપત્તિકા તે ધમ્માનુસમાપત્તિકા એતિસ્સા ચ ભૂમિયં સાતાનં બાલપુથુજ્જનાનં અનેકવિધાનિ દિટ્ઠિગતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઓળારિકા સુખુમેહિ ચ રૂપસઞ્ઞાહિ અનુવિધાનિ એતાનિ ઝાનાનિ સદા અનુદયમેત્તાઝાનકલાનુદનુકલાય સાધારણા, દુક્કરા ચ સબ્બે ચત્તારો મહાસમ્ભારા સમુદાગતાનિ ચ એતાનિ ઝાનાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય સમુદાગચ્છન્તિ. એત્થ સમુદાગતા ચ એતે ધમ્મા ન સમત્તા હોન્તિ. અસમુગ્ગહિતનિમિત્તા ચ એતે ધમ્મા પરિહાયન્તિ. નિરુજ્ઝન્તિ ચ એતે ધમ્મા ન ઉપાદિયન્તિ નિરુજ્ઝઙ્ગાનિ ચ, એતેસં ધમ્માનં ઝાનાનિ નિમિત્તાનિ ન ઝાનનિમિત્તસઞ્ઞા વોકિરતિ. અપ્પટિલદ્ધપુબ્બા ચ ઝાયીવસેન ચ ભવતિ [ઝાયી ચ વસેન ચ ભવતિ (પી. ક.)]. ઇમેહિ આદીનવેહિ અયં ઝાનપરિહાનિ.

૭૭. નિરોધસમાપત્તિયા અપટિસઙ્ખાય અવસેસસઞ્ઞિનો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ, સો નિરોધસમાપત્તિતો પરિહાયતિ. આનેઞ્જસઞ્ઞિનો અસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસહગતા મનસિકારા સમુદાચરન્તિ, તઞ્ચ ભૂમિં ન પજાનાતિ, સો તતો પરિહાયતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા મનસિકારા સમુદાચરન્તિ, તઞ્ચ ભૂમિં ન પજાનાતિ, સો તતો પરિહાયતિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ રૂપસઞ્ઞાસહગતા. વિત્થારેન…પે… યાવ પઠમે ઝાને કામસઞ્ઞાસહગતા કાતબ્બા. સકસ્સ [સા તસ્સ (પી. ક.)] પરિહાયતિ, કલઙ્કજ્ઝાને કલઙ્કં ઝાયતિ, પરિસમન્તતો ઝાયતિ, ભિન્દન્તો ઝાયતિ, ન સજ્ઝાયતિ, આયૂહન્તો ઝાયતિ, કિઞ્ચિ ચ નિપરિચિતો ઝાયતિ. અતિવિધાવન્તો ઝાયતિ, અતિમઞ્ઞન્તો ઝાયતિ, કાયસઙ્ખારે અપ્પટિસમ્ભારે ઝાયતિ, પરિયુટ્ઠાનસ્સ નિસ્સરણં અજાનન્તો ઝાયતિ, નીવરણાભિભૂતો ઝાયતિ, અસ્સાપત્તિમનસિકરોન્તો ઝાનસ્સ અસ્સાદો કામરાગપરિયુટ્ઠાનં પહાનં ઝાનસ્સ અસ્સાદો કામરાગહેતૂનં ધમ્માનં ઉદયન્તિ, નિરુજ્ઝઙ્ગાનિ એતેસં ધમ્માનં ઝાનાનિ ઉપરિમા સુખુપેક્ખા કામકમ્મકિલેસાનં પહાનં અસ્સાદો, એવં ખો પુન ઝાનસ્સ અસ્સાદો મહાસંવાસમપ્પીળિતે લોકસંનિવાસે અસમ્બોધોકાસા વિગમેસ્સમિદં ઝાનપ્પહાના. અયં પલિરોધમપ્પલિરોધલોકસન્નિવાસે એસનિધમિદં ઝાનં અનમતગ્ગસંસારસમાપન્નાનં સત્તાનં સંસારપ્પહાનના આનિસંસો, યમિદં ઝાનસ્સ અસ્સાદો કાયસ્સ અઝાનિયઝાયિનો ભવતિ. અઝાનિયઝાનિયઝાયીહિ અપરામસન્તો અઝાનિયઝાયિતં ઝાયતિ, યાનિ કલઙ્કજ્ઝાયિનો પદાનિ, તાનિ અનુધિતાનિ પટિપક્ખે.

૭૮. તત્થ કતમં ઝાનકોસલ્લં? સમાપત્તિકોસલ્લં ઝાનકોસલ્લં, ઝાનવિસેસકોસલ્લં ઝાનકોસલ્લં, ઝાનન્તરિકકોસલ્લં ઝાનકોસલ્લં, સમાપત્તિવુટ્ઠાનકોસલ્લં ઝાનકોસલ્લં, ઝાને સભાવકોસલ્લં ઝાનકોસલ્લં, ઝાને આદીનવકોસલ્લં ઝાનકોસલ્લં, ઝાને નિસ્સરણકોસલ્લં ઝાનકોસલ્લં, ઝાનફલેન ઉપાદાય કોસલ્લં, ઝાનફલેન પટિસઙ્ખાનફલે અપરિહાનધમ્મતા નિબ્બત્તિઝાને ચ કીળિતાપિ વિસેસભાગિયં ઝાનં પટિલબ્ભતિ. ઇદં પનસ્સાતિ ભવહારિતા ચ આરમ્મણાનિમિત્તગ્ગાહો અનભિનીહારબલં, ચિત્તેકગ્ગતા નિમિત્તાસુ ગતિસહિતા સમથબલેન અસંસીદનઞ્ચ ઝાને મગ્ગફલં સમથં પવત્તે સમાધિનો ઉપેક્ખાપલિપુબ્બાપરનિમિત્તાસયો પગ્ગાહિનો [મગ્ગાહિનો (પી.)] સતિબલં તં પવત્તિતાનઞ્ચ વિપસ્સનાનં સમઞ્ઞાબલે.

તત્થ કતમા ઝાનપારમિતા? સુપારમિતા મેત્તા કામેસુ સત્તા કામસઙ્ગસત્તાતિ [ઉદા. ૬૩ ઉદાને પસ્સિતબ્બં] યમ્હિ સુત્તે દેસનાય વોહારેન દ્વે સચ્ચાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ, વિચયેન હારેન યે સંયોજનીયેસુ ધમ્મેસુ વજ્જં ન પસ્સન્તિ, તે ઓઘં તરિસ્સન્તીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ન તરિસ્સન્તીતિ અત્થિ એસા યુત્તિ ચ વિચયો ચ ઇદં નુ કિસ્સ પદટ્ઠાનં, કામેસુ સત્તાતિ પઞ્ચ કામગુણા, તં કામતણ્હાય પદટ્ઠાનં. સંયોજને વજ્જમપસ્સમાનાતિ અવિજ્જાય પદટ્ઠાનં, ન હિ જાતુ સંયોજનસઙ્ગસત્તા ઓઘં તરેય્યું વિપુલં મહન્તન્તિ ઉપાદાનસ્સ પદટ્ઠાનં. કામેસુ સત્તાતિ કામા દ્વિધા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ, તત્થ કિલેસકામા કામતણ્હા કામતણ્હાય યુત્તા ભવન્તિ રૂપતણ્હા ભવતણ્હા લક્ખણેન હારેન, સંયોજને વજ્જમપસ્સમાનાતિ સંયોજનસ્સ. યો તત્થ છન્દરાગો તસ્સ કિં પદટ્ઠાનં? સુખા વેદના દ્વે ચ ઇન્દ્રિયાનિ – સુખિન્દ્રિયઞ્ચ સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ. ઇતિ સુખાય વેદનાય ગહિતાય તયોપિ વેદના ગહિતા હોન્તિ. વેદનાક્ખન્ધે ગહિતે સબ્બે પઞ્ચક્ખન્ધા ગહિતા હોન્તિ. રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બા ગહિતા, વત્થુકામેસુ ગહિતેસુ સબ્બાનિ છ બાહિરાનિ આયતનાનિ ગહિતાનિ હોન્તિ. અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ યો સતો, અયં વુચ્ચતે લક્ખણો હારો, તત્થ યો ઓળારિકમ્હિ કિલેસે અજ્ઝાવસિતો સબ્બકિલેસેસુ યો ન તતો સુખુમતરેસુ ન વીતરાગો ભવતિ. તત્થ બાહિરસંયોજનં મમન્તિ અજ્ઝત્તસંયોજનં અહન્તિ. તત્થ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે ઓઘં તરિતુકામા તે સંયોજનીયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરિસ્સન્તીતિ અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. કામેસુ સત્તાતિ યેસુ ચ સત્તા યેન ચ સત્તા યેસઞ્ચ સત્તા અયં ચતુબ્બિધો આકારો સબ્બેસં હારભાગિયો.

૭૯. તત્થ કતમાનિ તીણિ વિપલ્લાસાનિ પદટ્ઠાનાનિ ચ? ચિત્તવિપલ્લાસસ્સ દિટ્ઠિવિપલ્લાસસ્સ સઞ્ઞાવિપલ્લાસસ્સ તયો વિપલ્લાસા તીણિ અકુસલમૂલાનિ પદટ્ઠાનં. તીણિ અકુસલમૂલાનિ હીનપ્પણીતકારિયકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનં. ચતુન્નઞ્ચ ઉપાદાનાનં દોસો અકુસલમૂલં દિસ્સતિ. હીનપ્પણીતકારિયકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનં. યથા માતુયા વા પિતુનો વા અઞ્ઞતરસ્સ વા પુન ઉળારસ્સ ભિક્ખુનો અભયં દેતિ. તત્થ અઞ્ઞો મિચ્છા પટિપજ્જેય્ય કાયેન વા વાચાય વા. તત્થ સો બ્યાપાદમુપાદાય તેસં ઉળારાનં રક્ખાવરણગુત્તિયા અનુપાલયન્તો યો ઉળારાનં અભયં દેતિ. તેસં અભયે દિન્ને યો તત્થ મિચ્છા પટિપજ્જેય્ય. તત્થ સો બ્યાપાદં ઉપાદાયન્તો દોસજં કમ્મં કરોતિ. યો તત્થ અસાધુ ઇન્દ્રિયા નીવરણં યં તેસં અભયં દક્ખિણતો સઞ્ઞં ઇદં પણીતં કારણં મયા પુન તત્થ મિચ્છાપટિપત્તિ અયં બ્યાપાદો હીનગમિવકમ્મં લોભો મોહો ચ ઇમાનિ નીવરણાનિ વચનાનિ તાનિ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ તેહિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ યો સો ઉપાદાનો ઇત્થી વા પુરિસો વા તેસં પઞ્ચક્ખન્ધાનં તેયેવ ઉપાદાનો સમુદયો ઇદં દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ સોયેવ દેસનાહારો.

તત્થ કામેસુ યે ન પજ્જન્તિ, તે આદીનવાનુપસ્સનાય પજ્જન્તિ. ઇતિસ્સા કામધાતુયા નિક્ખમિતુકામતા, અયં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મચ્છન્દો. યો તત્થ અનભિસઙ્ખારાનં કિઞ્ચિ વિસોધેતિ તસ્સ ધાવરા વા, અયં અબ્યાપાદચ્છન્દો. કિઞ્ચિ વિહિંસતિ, અયં વિહિંસાછન્દો. ઇતિ નેક્ખમ્માભિનીહતા તયો છન્દા – નેક્ખમ્મચ્છન્દો અબ્યાપાદચ્છન્દો અવિહિંસાછન્દો. તત્થ નેક્ખમ્મચ્છન્દો અલોભો; અબ્યાપાદચ્છન્દો અદોસો; અવિહિંસાછન્દો અમોહો. ઇમાનિ તીણિ કુસલમૂલાનિ અટ્ઠસુ સમ્પત્તેસુ પરહિતાનિ, તેસંયેવ ચતુન્નં ઉપાદાનાનં નિરોધાય સંવત્તન્તિ. સચે વા પુન કમ્મં કરેય્ય કણ્હં વા સુક્કં વા તસ્સ વિપાકહાનાય સંવત્તન્તિ. ઇદં કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં કમ્મક્ખયાય સંવત્તતિ. તત્થ યો તિણ્ણં અકુસલમૂલાનં નિરોધો, અયં નિરોધો. સોયેવ મગ્ગો તત્થ પટિપદાનિ ઇમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ આવટ્ટો હારો.

કામેસુ સત્તાતિ યે સેક્ખા, તે એકેનેવાકારેન સત્તા. યે પુથુજ્જના, તે દ્વીહાકારેહિ સત્તા, તસ્સાયં પઞ્હો વિભજ્જબ્યાકરણીયો વત્તબ્બો. કિઞ્ચાપિ સોતાપન્નો પટિસેવનાય, નો ચ ખો અભિનિવેસે સત્તો યો હિ અપચયાય પદહતિ, ન ઉપચયાય. સેક્ખો હિ કિલેસવસેન કામે પટિસેવતિ. પુથુજ્જનો પન કિલેસસમુટ્ઠાનાય કામે પટિસેવતિ. તત્થ કામેસુ સત્તાનં ચતુઓઘં તરિસ્સતીતિ વિભજ્જબ્યાકરણીયો, અયં વિભત્તિ.

૮૦. પરિવત્તનોતિ કામે યે નેવ સજ્જન્તિ ન ચ સંયોજનેહિ સંયુત્તા, તે ઓઘં તરિસ્સન્તિ વિપુલં મહન્તન્તિ. અયં સુત્તસ્સ પટિપક્ખો.

વેવચનન્તિ યો કામેસુ સત્તો યો ચ તત્થ કામાનં ગુણો, તત્થ વિસો સત્તો. યેપિ કામાનં આહારા ધમ્મા, તત્થ વિસો સત્તો. તત્થિમં કામાનં વેવચનં પાકો રજો સલ્લં ગણ્ડો ઈતિ ઉપદ્દવોતિ. યાનિ વા પન અઞ્ઞાનિ વેવચનાનિ તત્થ વિસો સત્તોતિ વેવચનં. સત્તો બન્ધો મુચ્છિતો ગધિતો અજ્ઝોસિતો કામે અજ્ઝાપન્ના પરિમુત્તો તબ્બહુલવિહારીતિ. યાનિ વા પન અઞ્ઞાનિ વેવચનાનિ, અયં વેવચનો નામ. કામપ્પચારપઞ્ઞત્તિયા કિલેસગોચરપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તા ચિત્તન્તિ વેવચનં. સત્તો તબ્બહુલવિહારીતિ યાનિ વા પન અઞ્ઞાનિ. ઇમે કામપ્પચારપઞ્ઞત્તિયા કિલેસગોચર પઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તા, બીજપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તા, સઙ્ખારા સંયોજનપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તા, ઉપાદાનં હેતુપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં, પુગ્ગલો પુથુપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તો.

ઓતરણોતિ ઇમાય પટિચ્ચસમુપ્પાદો દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ. યે કિલેસા યે સઙ્ખારા સંયોજનાનિ ચ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ સઙ્ખારક્ખન્ધો ધમ્માયતનેસુ અકુસલા ધમ્માયતનાનિ ઇન્દ્રિયેસુ સુખિન્દ્રિયઞ્ચ, સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ, અયં ઇન્દ્રિયોતરણો.

સોધનોતિ એત્તકો. એસેવ આરમ્ભો નિદ્દિસિતબ્બો સુત્તત્થો.

અધિટ્ઠાનોતિ ઇમે ધમ્મા અત્થિ એકત્તતાય પઞ્ઞત્તા અત્થિ વેમત્તતાય. યે સઞ્ઞા બાહિરો કામે, તે વેમત્તતાય પઞ્ઞત્તા. પઞ્ચસુ કામગુણેસુ સત્તાતિ પરિયુટ્ઠાનવિપલ્લાસા વેમત્તતાય પઞ્ઞત્તા ઓઘં તરેય્યું. વિપુલં મહન્તન્તિ અવિજ્જા એકત્તતાય પઞ્ઞત્તા.

પરિક્ખારોતિ તસ્સ કો હેતુ કો પચ્ચયો? આરમ્મણપચ્ચયતાય પચ્ચયો. અયોનિસો ચ મનસિકારો સન્નિસ્સયસ્સ પચ્ચયતાય પચ્ચયો. અવિજ્જા સમનન્તરપચ્ચયતાય પચ્ચયો. રાગાનુસયો હેતુપચ્ચયતાય પચ્ચયો. અયં હેતુ, અયં પચ્ચયો.

સમારોપનો પચ્ચયોતિ યે કામેસુ સત્તા સુગતા સુરૂપાતિ અયં કામધાતુયા છન્દો રાગો તે અપુઞ્ઞમયા સઙ્ખારા. તે કિં પચ્ચયા? અવિજ્જા પચ્ચયા. તે કિસ્સ પચ્ચયા? વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયા. ઇતિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા. સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં યાવ જરામરણં એવમેતસ્સ કેવલસ્સ મહતો દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ એકં સુત્તં ગતં. પઞ્ચનીવરણિકં સુત્તં કાતબ્બં.

૮૧. તત્થ કતમો દેસનાહારો નામ? યા ચ અભિજ્ઝા યો ચ બ્યાપાદો યઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચં, અયં તણ્હા. યઞ્ચ થિનમિદ્ધં, યઞ્ચ કુક્કુચ્ચં યા ચ વિચિકિચ્છા, અયં દિટ્ઠિ. યા પન કાયસ્સ અકમ્મનિયતા કિઞ્ચાપિ તં મિદ્ધં નો તુ સભાવકિલેસતાય કિલેસો, ઇતિ યા ચ ચિત્તસલ્લીયના યા ચ કાયાકમ્મનિયતા, અયં પક્ખોપકિલેસો ન તુ સભાવકિલેસો. તત્થ અત્તસઞ્ઞાનુપચિત્તં કિલમથો કુક્કુચ્ચાનુપચિત્તં થિનં યા ચિત્તસ્સ લીયના, ઇતિ ઇમે પઞ્ચ નીવરણા ચત્તારિ નીવરણાનિ સભાવકિલેસા થિનમિદ્ધં નીવરણપક્ખોપકિલેસો. યથા ચત્તારો આસવા સભાવઆસવતાય આસવા નો તુ ચિત્તસાસવતાય આસવા. સભાવતાય આસવા. પક્ખે આસવતાય આસવા. અથ પનાહ સુત્તન્તં યેન તે સમ્પયુત્તા વા વિપ્પયુત્તા વા આસવા, તેયેવ એતે વત્તબ્બા સાસવા વા અનાસવા વા.

તત્થ કતમો વિચયો. અભિજ્ઝા કામતણ્હા રૂપતણ્હા ભવતણ્હા. યં વા પન કિઞ્ચિ અજ્ઝોસાનગતં સાસવા અભિજ્ઝિતસ્સ મેત્તાનુપસ્સિય યો અનત્થં ચરતિ. તત્થ યો બ્યાપાદં ઉપ્પાદેતિ, અચરિ ચરિસ્સતીતિ. એવં નવ આઘાતવત્થૂનિ કત્તબ્બાનિ, તસ્સેવં બ્યાપાદાનુપસ્સિસ્સ કિલેસો યો પરિદાહો કાયકિલમથો અકમ્મનિયતા મિદ્ધં. ચિત્તાનુપસ્સિસ્સ પટિઘાતેન ખિયના, ઇદં થિનમિદ્ધં. તત્થ અધિકરણઅવૂપસમો, ઇદં ઉદ્ધચ્ચં. યં કિં કસથમીતિ [કરથમીતિ (પી. ક.)] ઇદં કુક્કુચ્ચં. યં યથા ઇદં સન્તીરણં, અયં વિચિકિચ્છા. તત્થ અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ અત્થિ, ઇદં પરિયુટ્ઠાનં. આવરણં નીવરણં છદનં ઉપક્કિલેસો ચ અત્થિ, ઇદં કામચ્છન્દો કામરાગપરિયુટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. બ્યાપાદો બ્યાપાદપરિયુટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. થિનમિદ્ધં થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. વિચિકિચ્છા વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. કામરાગપરિયુટ્ઠાનં અનુસયસંયોજનસ્સ પદટ્ઠાનં. બ્યાપાદપરિયુટ્ઠાનં પટિઘસંયોજનસ્સ પદટ્ઠાનં. થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠાનં માનસંયોજનસ્સ પદટ્ઠાનં. અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનઞ્ચ વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠાનઞ્ચ દિટ્ઠિસંયોજનસ્સ પદટ્ઠાનં.

તત્થ કતમો લક્ખણો હારો? કામરાગપરિયુટ્ઠાને વુત્તે સબ્બાનિ પરિયુટ્ઠાનાનિ વુત્તાનિ હોન્તીતિ. સંયોજનેસુ વુત્તેસુ સબ્બસંયોજનાનિ વુત્તાનિ હોન્તિ. અયં લક્ખણો હારો.

૮૨. તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો? યે ઇમે પઞ્ચ નીવરણા ઝાનપટિપક્ખો સો દુક્ખસમુદયો. યં ફલં, ઇદં દુક્ખં. તત્થ કામચ્છન્દસ્સ નેક્ખમ્મવિતક્કો પટિપક્ખો; બ્યાપાદસ્સ અબ્યાપાદવિતક્કો પટિપક્ખો; તિણ્ણં નીવરણાનં અવિહિંસાવિતક્કો પટિપક્ખો. ઇતિ ઇમે તયો વિતક્કા. નેક્ખમ્મવિતક્કો સમાધિક્ખન્ધં ભજતિ. અબ્યાપાદવિતક્કો સીલક્ખન્ધં ભજતિ. અવિહિંસાવિતક્કો પઞ્ઞાક્ખન્ધં ભજતિ. ઇમે તયો ખન્ધા. અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો નીવરણપ્પહાનાય સંવત્તતિ. યં નીવરણપ્પહાનં, અયં નિરોધો. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ. અયં ચતુબ્યૂહો હારો.

તત્થ કતમો આવટ્ટો હારો? પઞ્ચ નીવરણાનિ દસ ભવન્તિ. યદપિ અજ્ઝત્તં સારજ્જતિ, તદપિ નીવરણં. યદપિ બહિદ્ધા સારજ્જતિ, તદપિ નીવરણં, એવં યાવ વિચિકિચ્છા ઇમે દસ નીવરણા. અજ્ઝત્તબહિદ્ધા કિલેસા ઇમાનિ દ્વે સંયોજનાનિ અજ્ઝત્તસંયોજનઞ્ચ બહિદ્ધાસંયોજનઞ્ચ. તત્થ અહન્તિ અજ્ઝત્તં, મમન્તિ બહિદ્ધા. સક્કાયદિટ્ઠિ અજ્ઝત્તં, એકસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બહિદ્ધા. યો અજ્ઝત્તં છન્દરાગો રૂપેસુ અવીતરાગો ભવતિ અવીતચ્છન્દો. એવં યાવ વિઞ્ઞાણે, અયં અજ્ઝત્તા તણ્હા. યં છસુ બાહિરેસુ આયતનેસુ તીસુ ચ ભવેસુ અજ્ઝોસાનં, અયં બહિદ્ધા તણ્હા. ઇમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ સંયોજનાનિ સંયોજનીયા ચ ધમ્મા. તત્થ સંયોજનેસુ ધમ્મેસુ યા નિબ્બિદાનુપસ્સના ચ, અયં મગ્ગો. યં સંયોજનપ્પહાનં, અયં નિરોધો. અયં આવટ્ટો હારો.

તત્થ કતમો વિભત્તિહારો? સંયોજનન્તિ ન એતં એકંસેન. માનસંયોજનં દિટ્ઠિભાગિયન્તિ ન તં એકંસેન અદિટ્ઠમાનં નિસ્સાયમાનં ન પજહતિ. યો પઞ્ચ ઉદ્ધમ્ભાગિયો માનો કિઞ્ચાપિ સો દિટ્ઠિપક્ખે સિયા. ન તુ ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં તસ્સ પહાનાય સંવત્તતીતિ. યો ચ અહંકારો ન પવિદ્ધોયં પનસ્સ એવં હોતિ. કદાસુ નામાહં તં સન્તં આયતનં સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામિ, યં અરિયા સન્તં આયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સન્તીતિ, અયં અભિજ્ઝા ન ચ તં નીવરણં. અત્થિ પન અરહતો કાયકિલેસમિદ્ધઞ્ચ ઓક્કમતિ ન ચ તં નીવરણં તસ્સ થિનમિદ્ધં નીવરણન્તિ. ન એકંસેન. અયં વિભત્તિહારો.

પરિવત્તનોતિ પઞ્ચ નીવરણા પઞ્ચઙ્ગિકેન ઝાનેન પહાનં ગચ્છન્તિ. અયં તેસં પટિપક્ખો નીવરણો અસુકસ્સ પહીનાતિ ન અઞ્ઞાનુમિનિતબ્બં, પરમત્થમજ્ઝત્તં, અયં પરિવત્તના.

તત્થ કતમો વેવચનો? કામચ્છન્દો છન્દરાગો પેમં નિકન્તીતિ વેવચનં. નીવરણં છદનં ઉપક્કિલેસો પરિયુટ્ઠાનન્તિ વેવચનં.

પઞ્ઞત્તીતિ અવિજ્જાપચ્ચયા કિચ્ચપઞ્ઞત્તિયા [પચ્ચાપઞ્ઞત્તિયા (ક.)] પઞ્ઞત્તિ, બ્યાપાદો વિક્ખેપપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તિ, થિનમિદ્ધં અસમુગ્ઘાતપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તિ. એવં સબ્બેપિ એતે પઞ્ચ નીવરણા ઇમમ્હિ સુત્તે વિક્ખેપપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તિ.

તત્થ કતમો ઓતરણો? ઇમે પઞ્ચ નીવરણા અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ તત્થ અવિજ્જામૂલા નીવરણા. યા તણ્હા ઇમે સઙ્ખારા, તે અવિજ્જાપચ્ચયા ઇમે દ્વે ધમ્મા પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્ના, આયતનેસુ ધમ્માયતનં, ધાતૂસુ ધમ્મધાતુ, ઇન્દ્રિયેસુ ઇમેસં ધમ્માનં પદટ્ઠાનં સુખિન્દ્રિયસ્સ ચ સોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ ચ ઇત્થિન્દ્રિયસ્સ ચ પુરિસિન્દ્રિયસ્સ ચ.

તત્થ કતમો સોધનો હારો? ઇદં સુત્તં યથા આરબ્ભ નિક્ખિત્તં સો અત્થો ભાસિતો ઇમેહિ પઞ્ચહિ પદેહિ.

તત્થ કામચ્છન્દો ચ બ્યાપાદો ચ વિચિકિચ્છા ચ ન એકત્તતાય પઞ્ઞત્તા, કામાતિ ન એકત્તતાય પઞ્ઞત્તા, અથ ખલુ વેમત્તતાય પઞ્ઞત્તા. અયં અધિટ્ઠાનો હારો.

તત્થ કતમો પરિક્ખારો? કામચ્છન્દસ્સ અયોનિસો મનસિકારો સુભારમ્મણપચ્ચયો; સુભનિમિત્તઞ્ચ હેતુ. બ્યાપાદસ્સ અયોનિસો મનસિકારો આઘાતવત્થૂનિ ચ પચ્ચયો; પટિઘાનુસયો હેતુ. થિનમિદ્ધસ્સ પટિસંહારો પચ્ચયો; પવત્તિયા કિલમથા ચલના તઞ્ચ હેતુ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ રજનીયં આરમ્મણિયં અસ્સાદિયાકિન્દ્રિયં તાવ અપરિપુણ્ણઞ્ચ ઞાણં પચ્ચયો; કામસઞ્ઞા ચ દિટ્ઠિઅનુસયો ચ હેતુ. વિચિકિચ્છાય નવ માનવિધા આરમ્મણં માનાનુસયો, સોવ પચ્ચયો; વિચિકિચ્છાનુસયો હેતુ. એતે પઞ્ચ ધમ્મા સહેતુ સપ્પચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ.

તત્થ કતમો સમારોપનો હારો? ઇમે પઞ્ચ નીવરણા ચત્તારોપિ એતે આસવા ગણ્ડાપિ [તણ્હાપિ (પી.)] એતે સલ્લાપિ એતે ઉપાદાનાનિ એતે. તેસુ એવ બાહિરેસુ ધમ્મેસુ સંકિલેસભાગિયં સુત્તન્તિ પઞ્ઞત્તિં ગચ્છતિ. અયં સમારોપનો હારો.

નિદ્દિટ્ઠં સંકિલેસિકભાગિયં સુત્તં.

૮૩. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ ગાથા.

તત્થ કતમો દેસના હારો? ઇમમ્હિ સુત્તે કો અત્થો ખન્ધવવત્થાનેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધં દેસેતિ, ધાતુવવત્થાનેન મનોવિઞ્ઞાણધાતું, આયતનવવત્થાનેન મનાયતનં, ઇન્દ્રિયવવત્થાનેન મનિન્દ્રિયં. તસ્સ કિં પુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા? સંખિત્તેન છ ધમ્મા પુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા કુસલમૂલાનિ ચ અકુસલમૂલાનિ ચ અનિમિત્તં ઇમમ્હિ સુત્તે કુસલમૂલં દેસિતં. તત્થ કતમા મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા? મનો તેસં પુબ્બઙ્ગમં, યથાપિ બલસ્સ રાજા પુબ્બઙ્ગમો, એવમેવ ધમ્માનં મનોપુબ્બઙ્ગમા. તત્થ તિવિધાનં પુબ્બઙ્ગમાનં નેક્ખમ્મચ્છન્દેન અબ્યાપાદચ્છન્દેન અવિહિંસાછન્દેન. અલોભસ્સ નેક્ખમ્મચ્છન્દેન પુબ્બઙ્ગમા. અદોસસ્સ અબ્યાપાદચ્છન્દેન પુબ્બઙ્ગમા. અમોહસ્સ અવિહિંસાછન્દેન પુબ્બઙ્ગમા. તત્થ મનોસેટ્ઠાતિ મનસા ઇમે ધમ્મા ઉસ્સટા મનેન વા નિમ્મિતા. મનોવ ઇમેસં ધમ્માનં સેટ્ઠોતિ મનોવ ઇમેસં ધમ્માનં સેટ્ઠજેટ્ઠોતિ મનોવ ઇમેસં ધમ્માનં આધિપચ્ચં કરોતીતિ મનોસેટ્ઠા. મનોજવાતિ યત્થ મનો ગચ્છતિ. તત્થ ઇમે ધમ્મા ગચ્છન્તીતિ મનોજવા. યથા વાતો સીઘં ગચ્છતિ અઞ્ઞો વા કોચિ સીઘં ગામકો વુચ્ચતે વાતજવોતિ પક્ખિગામિકોતિ, એવમેવ ઇમે ધમ્મા મનેન સમ્પજાયમાના ગચ્છન્તિ, તત્થ ઇમે ધમ્મા ગચ્છન્તીતિ મનોજવાતિ. તે તિવિધા છન્દસમુદાનિતા અનાવિલતા ચ સઙ્કપ્પો. સત્તવિધા ચ કાયિકં સુચરિતં વાચસિકં સુચરિતં, તે દસ કુસલકમ્મપથા. તત્થ મનસા ચે પસન્નેનાતિ મનોકમ્મં. ભાસતિ વાતિ વચીકમ્મં. કરોતિ વાતિ કાયકમ્મં. ઇમેહિ ઇમસ્મિં સુત્તે દસ કુસલકમ્મપથા પરમાપિ સન્તા સીલવતા પરમા. સો ભવતિ વિવત્તિયં ન લોકનિય્યાનાય વાસનાભાગિયં સુત્તં ભવતિ. અયં દેસના.

તત્થ કતમો વિચયો હારો? મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ કુસલમૂલાનિ ચ અટ્ઠઙ્ગસમ્મત્તાનિ. ઇદં સુત્તં.

યુત્તીતિ દસન્નં કુસલકમ્મપથાનં યો વિપાકો, સો સુખવેદનીયો અબ્યાપાદસ્સઙ્ગમાનો. છાયાવ અનપાયિનીતિ અનુગચ્છતિ અત્થિ એસા યુત્તિ.

પદટ્ઠાનન્તિ અટ્ઠારસન્નં મનોપવિચારાનં પદટ્ઠાનં. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ સબ્બકુસલપક્ખસ્સ ઇમે ધમ્મા પદટ્ઠાનં. મનસા ચે પસન્નેનાતિ યો ચેતસો પસાદો, ઇદં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પદટ્ઠાનં. ભાસતિ વાતિ સમ્માવાચાય. કરોતિ વાતિ સમ્માકમ્મન્તસ્સ ચ સમ્માવાયામસ્સ ચ પદટ્ઠાનં.

લક્ખણોતિ ઇતિ પુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ વેદનાપુબ્બઙ્ગમાપિ એતે, સઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાપિ એતે, સઙ્ખારપુબ્બઙ્ગમાપિ એતે. યે કેચિ ધમ્મા સહજાતા સબ્બે પુબ્બઙ્ગમા એતેસં ધમ્માનં. તતો નં સુખમન્વેતીતિ સોમનસ્સમપિ નં અન્વેતિ યં સુસુખચ્છાયા તદાપિ નં સુખં તદપિ અન્વેતિ.

૮૪. તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો? મનોપુબ્બઙ્ગમાતિ ન ઇદં એકાદિવચનં. કિં કારણા? સબ્બે યેવ ઇમે છવિઞ્ઞાણકાયા, ઇમમ્હિ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે સુખેન અત્થિકા, તે મનં પસાદેન્તીતિ અયં ઇમમ્હિ સુત્તે ભગવતો અધિપ્પાયો. અત્થો પુબ્બેયેવ નિદ્દિટ્ઠો.

યાનિ હિ કુસલમૂલાનિ, તાનિ અટ્ઠાનિસંસમત્તા હેતુ, અયં અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. દસ ઠાનાનિ દેસનાહેતૂનિ દેસનાપચ્ચયા નિદ્દેસના ચ. તત્થ યં મઞ્ઞે દુક્ખેન સહ નામરૂપં વિઞ્ઞાણસચ્ચન્તિ અઙ્ગેન કુસલમૂલં પહીયતિ, અયં અપ્પહીનભૂમિયં સમુદયો. યં તેસં પહાના, અયં નિરોધો. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ. અયં આવટ્ટો હારો.

વિભત્તીતિ –

મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પસન્નેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં સુખમન્વેતિ, છાયાવ અનપાયિનીતિ.

તં ન એકંસેન સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા પન હોતિ. તસ્સ વા મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ સકસત્થે ચિત્તં પસાદેતિ, તેન ચ પસન્નેન ચિત્તેન ભાસતિ બ્યાકરોતિ ન તં સુખમન્વેતિ ન છાયાવ અનુગામિની, દુક્ખમેવ તં અન્વેતિ. યથા વહન્તં ચક્કં પદમન્વેતિ, ઇદં તં વિભજ્જબ્યાકરણીયં. મનસા ચે પસન્નેન કાયકમ્મં વચીકમ્મં સુખવેદનીયન્તિ સમગ્ગતે સુખવેદનીયં મિચ્છગ્ગતે દુક્ખવેદનીયં, અયં વિભત્તિ.

તત્થ કતમો પરિવત્તનો હારો? મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ યં મનસા પદુટ્ઠેન ભાસતિ વા કરોતિ વા દુક્ખમસ્સાનુગામિની, એતાનિયેવ દ્વે સુત્તાનિ ભાસિતાનિ એસ એવ ચ પટિપક્ખો. વેવચનન્તિ યદિદં મનોચિત્તં વિઞ્ઞાણં મનિન્દ્રિયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ.

પઞ્ઞત્તીતિ મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ અયં મનો કિઞ્ચિ પઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. ધમ્માતિ કુસલકમ્મપથપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. મનોસેટ્ઠાતિ વિસિટ્ઠપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. મનોજવાતિ સહપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. ચિત્તન્તિ નેક્ખમ્મપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. મનસા ચે પસન્નેનાતિ સદ્ધિન્દ્રિયપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. મનસા ચે પસન્નેનાતિ અનાવિલસઙ્કપ્પદુતિયજ્ઝાનપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. મનસા ચે પસન્નેનાતિ અસ્સદ્ધાનં પટિપક્ખપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. ભાસતિ વાતિ સમ્માવાચાપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. કરોતિ વાતિ સમ્માકમ્મન્તપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. તતો નં સુખમન્વેતીતિ ઝાનસમાધાનં. ઇન્દ્રિયેસુ મનિન્દ્રિયં. પટિચ્ચસમુપ્પાદે વિઞ્ઞાણં. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ મેત્તા ચ મુદુતા ચ ઝાનેસુ દુતિયં ઝાનં તતિયઞ્ચ. ખન્ધેસુ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નો. ધાતૂસુ ધમ્મધાતુ, આયતનેસુ ધમ્માયતનં. યં કુસલં ઇન્દ્રિયેસુ સુખિન્દ્રિયઞ્ચ સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ પદટ્ઠાનં. ઇમેસં ધમ્માનં પટિચ્ચસમુપ્પન્નાનં ફસ્સપચ્ચયા સુખવેદનીયો ફસ્સો સુખવેદના મનોપવિચારેસુ સોમનસ્સવિચારો છત્તિંસેસુ પઠમપદેસુ છ સોમનસ્સનેક્ખમ્મસ્સિતા. ઇતિ અયં ઓતરણો હારો.

તત્થ કતમો સોધનો હારો? યં અત્થં આરબ્ભ ઇદં સુત્તં ભાસિતં. સો અત્થો નિયુત્તો એતમત્થં આરબ્ભ સુત્તં. અયં સોધનો હારો.

૮૫. તત્થ કતમો અધિટ્ઠાનો હારો? મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ વેવચનપઞ્ઞત્તિ, ન એકત્તપઞ્ઞત્તિ. ધમ્માતિ એકતો ન વેવચનપઞ્ઞત્તિ. મનસા ચે પસન્નેનાતિ સો પસાદો દ્વિધો અજ્ઝત્તઞ્ચ અબ્યાપાદાવિક્ખમ્ભનબહિદ્ધા ચ ઓકપ્પનતો. સો અજ્ઝત્તપસાદો દ્વિધો. સમુગ્ઘાતપસાદો ચ વિક્ખમ્ભનપસાદો ચ બ્યાપાદપરિયુટ્ઠાનં. વિઘાતો ન મૂલપસાદો જાતમૂલમ્પિ વા. પસાદો સબ્યાપાદં વિઘાતેન. તતો નં સુખમન્વેતીતિ સુખં કાયિકઞ્ચ ચેતસિકઞ્ચ અપ્પિયવિપ્પયોગોપિ પિયસમ્પયોગોપિ નેક્ખમ્મસુખમ્પિ પુથુજ્જનસુખમ્પિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગમ્પિ ચેતસિકં સુખં. યમ્પિ પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, તમ્પિ કાયિકં સુખં બોજ્ઝઙ્ગા ચ ચેતસિકં સુખં. યમ્પિ પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેસિ, તમ્પિ તઞ્ચ સુખપદટ્ઠાનં પઞ્ઞત્તિયા યથાવુત્તં તં અપરામટ્ઠં કુસલાનં ધમ્માનં. અન્વેતીતિ અપ્પના સન્દિસ્સતિ ન ચાયં વા પત્તભૂતો અન્વેતિ. તદિદં સુત્તં દ્વીહિ આકારેહિ અધિટ્ઠાતબ્બં. હેતુના ચ યો પસન્નમાનસો વિપાકેન ચ યો દુક્ખવેદનીયો.

પરિક્ખારોતિ ભગવા પઞ્ચસતેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન નગરં પવિસતિ રાજગહં. તત્થ મનુસ્સો પુગ્ગલો ભગવન્તં પરિવિસતિ, તસ્સ પસાદો ઉપ્પન્નો કુસલમૂલપુબ્બયોગાવચરોપિ. સો અઞ્ઞેસઞ્ચ અક્ખાતિ, ઇદં વાચં ભાસતિ લાભા તેસં, યેસં નિવેસનં ભગવા પવિસતિ, અમ્હાકમ્પિ યદિ ભવેય્ય મયમ્પિ ભગવતો સંપસાદં લચ્છમ્હાતિ. યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ‘‘નમો ભગવતો નમો ભગવતો’’તિ અબ્યાપાદમાનો એકમન્તે અટ્ઠાસિ. તદનન્તરે ભગવા ઇમં સુત્તં અભાસિત્થ ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ. સબ્બં સુત્તં તથા યં પરેસં ભાસતિ ઇદં વાચાકમ્મં. યં અઞ્જલિં પણામેતિ, ઇદં કાયકમ્મં. યો મનોપસાદો, ઇદં મનોકમ્મં. તત્થ યં પરેસં પકાસેતિ ભાસતિ વણ્ણં. યેસં ભગવા નિવેસનં ગચ્છતીતિ. સબ્બં તસ્સ અલોભો કુસલમૂલં. યં ભગવતિ મેત્તચિત્તો, તસ્સ અદોસો કુસલમૂલં. યં અઞ્જલિં પણામેતિ માનઞ્ચ નિગ્ગણ્હાતિ, તત્થસ્સ અમોહો કુસલમૂલં પાતુભવતિ. યં ઉળારપઞ્ઞં પટિલભતિ, ઇદમસ્સ દિટ્ઠિવિપલ્લાસપ્પહાનં. યં તથાયેવ સંવરો હોતિ, ઇદમસ્સ સઞ્ઞાવિપલ્લાસપ્પહાનં. યં મનસ્સ પસાદનં, ઇદમસ્સ ચિત્તવિપલ્લાસપ્પહાનન્તિ અકુસલવિપલ્લાસાનં વિક્ખમ્ભનં પહાનં પચ્ચયો. તીણિ કુસલમૂલાનિ યો અનાવિલચિત્તસઙ્કપ્પો, સો તસ્સ મનસિકારોતિ વુચ્ચતિ. યં કિલેસેહિ વિક્ખમ્ભનં ઇતિ વિપલ્લાસા ચ આરમ્મણા સપ્પચ્ચયતાય પચ્ચયો કુસલમૂલાનિ ચ સન્દિસ્સયતાય પચ્ચયો, સો ચ મનસિકારો હેતુના ઇમિના પચ્ચયેન ચિત્તં ઉપ્પન્નં. તત્થ યં સસત્થારમ્મણં ચિત્તં પવત્તં અયં બુદ્ધાનુસ્સતિ. યમ્પિ ભગવતો ગુણે મનસિ કરોતિ, અયમસ્સ ધમ્માનુસ્સતિ. તત્થ સતિસમ્પજઞ્ઞં હેતુ, અયઞ્ચ પચ્ચયો. વાચા પઞ્ઞા હેતુ વિતક્કવિચારા પચ્ચયો. કાયસઙ્ખારા કમ્મસ્સ અભિસઙ્ખારો નામ હેતુ વા અપ્પચ્ચયો સુખવેદનીયસ્સ કમ્મસ્સ ઉપચયો હેતુકા કમ્મસ્સ પચ્ચયો.

૮૬. તત્થ કતમો સમારોપનો હારો? મનસાયેવ પસન્નેન સતોયેવેત્થ પસન્નો અપિ ચ ચિત્તવોદાના સત્તા વિમુચ્ચન્તીતિ તેન સત્તા ચિત્તપુબ્બઙ્ગમા ચિત્તેન પસન્નેન ચેતનાપિ તત્થ ચિત્તભૂતા ભવન્તીતિ પટિઘા અયં ચેતનાનં પસાદેન કાયો ચસ્સ પસાદો, સો ચ આરભતિ પસાદેન પસન્નો સઞ્ઞાનન્તિ ચસ્સ અવિપરીતા, સો પઞ્ચવિધો વિક્ખમ્ભના, કાયપસ્સમ્ભનાયેવા પસાદો ચિત્તસિતો ચિત્તં પન પુબ્બંયેવ પસન્નં. અયં સમારોપના. એવં પઞ્ચન્નમ્પિ પસાદો. તતો નં સુખમન્વેતીતિ કતમં ભગવા નિદ્દિસતિ? ન હિ અત્તસચ્ચં તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકો અન્વેતિ. તસ્સ ઉપાયો અનુગચ્છતિ યદા સિતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતે સોમનસ્સં અવિપ્પટિસારોપિ અન્વેતિ. અયં સમારોપનો હારો.

મહાનામ સક્કસ્સ સુત્તં [પસ્સ સં. નિ. ૫.૧૦૧૭]. તસ્મિં ચે સમયે અસ્સતો અસમ્પજાનો કાલં કરેય્ય કામે ભવતિ. અસ્સતો અભિસમાહારો યો મા ભાયિ, મહાનામ, યં તં ચિત્તં દીઘરત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં સીલપરિભાવિતં સુતચાગપરિભાવિતન્તિ વિત્થારેન કાતબ્બં. ચાગેન ચ પઞ્ઞાય ચ કિં દસ્સેતિ? યા સદ્ધા, સા ચેતસો પસાદો. યા અનાવિલસઙ્કપ્પિતા, સા સદ્ધા. કિં કારણા? અનાવિલલક્ખણા. અનાવિલલક્ખણા હિ સદ્ધા. અપરે આહુ ગુણપરિસુદ્ધિનિટ્ઠાગમનલક્ખણા, યઞ્ચ અપરે વા વચનપટિગ્ગહલક્ખણા સદ્ધા. અપરો પરિયાયો અત્તાનં યદિ એવં ઓકપ્પેતિ ‘‘નાહં કિઞ્ચિ જાનામીતિ એસા અહં તત્થ અનુઞ્ઞત્તા અનઞ્ઞતા’’તિ. અયં સદ્ધાતિ. અપરો પરિયાયો એકસટ્ઠિયા દિટ્ઠિગતાનં આદીનવાનુપસ્સના અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ. તેન ચ પદિટ્ઠં ભવતિ યથા ગમ્ભીરે ઉદપાને ઉદકં ચક્ખુના પસ્સતિ ન ચ કાયેન અભિસમ્ભુનાતિ. એવમસ્સ અરિયા નિજ્ઝાનક્ખન્તિયા દિટ્ઠિ ભવતિ, ન ચ સચ્છિકતા. અયં વુચ્ચતિ સદ્ધા. સા ચ લોકિકા. અપરો પરિયાયો ખમતિ પુથુજ્જનભૂતસ્સ વીસતિ ચાતિ કો સક્કાયાધીના ન નિવેસો. ન એતં એકન્તિ નયસઞ્ઞા યથાભૂતં દિટ્ઠિયા તુ ખલુ મુદૂહિ પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ દસ્સનમગ્ગેન પહીના ભવન્તિ. દિટ્ઠેકટ્ઠા ચ કિલેસા, અયં સદ્ધા.

સોતાપત્તઙ્ગમદુક્ખાયં ભૂમિયં પરિપુણ્ણા વુચ્ચતિ. તસ્મિંયેવ ભૂમિયં સેક્ખસીલં અરિયા ધારન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિંયેવ ભૂમિયં મુદુપઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિંયેવ ભૂમિયં ખન્ધેહિ અનત્થિકતા, અયં ચાગો. તસ્મા સદ્ધા ચાગાધિટ્ઠાનેન નિદ્દિસિતબ્બા. યતિકેન [તેન (ક.)] ભિય્યો મનેન સા હિસ્સ વિપરીતા દિટ્ઠિકા અસ્સદ્ધા, સા નયનઉપધીસુ પમત્તા સમાદિન્ના. તત્થ સદ્ધિન્દ્રિયં યો કામં પરિવિસ્સન્તિ ઇતિ સન્તપાપપટિનિસ્સગ્ગા ન ચાગાધિટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયેન પઞ્ઞાધિટ્ઠાનં, સીલેન ઉપસમાધિટ્ઠાનં. ઇમે ચત્તારો ધમ્મા સીલં પરિભાવયન્તિ સદ્ધા સીલં ચાગો ચ પઞ્ઞાતિ. તત્થ સદ્ધાય ઓઘં તરતિ. યં સીલં, અયં અપ્પમાદો. યો ચાગો, ઇદં પઞ્ઞાય કમ્મં. યા પઞ્ઞા, ઇદં પઞ્ઞિન્દ્રિયં, તત્થ યં સદ્ધિન્દ્રિયં. તં તીસુ અવેચ્ચપ્પસાદેસુ. યં સીલં, તં સદ્ધિન્દ્રિયેસુ. યો ચાગો, સો ચતૂસુ ઝાનેસુ. યા પઞ્ઞા, સા સચ્ચેસુ, સતિ સબ્બત્થગામિની. તસ્સ સેક્ખસ્સ ભદ્દિકા ભતિ, ભદ્દિકો અભિસમ્પરાયો. તસ્સ સમ્મુટ્ઠસ્સતિકસ્સ સીલં કરોન્તસ્સ ન કાયસમ્મુટ્ઠસ્સતિતાય તાનિ વા ઇન્દ્રિયાનિ તં વા કુસલમૂલં કમ્મવિપાકં ભવતિ. તસ્સ તિકસ્સ અત્થનિદ્દેસો. તત્થ સદ્ધા સીલં ચાગો પઞ્ઞા ચત્તારો ધમ્મા. યા સદ્ધા યા ચ પઞ્ઞા, ઇદં મનોસુચરિતં. યં સીલં, ઇદં કાયિકં વાચસિકં સુચરિતં. યો ચાગો, ઇદં ચેતસિકં અલોભો સુચરિતં. ઇતિ ચિત્તે ગહિતે પઞ્ચક્ખન્ધા ગહિતા ભવન્તિ. ઇમેહિ ધમ્મેહિ સુચરિતં ઇદં દુક્ખઞ્ચ અરિયસચ્ચં પદટ્ઠાનં મગ્ગસ્સ.

૮૭. તત્થ કતમો વિચયો હારો? યા ચ સદ્ધા યઞ્ચ સીલં. તં કિસ્સ કરોતિ? યા સદ્ધા તાય ભગવન્તં અનુસ્સરતિ મત્તેનપિ હત્થિના સમાગતા, અસ્સ ભો કુક્કુરા સબ્બં સીલેન નપ્પટિપજ્જતિ કાયેન વા વાચાય વા ઠાનં વિસારદો ભવતીતિ અવિપ્પટિસારી પઞ્ઞા યસ્સ પઞ્ઞત્તં ઉપટ્ઠપેતિ. તસ્સ અખણ્ડસ્સ સીલં યં ન પચ્છિ તસ્સં મોહસ્સ અકુસલચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ મિચ્છાદિટ્ઠિસહગતં વા, અયં વિચયો હારો. ધમ્મવાદિનો ભદ્દિકારાતિ ભવિસ્સતિ અત્થિ એસા યુત્તિ.

તત્થ કતમો પદટ્ઠાનો હારો? યમિદં ચિત્તં દીઘરત્તં પરિભાવિતં સદ્ધાય સીલેન ચાગેન પઞ્ઞાય સમાધિના પઠમજ્ઝાનસ્સ પદટ્ઠાનં. યા સદ્ધા અસ્સ અનાવિલસઙ્કપ્પો, તં દુતિયજ્ઝાનસ્સ પદટ્ઠાનં. તીણિ ચ અવેચ્ચપ્પસાદા યં સીલં, તં અરિયકન્તં, તં સીલક્ખન્ધસ્સ પદટ્ઠાનં. યા પઞ્ઞા, સા પઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ પદટ્ઠાનં. ઇમે ચ ધમ્મા ઇદઞ્ચ ચિત્તં એકોદિભૂતસમાધિસ્સ પદટ્ઠાનં. સદ્ધા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પદટ્ઠાનં. ચાગો સમાધિન્દ્રિયસ્સ પદટ્ઠાનં. પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ પદટ્ઠાનં. સદ્ધા ચ પઞ્ઞા ચ વિપસ્સના પદટ્ઠાનં. સીલઞ્ચ ચાગો ચ સમથસ્સ પદટ્ઠાનં. સદ્ધા ચ પઞ્ઞા ચ અવિજ્જા વિરાગાય પઞ્ઞાવિમુત્તિયા પદટ્ઠાનં. સીલઞ્ચ ચાગો ચ રાગવિરાગાય ચેતોવિમુત્તિયા પદટ્ઠાનં.

તત્થ કતમો લક્ખણો હારો? વિઞ્ઞાણે વુત્તે સદ્ધાસતિભાવિતે સબ્બે પઞ્ચક્ખન્ધા વુત્તા ભવન્તિ. સદ્ધાય ભણિતાય સબ્બાનિ સત્ત ધનાનિ ભણિતાનિ હોન્તિ સદ્ધાધનં…પે… સીલક્ખન્ધે વુત્તે સમાધિક્ખન્ધો ચ પઞ્ઞાક્ખન્ધો ચ વુત્તા ભવન્તિ. યં તં ચિત્તં દીઘરત્તં પરિભાવિતં પચ્છિમકે કાલે ન તદનુપરિવત્તિ ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. તત્થ સઞ્ઞાપિ તદનુપરિવત્તિની ભવતિ. યેપિ તજ્જાતિકા ધમ્મા, તેપિ તદનુપરિવત્તિનો ભવન્તિ. રૂપસઞ્ઞા રૂપસઞ્ચેતનાનુપસ્સનમનસિકારો એવં છન્નં આયતનાનં વિઞ્ઞાણકાયે, અયં લક્ખણો હારો.

તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો? ઇધ સુત્તે ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે ભદ્દિકં ભતિં આકઙ્ખેય્ય ભદ્દિકઞ્ચ અભિસમ્પરાયં, તે સદ્ધં સીલં ચાગં પઞ્ઞઞ્ચ મનસિ કરિસ્સન્તિ, અયં અધિપ્પાયો. યે ચઞ્ઞેપિ સત્તા તથાગતસ્સ સમ્મુખં ન પટિયુજ્ઝન્તે, ઇમં ધમ્મં સોતા અવિપ્પટિસારતો કાલં કરિસ્સન્તીતિ, અયં અધિપ્પાયો.

૮૮. તત્થ કતમો આવટ્ટો હારો? ઇદમ્પિ ચત્તારો ધમ્મા સદ્ધા ચ પઞ્ઞા ચ અસ્સદ્ધિયઞ્ચ અવિજ્જઞ્ચ હનન્તિ. સીલઞ્ચ ચાગો ચ તણ્હા ચ દોસઞ્ચ હનન્તિ. તસ્સ દ્વે મૂલાનિ પહીયન્તિ. દુક્ખં નિવત્તેતિ અપ્પહીનભૂમિયઞ્ચ દ્વિમૂલાનિ પઞ્ચક્ખન્ધા. દ્વે અરિયસચ્ચાનિ સમથો ચ વિપસ્સના ચ. દ્વિન્નં મૂલાનં પહાનં. ઇમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ નિરોધો ચ મગ્ગો ચ. અયં આવટ્ટો હારો.

તત્થ કતમો વિભત્તિ? યં તં ચિત્તં સદ્ધાપરિભાવિતં…પે… સચે પુથુજ્જનસ્સ તસ્સપિ ભદ્દિકા ભતિ ભવિસ્સતીતિ ન એકંસેન તસ્સ કમ્મં દિટ્ઠેયેવ ધમ્મે વિપાકન્તિ પચ્ચેસ્સતિ, અપરમ્હિ વા પરિયાયે ભવિસ્સતિ. યં વા અતીતં વિપાકાય પચ્ચુપટ્ઠિતં, તપ્પચ્ચયાનિ ચેતાનિ, યે યથા મહાકમ્મવિભઙ્ગે ‘‘તેનાયં વિભજ્જબ્યાકરણિયો નિદ્દેસો ધમ્મચારિનો યા ભદ્દિકા ભતી’’તિ.

તત્થ કતમા પરિવત્તના? અસ્સદ્ધિયં દુસ્સીલ્યં યં મચ્છેરં દુપ્પઞ્ઞં ચ [દુપ્પઞ્ઞિયં (ક.)] યઞ્ચ પટિપક્ખેન પહીના ભવન્તિ, અયં પરિવત્તના.

તત્થ કતમં વેવચનં? યં તં ચિત્તં દીઘરત્તં પરિભાવિતં ચિત્તં મનોવિઞ્ઞાણં…પે… યં સદ્ધાબલં સદ્ધિન્દ્રિયં, યં સીલં તં સુચરિતં, સંયમો નિયમો દમો ખન્ધતા ઇમાનિ તસ્સ વેવચનાનિ. યો ચાગો સો પટિનિસ્સગ્ગો અલોભો વોસગ્ગો ચાગોયિટ્ઠાનં. યા પઞ્ઞા સા પઞ્ઞત્તા પઞ્ઞપ્પભા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં.

તત્થ કતમા પઞ્ઞત્તિ? યં તં ચિત્તં બીજં પઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. પરિભાવના વાસના પઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તિ. સદ્ધા પસાદપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તા. સીલં સુચરિતપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. ચાગો પુઞ્ઞકિરિયપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તો. પઞ્ઞા વીમંસપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તા. ઇમે તયો ધમ્મા સદ્ધા સીલં ચાગો પઞ્ઞવતો પારિસુદ્ધિં ગચ્છન્તિ.

તત્થ કતમો ઓતરણો? યં ચિત્તં, તં ખન્ધેસુ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, ધાતૂસુ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, આયતનેસુ મનાયતનં. યે ચત્તારો ધમ્મા, તે ખન્ધેસુ સઙ્ખારક્ખન્ધે પરિયાપન્ના…પે… ધાતૂસુ આયતનેસુ.

તત્થ કતમો સોધનો હારો? ઇદં ભગવતો ભાસિતં મહાનામેન સક્કેન પુચ્છિતેન સબ્બં તં નિયુત્તં.

તત્થ કતમો અધિટ્ઠાનો? ઇદં ચિત્તં વેમત્તતાય પઞ્ઞત્તં અકુસલેહિ ચિત્તેહિ અપરિભાવિતેહિ પરિભાવિતન્તિ યાનિ પુન પરિભાવિતાનિ અઞ્ઞેસમ્પિ તત્થ ઉપાદાય પઞ્ઞત્તં સબ્બેપિમે ચત્તારો ધમ્મા એકત્તતાય પઞ્ઞત્તા. ભદ્દિકા ભતીતિ કામભોગિનો તેવ રૂપધાતુ અરૂપધાતુ મનુસ્સાતિ સબ્બા ભદ્દિકા ભતિ તદેવ કથાય પઞ્ઞત્તં, અયં પઞ્ઞત્તિ.

તત્થ કતમો પરિક્ખારો? ચિત્તસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ પચ્ચયો આધિપતેય્યપચ્ચયતાય મનસિકારો. હેતુપચ્ચયતાય પચ્ચયો. સદ્ધાય લોકિકા પઞ્ઞા હેતુપચ્ચયતાય પચ્ચયો. યોનિસો ચ મનસિકારો પચ્ચયો. સીલસ્સ પતિરૂપદેસવાસો પચ્ચયો. અત્તસમ્માપણિધાનઞ્ચ હેતુ. ચાગસ્સ અલોભો હેતુ. અવિપ્પટિસારો ચ હેતુપચ્ચયો. પઞ્ઞા પરતો ચ ઘોસો અજ્ઝત્તઞ્ચ યોનિસો મનસિકારો હેતુપચ્ચયો ચ.

તત્થ કતમો સમારોપનો? યં તં ચિત્તં દીઘરત્તં પરિભાવિતન્તિ ચેતસિકાપિ. એત્થ સબ્બે ધમ્મા પરિભાવિતા ભદ્દિકા તે ભતિ ભવિસ્સતિ, ભદ્દિકા ઉપપત્તિકો અભિસમ્પરાયો. ઇતિ યે કેચિ મનુસ્સકા ઉપભોગપરિભોગા સબ્બે ભદ્દિકા ભતિયેવ, અયં સમારોપનો.

૮૯. ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વીતરાગોતિ ગાથા [પસ્સ ઉદા. ૬૧ ઉદાને]. તત્થ કિં ઉદ્ધં નામ? યં ઇતો ઉદ્ધં ભવિસ્સતિ અનાગામી, ઇદં ઉદ્ધં. અધો નામ યમતિક્કન્તમતીતં, ઇદમવોચ અપદાનતન્તિ ઉદ્ધં. તત્થ અતીતેન સસ્સતદિટ્ઠિ પુબ્બન્તાકપ્પિકાનં અપરન્તદિટ્ઠિ કેસઞ્ચિ, ઉચ્છેદદિટ્ઠિં યં [ઉચ્છેદદિટ્ઠિયં (ક.)] વુત્તકપ્પિકાનં ઇમા ચેવ દિટ્ઠિયો ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ચ સસ્સતદિટ્ઠિ ચ. તત્થાયં સસ્સતદિટ્ઠિ ઇમાનિ પન્નરસ પદાનિ સક્કાયદિટ્ઠિ સસ્સતં ભજન્તિ. રૂપવન્તં મે અત્તા, અત્તનિ મે રૂપં, રૂપં મે અત્તાતિ યદુચ્ચતે પઞ્ઞં પરિદહન્તિ. યા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ સા પઞ્ચસતાનિ ઉચ્છેદં ભજન્તિ. તે ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ પસ્સન્તિ, રૂપં મે અત્તાતિ તથારૂપા ચતુબ્બિધા સક્કાયદિટ્ઠિ ઉચ્છેદેન ચ સસ્સતેન ચ. એવં પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ વીસતિવત્થુકાય દિટ્ઠિયા પન્નરસ પદાનિ પુબ્બન્તં ભજન્તિ. સસ્સતદિટ્ઠિયા પઞ્ચ પદાનિ અપરન્તં ભજન્તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા. તત્થ ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ પસ્સન્તા રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, સો ઉચ્છેદવાદી રૂપવન્તઞ્ચ અત્તાનં, અત્તનિ ચ રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાતિ સો પસ્સતિ ચાતિ ઇતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ચ, અત્તતો પટિસ્સરતિ સસ્સતદિટ્ઠિ પુબ્બન્તતો ચ પટિસ્સરતિ. ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ ન સમનુપસ્સતિ. તસ્સ દિટ્ઠાસવા પહાનં ગચ્છન્તિ. યો તીસુ અદ્ધાસુ પુબ્બન્તે ચ અપરન્તે ચ તેન તેન નિદ્દિટ્ઠાનેન ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વીતરાગો ‘‘અહમસ્મી’’તિ ન અનુપસ્સતીતિ ઇમિના દ્વારેન ઇમિના પયોગેન ઇમિના ઉપાયેન ઇદં દસ્સનભૂમિ ચ સોતાપત્તિફલઞ્ચ સો અરિયો પયોગો અનભાવંગતેન સંસારેન અપુનબ્ભવાતિ યો કોચિ અરિયો પયોગો પુનબ્ભવાય મુદૂનિ વા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ મજ્ઝાનિ અધિમત્તાનિ વા સબ્બં અપુનબ્ભવપ્પહાનાય સંવત્તન્તિ. અહન્તિ દિટ્ઠોઘો કામોઘો ભવોઘો અવિજ્જોઘો ચ ઓધિસો. તત્થ દેસનાહારેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ સોતાપત્તિફલેન ચ દ્વે સચ્ચાનિ મગ્ગો ચ નિરોધો ચ. સક્કાયસમુદયેન દ્વે સચ્ચાનિ દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ, અયં દેસના હારો.

તત્થ કતમો વિચયો? ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ અસમનુપસ્સન્તો તીણિ દસ્સનપ્પહાતબ્બાનિ સંયોજનાનિ પજહતિ. અયં વિચયો.

તત્થ કતમા યુત્તિ? તિવિધા પુગ્ગલા કોચિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ કોચિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ કોચિ નેય્યો. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ તિક્ખિન્દ્રિયો ચ તતો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ મુદિન્દ્રિયો તતો મુદિન્દ્રિયેહિ નેય્યો. તત્થ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ તિક્ખિન્દ્રિયતાય દસ્સનભૂમિમાગમ્મ સોતાપત્તિફલં પાપુણાતિ, એકબીજકો ભવતિ. અયં પઠમો સોતાપન્નો. વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ મુદૂહિ ઇન્દ્રિયેહિ દસ્સનભૂમિમાગમ્મ સોતાપત્તિફલં પાપુણાતિ, કોલંકોલો ચ હોતિ. અયં દુતિયો સોતાપન્નો. તત્થ નેય્યો દસ્સનભૂમિમાગમ્મ સોતાપત્તિફલં પાપુણાતિ, સત્તક્ખત્તુપરમો ચ ભવતિ. અયં તતિયો સોતાપન્નો.

અત્થિ એસા યુત્તિ મુદુમજ્ઝાધિમત્તેહિ ઇન્દ્રિયેહિ મુદુમજ્ઝાધિમત્તં ભૂમિં સચ્છિકરેય્ય સક્કાયદિટ્ઠિપ્પહાનેન વા દિટ્ઠિગતાનિ પજહતિ. અયં યુત્તિ.

તત્થ કતમો પદટ્ઠાનો? તત્થ સક્કાયદિટ્ઠિ સબ્બમિચ્છાદિટ્ઠિયા પદટ્ઠાનં. સક્કાયો નામરૂપસ્સ પદટ્ઠાનં. નામરૂપં સક્કાયદિટ્ઠિયા પદટ્ઠાનં. પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ રૂપીનિ રૂપરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. સળાયતનં અહંકારસ્સ પદટ્ઠાનં. તત્થ કતમો લક્ખણો? દ્વીસુ દિટ્ઠીસુ પહીનાસુ તત્થ એકા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ પહાનં ગચ્છન્તિ. ઉદ્ધં ચ અધો ચ વીતરાગો સબ્બરજનીયેસુ વીતરાગો હોતિ. તજ્જા પરભૂમિયં, ઇદં પચ્ચયન્તિ યથાભૂતં પસ્સતિ. સો સબ્બપટિચ્ચસમુપ્પાદં આમસતિ. અયં લક્ખણો હારો.

૯૦. તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો? ઇમમ્હિ સુત્તે ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે સત્તા યે નાભિરમિસ્સન્તિ, તે દિટ્ઠિપ્પહાનાય વાયમિસ્સન્તિ. અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. અયં ચતુબ્યૂહો હારો.

તત્થ કતમો આવટ્ટો હારો? યાનિમાનિ મુદૂનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ તાનિ ઓરમ્ભાગિયાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. સબ્બેન સબ્બં સમૂહનન્તિ અભિજ્ઝાબ્યાપાદો ચ ભાવનાકારેન સેક્ખાય વિમુત્તિયા બલં સદ્ધા, ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ દિટ્ઠિવસેન બલં સદ્ધા, વીરિયિન્દ્રિયં આરભિતત્તા સતિન્દ્રિયં પગ્ગહિતત્તા અચ્ચન્તં નિટ્ઠં ગચ્છન્તિ. તત્થ યાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, અયં મગ્ગો સંકિલેસપ્પહાનં. અયં નિરોધો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો, ઇદં દુક્ખં. અયં આવટ્ટો હારો.

તત્થ કતમો વિભત્તિ હારો? ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ યો સમનુપસ્સતિ, સો ચ ખો અધિમત્તેન લોકિકા યં ભૂમિયં ન તુ અરિયેન પયોગેન સો સક્કાયદિટ્ઠિ પજહતિ. યં વુચ્ચતિ તજ્જાય ભૂમિયા અધિમત્તાય. તત્થ તજ્જાય ભૂમિયં પઞ્ચહિ આકારેહિ અધિમત્તતં પટિલભતિ સીલેન વતેન બાહુસ્સચ્ચેન સમાધિના નેક્ખમ્મસુખેન. તત્થ અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞી અધિમાનં ગણ્હાતિ. એતસ્મિંયેવ વત્થુપ્પત્તિયં ભગવા ઇદં સુત્તં ભાસતિ. સીલવા વતમત્તેનાતિ. તત્થ યો અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞી તસ્સ યો સમાધિ, સો સામિસો કાપુરિસસેવિતો પન સો કાપુરિસા વુચ્ચન્તિ પુથુજ્જના. આમિસં યઞ્ચ અરિયમગ્ગમાગમ્મ લોકિકા અનરિયં તેન સમાધિ હોતિ અનરિયો કાપુરિસસેવિતો. યો પન અરિયાકારેન યથાભૂતં ન જાનાતિ ન પસ્સતિ [જાનાતિ પસ્સતિ (પી.)], સો અધિગમનં પજહતિ યો અરિયેન સમાધિના અકાપુરિસસેવિતેન નિરામિસેન નીયતિ, તત્થ અકાપુરિસા વુચ્ચન્તિ અરિયપુગ્ગલા. યો તેહિ સેવિતો સમાધિ, સો અકાપુરિસસેવિતો. તસ્મા એકં વિભજ્જબ્યાકરણીયં ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ અસમનુપસ્સન્તો તથા પાતેતિ.

તત્થ કતમા પરિવત્તના? ઇમાય દસ્સનભૂમિયા કિલેસા પહાતબ્બા, તેહિ પહીયન્તિ અનિદ્દિટ્ઠાપિ ભગવતા નિદ્દિસિતબ્બા યો.

તત્થ કતમં વેવચનં? યા સક્કાયદિટ્ઠિયા અત્તદિટ્ઠિયા. અયં ભૂમિ. યે કિલેસા પહાતબ્બા. તે અપ્પહીયન્તિ અનિદ્દિટ્ઠાપિ ભગવતા સસ્સતદિટ્ઠિ ચ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ચ, સા પરિયન્તદિટ્ઠિ ચ. યા અપરિયન્તદિટ્ઠિ ચ, સા સસ્સતદિટ્ઠિ ચ. યા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, સા નત્થિકા દિટ્ઠિ. યા સસ્સતદિટ્ઠિ, સા અકિરિયદિટ્ઠિ. ઇદં વેવચનં.

તત્થ કતમા પઞ્ઞત્તિ? તણ્હા સંયોજનપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તા. મગ્ગો પટિલાભપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તો. ઇન્દ્રિયા પટિલાભપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તાતિ. તત્થ કતમો ઓતરણો? સક્કાયો દુક્ખં દસ્સનપ્પહાતબ્બો. સમુદયો મગ્ગો. ઇન્દ્રિયાનિ તાનિ ચ નિદ્દિટ્ઠાનિ ખન્ધધાતુઆયતનેસુ.

તત્થ કતમો સોધનો હારો? યઞ્હિ આરબ્ભ ભગવતા ઇદં સુત્તં ભાસિતં, સો આરબ્ભ નિદ્દિટ્ઠો. તત્થ કતમો પરિક્ખારો? નામરૂપસ્સ હેતુપચ્ચયોપિ વિઞ્ઞાણં હેતુ બીજં. તેન અવિજ્જા ચ સઙ્ખારા ચ પચ્ચયો. નિવત્તિનયો ન અપરો પરિયાયો સબ્બભવો, યે ચ સબ્બભવસ્સ હેતુ પરભણ્ડપચ્ચયો ઇતિ સમ્માદિટ્ઠિ પરતો ચ ઘોસો યોનિસો ચ મનસિકારો પચ્ચયો. યા પઞ્ઞા ઉપ્પાદેતિ, એસા હેતુ સમ્માદિટ્ઠિયા સમ્માસઙ્કપ્પો ભવતિ, યા સમ્માસમાધિ [સમ્માદિટ્ઠિ (પી.)], અયં પરિક્ખારો.

તત્થ કતમો સમારોપનો? ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ અસમનુપસ્સી દુક્ખતો રોગતો…પે… પન્નરસ પદાનિ. સીલાનિ ભગવા કિમત્થિયાનિ કિમાનિસંસાનિ. સીલાનિ, આનન્દ, અવિપ્પટિસારત્થાનિ યાવ વિમુત્તિ. તત્થ દુવિધો અત્થો – પુરિસત્થો ચ વચનત્થો ચ.

૯૧. તત્થ કતમો પુરિસત્થો? યાયં ન પચ્છાનુતાપિતા અયં અવિપ્પટિસારો, અયં પુરિસત્થો. યથા કોચિ બ્રૂહયતિ ઇમત્થમાસેવતિ સો ભણેય્ય, કિઞ્ચિ મમેત્થ અધીનં તસ્સત્થાય ઇદં કિરિયં આરભામીતિ. અયં પુરિસત્થો.

તત્થ કતમો વચનત્થો? સીલાનિ કાયિકં વા વાચસિકં વા સુચરિતં અવિપ્પટિસારોતિ. તત્થ સીલસ્સ વતસ્સ ચ ભાસોયેવ. અનઞ્ઞા સુગતકમ્મતા સુચરિતં અયં અવિપ્પટિસારો. એવં યાવ વિમુત્તીતિ એકમેકસ્મિં પદે દ્વે અત્થા – પુરિસત્થો ચ વચનત્થો ચ, યથા ઇમમ્હિ સુત્તે એવં સબ્બેસુ સુત્તેસુ દ્વે દ્વે અત્થા. અયં હિ પરમત્થો ઉત્તમત્થો ચ. યં નિબ્બાનસચ્છિકં નિસ્સાય યં સકં સચ્છિકાતબ્બં ભવતિ, સો વુચ્ચતિ કતસ્સ [સતસ્સ (ક.)] કત્થોતિ. અયં પુન વેવચનં સમ્પજાનાતિ. ઇમિના નિયુત્તત્થમભિલબ્ભન્તિ વચનત્થો. તત્થ યં અત્થં સાવકો અભિકઙ્ખતિ. તસ્સ યો પટિલાભો, અયં પુરિસત્થો. યં યં ભગવા ધમ્મં દેસેતિ, તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ યા અત્થવિઞ્ઞત્તિ. અયં અત્થો, તત્થ સીલાનં અવિપ્પટિસારો અત્થોપિ આનિસંસોપિ. એસો ચ આનિસંસો યં દુગ્ગતિં ન ગચ્છતિ. યથા તં ભગવતા એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારી, અયં અત્થો.

યં પુરિસો ભાવનાભૂમિયં સીલાનિ આરબ્ભ સીલેન સંયુત્તો હોતિ એવં યાવ વિમુત્તિ તથા સીલક્ખન્ધો. તત્થ યો ચ અવિપ્પટિસારો અનુસયવસેન નિદ્દિટ્ઠો, તઞ્ચ સીલં અયં સીલક્ખન્ધો. પામોજ્જપીતિપસ્સદ્ધીતિ ચ સમાધિન્દ્રિયેન, અયં સમાધિક્ખન્ધો. યં સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં પઞ્ઞાક્ખન્ધો. ઇમે તયો ખન્ધા સીલં સમાધિ પઞ્ઞા ચ તથા સીલં પરિપૂરેતિ યં વીરિયિન્દ્રિયં તેન કારણેન સો સીલં પરિપૂરેતિ, અનુપ્પન્નસ્સ ચ અકુસલસ્સ અનુપ્પાદાય વાયમતિ, ઉપ્પન્નસ્સ ચ પહાનાય અનુપ્પન્નસ્સ ચ કુસલસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કુસલસ્સ ભિય્યોભાવાય ઇતિ વીરિયિન્દ્રિયં નિદ્દિટ્ઠં. તત્થ યો સમાધિક્ખન્ધો, ઇદં સમાધિન્દ્રિયં. પઞ્ઞાક્ખન્ધો પઞ્ઞિન્દ્રિયં, તં ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ દટ્ઠબ્બં. તથા યો અનુપ્પન્નસ્સ ચ અકુસલસ્સ અનુપ્પાદાય વાયમતિ, ઇદં પઠમં સમ્મપ્પધાનં. યં ઉપ્પન્નસ્સ, ઇદં દુતિયં. ચત્તારિ સમ્મપ્પધાનાનિ ચતૂસુ ઝાનેસુ પસ્સિતબ્બાનિ. તથા સીલક્ખન્ધેન નેક્ખમ્મધાતુ ચ અધિકા [આદિકા (પી.)], તયો ચ વિતક્કા નેક્ખમ્મવિતક્કો અબ્યાપાદવિતક્કો અવિહિંસાવિતક્કો ચ. સાધારણભૂતા. યા પિયાયમાનસ્સ પામોજ્જેન ઇદં કાયિકં સુખં આનિતં અનિયમીતિપેમેન, ઇદં દુક્ખં. યો તત્થ અવિક્ખેપો, અયં સમાધિ. ઇદં પઞ્ચઙ્ગિકં પઠમં ઝાનં. યા ચેતસિકા પસ્સદ્ધિ સવિતક્કં સવિચારં વિરોધનં, યો કિલેસો ચ પરિદાહો, સો પઠમે ઝાને નિરુદ્ધો. તથા યા ચ કિલેસપસ્સદ્ધિ યા ચ વિતક્કવિચારાનં પસ્સદ્ધિ, ઉભયેપિ એતે ધમ્મે પસ્સદ્ધાયં. તત્થ કાયસ્સ ચિત્તસ્સ ચ સુખં સુખાયના, ઇદં પીતિસુખિનો પસ્સદ્ધિ. યોપિ એકોદિભાવો ચિત્તસ્સ, તેન એકોદિભાવેન યં ચિત્તસ્સ અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં, ઇદં ચતુત્થં ઝાનઙ્ગં. ઇતિ અજ્ઝત્તઞ્ચ સમ્પસાદો ચેતસો ચ એકોદિભાવો પીતિ ચ સુખઞ્ચ, ઇદં દુતિયં ઝાનં ચતુરઙ્ગિકં. યો પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, તેન અધિમત્તેન સુખેન ફરિત્વા સુખં ચેતસિકં યં, સો પીતિવીતરાગો એવં તસ્સ પીતિવીતરાગતાય ઉપેક્ખં પટિલભતિ. સો પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખં પટિલભતિ. સુખઞ્ચ પટિસંવેદેતિ. સતિ ચ સમ્મા પઞ્ઞાય પટિલભતિ. સચે સતિ એકગ્ગતા ઇદં પઞ્ચઙ્ગિકં તતિયં ઝાનં. યં સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ, અયં એકગ્ગતાય પરાવિધાનભાગિયા, પઠમે ઝાને અત્થિ ચિત્તેકગ્ગતા નો ચક્ખુસ્સ વેદના સબ્બં પારિપૂરિં ગચ્છતિ. યથા ચતુત્થે ઝાને, તથા યા ઉપેક્ખા પસ્સમ્ભયં સતિસમ્પજઞ્ઞં ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ઇદં ચતુત્થં ઝાનં.

૯૨. યથા સમાધિ દસ્સયિતબ્બં, તથા પઞ્ઞિન્દ્રિયં તં ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ પસ્સિતબ્બં. યં સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ, સા પજાનના ચતુબ્બિધા અસુભતો દુક્ખતો અનત્તતો ચ, યદારમ્મણં તં દુક્ખં અરિયસચ્ચં, યં પજાનન્તો નિબ્બિન્દતિ વિમુચ્ચતિ તથા યં કામાસવસ્સ પહાનં ભવાસવસ્સ દિટ્ઠાસવસ્સ અવિજ્જાસવસ્સ, અયં નિરોધો અપ્પહીનભૂમિયં આસવસમુદયો. ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ યથા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પસ્સિતબ્બં. યથાયં સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં દસ્સનભૂમિ. સોતાપત્તિફલઞ્ચ યથાભૂતં પજાનન્તો નિબ્બિન્દતીતિ, ઇદં તનુકઞ્ચ. કામરાગબ્યાપાદં સકદાગામિફલઞ્ચ યં નિબ્બિન્દતિ વિરજ્જતિ, અયં પઠમજ્ઝાનભાવનાભૂમિ ચ રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ અનાગામિફલઞ્ચ. યં વિમુત્તિ વિમુચ્ચતિ, અયં અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ અરહત્તઞ્ચ. ઇમે અવિપ્પટિસારા ચ વીરિયિન્દ્રિયઞ્ચ ચત્તારો સમ્મપ્પધાના અવિપ્પટિસારા તઞ્ચ ઉપરિ યાવ સમાધિ, એવં તે ચત્તારિ ઝાનાનિ સમાધિન્દ્રિયઞ્ચ યં સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ. ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના સીલપારિપૂરિમુપાદાય ચાગસંહિતેન ચ નિબ્બેધિકાનઞ્ચ નિમિત્તાનં અનાવિલમના, ઇદં સતિન્દ્રિયં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. યં પુન ઇમાય ધમ્મદેસનાય તીસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠોગમનકિન્દ્રિયં કિલેસપહાનેન ચ સેક્ખસીલં, ઇદં સદ્ધિન્દ્રિયં. ચત્તારિ ચ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ ફલાનિ. સમાધિન્દ્રિયાનિ સોપનિયાહારીનિ સબ્બસુત્તેસુ નિદ્દિસિતબ્બાનિ. યં ઝાનં પટિલભનં વીરિયગહિતંયેવ ઞાણં પટિસ્સરતો, અયં સુતમયી પઞ્ઞા. યો સમાધિ પુબ્બાપરનિમિત્તાભાસો અનોમગતિતાય યથાકામો, અયં ચિન્તામયી પઞ્ઞા, યં તથાસમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં ભાવનામયી પઞ્ઞા. અયં સુત્તનિદ્દેસો.

ઇમં સુત્તં નિબ્બેધભાગિયં બુજ્ઝકારધિકં બુજ્ઝિતબ્બં. યેહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં તં બુજ્ઝિસ્સન્તિ તસ્સ અઙ્ગાનિ બુજ્ઝિસ્સન્તિ, તેન બોજ્ઝઙ્ગા. તથા આદિતો યાવ સીલં વતં ચેતના કરણીયા, કિસ્સ સીલાનિ પારિપૂરેતિ. અનુપ્પન્નસ્સ ચ અકુસલસ્સ અનુપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ ચ અકુસલસ્સ પહાનાય અનુપ્પન્નસ્સ કુસલસ્સ ઉપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ ચ કુસલસ્સ ભિય્યોભાવાય, ઇદં વીરિયં તસ્સ તસ્સ બુજ્ઝિતસ્સ અઙ્ગન્તિ. અયં વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ઇમિના વીરિયેન દ્વે ધમ્મા આદિતો અવિપ્પટિસારો પામોજ્જઞ્ચ યા પુન પીતિ અવિપ્પટિસારપચ્ચયા પામોજ્જપચ્ચયા, અયં પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. યં પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. અયં પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. તેન કાયિકસુખમાનિતં યં સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ, અયં સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. યં સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. યા સીલમુપાદાય પઞ્ચન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં ઉપાદાયાનુલોમતા નિમિત્તાયના પીતિભાગિયાનઞ્ચ વિસેસભાગિયાનઞ્ચ અપિલાપનતા સહગતા હોતિ અનવમગ્ગો, અયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. યં યથાભૂતં પજાનાતિ, અચ્ચારદ્ધવીરિયં કરોતિ. ઉદ્ધચ્ચભૂમીતિ કતા અભિપત્થિતં પેસેતિ. કોસજ્જભૂમીતિ ગરહિતો રહિતેહિ અઙ્ગેહિ બુજ્ઝતિ યં ચક્ખુસમથપથં, સા ઉપેક્ખાતિ. તેન સા ઉપેક્ખા તસ્સ બોજ્ઝઙ્ગસ્સ અઙ્ગન્તિ કરિત્વા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ વુચ્ચતે. એસો સુત્તનિદ્દેસો.

૯૩. તત્થ કતમા દેસના? અસ્મિં સુત્તે ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દેસિતાનિ. તત્થ કતમો વિચયો? સીલવતો અવિપ્પટિસારો યાવ વિમુત્તિ ઇમિસ્સાય પુચ્છાય મિનિકિમત્થસ્સમીતિ દ્વે પદાનિ પુચ્છા દ્વે પદાનિ વિસજ્જનાનિ દ્વીહિ પદેહિ દ્વે અભિઞ્ઞં દ્વીહિ ચેવ પદેહિ વિસજ્જના કિં પુચ્છતિ નિબ્બાધિકં કાયભૂમિં કમ્મસ્સ તથા હિ પતિટ્ઠા ચ અસેક્ખે ધમ્મે ઉપ્પાદેતિ. તત્થ કતમા યુત્તિ? સીલવતો અવિપ્પટિસારો ભવતિ કિં નિચ્છન્દસ્સ ચ વિરાગો અત્થિ એસા યુત્તિ. તત્થ કતમં પદટ્ઠાનં? વીરિયં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ પદટ્ઠાનં. સમાધિ સમાધિન્દ્રિયસ્સ પદટ્ઠાનં. પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ પદટ્ઠાનં. વીરિયં અદોસસ્સ પદટ્ઠાનં. સમાધિ અલોભસ્સ પદટ્ઠાનં. પઞ્ઞા અમોહસ્સ પદટ્ઠાનં. વીરિયિન્દ્રિયં તિણ્ણં મગ્ગઙ્ગાનં પદટ્ઠાનં, સમ્માવાચાય સમ્માકમ્મન્તસ્સ સમ્માઆજીવસ્સ. સમાધિન્દ્રિયં તિણ્ણં મગ્ગઙ્ગાનં પદટ્ઠાનં, સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચાય સમ્માસમાધિનો. પઞ્ઞિન્દ્રિયં દ્વિન્નં મગ્ગઙ્ગાનં પદટ્ઠાનં, સમ્માસતિયા સમ્માદિટ્ઠિયા ચ.

તત્થ કતમો લક્ખણો? સીલક્ખન્ધે વુત્તે સબ્બે તયો ખન્ધા વુત્તા ભવન્તિ, સીલમેવ હિ સેલોપમતા યથા સેલો સબ્બપચ્ચત્થિકેહિ અકરણીયો એવં તં ચિત્તં સબ્બકિલેસેહિ ન કમ્પતીતિ, અયં અમોહો. વિરત્તં [પસ્સ ઉદા. ૩૪ ઉદાનપાળિયં] રજનીયેસૂતિ અયં અલોભો. કોપનેય્યે ન કુપ્પતીતિ અયં અદોસો. તત્થ પઞ્ઞા અમોહો કુસલમૂલં, અલોભો અલોભોયેવ, અદોસો અદોસોયેવ. ઇમેહિ તીહિ કુસલમૂલેહિ સેક્ખભૂમિયં ઠિતો અસેક્ખમગ્ગં ઉપ્પાદેતિ. સેક્ખભૂમિ સમ્પત્તિકમ્મધમ્મે ઉપ્પાદેતિ, સા ચ સમ્માવિમુત્તિ, યઞ્ચ વિમુત્તિરસઞાણદસ્સનં ઇમે દસ અસેક્ખાનં અરહત્તં ધમ્મા. તત્થ અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન ચતુબ્બિધા ભાવનાપિ લબ્ભતિ. સીલભાવના કાયભાવના ચિત્તભાવના પઞ્ઞાભાવના ચ. તત્થ સમ્માકમ્મન્તેન સમ્માઆજીવેન ચ કાયો ભાવિતો. સમ્માવાચાય સમ્માવાયામેન ચ સીલં ભાવિતં. સમ્માસઙ્કપ્પેન સમ્માસમાધિના ચ ચિત્તં ભાવિતં. સમ્માદિટ્ઠિયા સમ્માસતિયા ચ પઞ્ઞા ભાવિતા. ઇમાય ચતુબ્બિધાય ભાવનાય દ્વે ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ. ચિત્તં ભાવનાય સમથો, પઞ્ઞા ભાવનાય વિપસ્સના. તત્થ પઞ્ઞા અવિજ્જાપહાનેન ચિત્તં ઉપક્કિલેસેહિ અમિસ્સીકતન્તિ. પઞ્ઞા ભાવનાય ચિત્તભાવનંયેવ પરિપૂરેતિ. એવં યસ્સ સુભાવિતં ચિત્તં કુતો તં દુક્ખમેસ્સતીતિ. અપિ ચ ખો પન તસ્સ આયસ્મતો અબ્યાપાદધાતુ અધિમુત્તા, ન સો પેતં સમાપન્નો તસ્સ સઙ્ખાપહારં દેતિ, સઙ્ખાવિતક્કિતે સરીરે દુક્ખં ન વેદિયતિ, અયં સુત્તત્થો.

૯૪. તત્થ કતમા દેસના? ઇમમ્હિ સુત્તે દસ અસેક્ખા અરહત્તધમ્મા દેસિતા અપ્પમાણા ચ સમ્મા વિભાવના. તત્થ કતમો વિચયો? સેલોપમતા યે યે ધમ્મા વેદનીયસુખદુક્ખોપગતા, તે સબ્બે નિરૂપં વાનુપસ્સન્તાનં વૂપગતા કાયતો વેદયિતપરિક્ખારો અપ્પવત્તિતો દુક્ખં ન વેદિયતિ. તત્થ કતમા યુત્તિ, યસ્સેવં ભાવિતં ચિત્તં કુતો તં [નં (ક.)] દુક્ખમેસ્સતીતિ. તીસુ ભાવનાસુ દુક્ખં નક્ખમતિ ચિત્તં ચિત્તભાવનાય ચ. નિરોધભાવનાય ચ આનન્તરિકા સમાધિભાવનાય ચ. ઇતિ યસ્સેવં ભાવિતં ચિત્તન્તિ સમાધિ ફલસ્સ પદટ્ઠાનં.

તત્થ કતમો લક્ખણો? યસ્સેવં ભાવિતં [પસ્સ ઉદા. ૩૪ ઉદાનપાળિયં] ચિત્તન્તિ ચિત્તાનિ ભાવિતાનિ યથા પઠમં નિદ્દિટ્ઠાનિ પઞ્ઞા સીલં કાયો ચિત્તં, સીલમ્પિ સુભાવિતં કાયિકચેતસિકઞ્ચ ઠિતત્તા નાનુપકમ્પતીતિ વેદનાપિ તથા સઞ્ઞાપિ સઙ્ખારાપિ. કુતો તં દુક્ખમેસ્સતીતિ સુખમ્પિ નાનુગચ્છતિ, અદુક્ખમસુખમ્પિ નાગતન્તિ.

તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો? ઇધ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે દુક્ખેન અધિકા ભવિસ્સન્તિ, તે એવરૂપાહિ સમાપત્તીહિ વિરહિસ્સન્તિ. અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. યે ચ અપ્પસન્ના, તે હિ ભવિસ્સન્તિ, પસન્નાનઞ્ચ પીતિપામોજ્જં ભવિસ્સતિ, અયં તત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. આવટ્ટોતિ નત્થિ આવટ્ટનસ્સ ભૂમિ.

વિભત્તીતિ યસ્સેવં ભાવિતં ચિત્તં કુતો તં દુક્ખમેસ્સતીતિ દુવિધો નિદ્દેસો – દુક્ખહેતુનિદ્દેસો ચ પટિપક્ખનિદ્દેસો ચ. કો સો દુક્ખહેતુ? યતો દુક્ખં આગચ્છતિ પટિપક્ખે વુત્તે સેસધમ્માનં સીલં હેતુ ચ પચ્ચયો ચ, તે સબ્બે ધમ્મા વુત્તા હોન્તિ. એકબોધિપક્ખિયે ધમ્મે વુત્તે સબ્બે બોધગમનીયા ધમ્મા વુત્તા ભવન્તિ.

તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો? ઇમમ્હિ સુત્તે ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે અવિપ્પટિસારેન છન્દિકા, તે સીલપારિપૂરી ભવન્તિ પામોજ્જછન્દિકા અવિપ્પટિસારીપારિપૂરી, અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો…પે… અયં ચતુબ્યૂહો હારો.

તત્થ કતમો આવટ્ટો? ઇદં સુત્તં નિબ્બેધભાગિયં. યો નિબ્બેધો, અયં નિરોધો. યેન નિબ્બિજ્ઝતિ, સો મગ્ગો. યં નિબ્બિજ્ઝતિ, તં દુક્ખં. યં નિબ્બેધગામિના મગ્ગેન પહીયતિ, સમુદયોયં વુત્તો.

તત્થ કતમા વિભત્તિ? સીલવતો અવિપ્પટિસારોતિ વિભજ્જબ્યાકરણીયં, પરામસન્તસ્સ નત્થિ અવિપ્પટિસારો યાવ દોસકતં કાયેન વા વાચાય વા અકુસલં આરભતિ. કિઞ્ચિપિસ્સ એવં હોતિ ‘‘સુકતમેતં સુચરિતમેતં નો ચસ્સ તેન અવિપ્પટિસારેન પામોજ્જં જાયતિ યાવ વિમુત્તિ, તસ્સ સીલવતો અવિપ્પટિસારો’’તિ વિભજ્જબ્યાકરણીયં, અયં વિભત્તિહારો.

તત્થ કતમા પરિવત્તના? ઇમેહિ સત્તહિ ઉપનિસાસમ્પત્તીહિ એકાદસ ઉપનિસા વિભત્તિયં પજહાનં પજહન્તિ, અયં પરિવત્તના.

તત્થ કતમા વેવચના? ઇમેસં અરિયધમ્માનં બલબોજ્ઝઙ્ગવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં ઇમાનિ વેવચનાનિ.

તત્થ કતમા પઞ્ઞત્તિ? સીલવતો અવિપ્પટિસારોતિ સીલક્ખન્ધે નેક્ખમ્મપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં, નિસજ્જપઞ્ઞત્તિ ચ એવં દસ અઙ્ગાનિ દ્વીહિ દ્વીહિ અઙ્ગેહિ પઞ્ઞત્તાનિ.

તત્થ કતમો ઓતરણો? ઇદં નિબ્બેધભાગિયસુત્તં પઞ્ચસુ ઓતિણ્ણં યથા યં પઠમં નિદ્દિટ્ઠં એવમિન્દ્રિયાદિખન્ધધાતુઆયતનેસુ નિદ્દિસિતબ્બાનિ.

તત્થ કતમો સોધનો હારો? સીલવતો અવિપ્પટિસારોતિ ન તાવ સુદ્ધો આરમ્ભો અવિપ્પટિસારિનો પામોજ્જન્તિ ન તાવ સુદ્ધો આરમ્ભો યાનિ એકાદસ પદાનિ દેસિતાનિ યદા તદા સુદ્ધો આરમ્ભો, અયં સોધનો.

તત્થ કતમો અધિટ્ઠાનો? સીલવેમત્તતાય પઞ્ઞત્તં એવં દસ પદાનિ સબ્બાનિ સીલક્ખન્ધસ્સ આનિસંસો, તે ચ પતિરૂપદેસવાસો ચ પચ્ચયો અત્તસમ્માપણિધાનઞ્ચ હેતુ, સમાધિક્ખન્ધસ્સ સુખં હેતુ પસ્સદ્ધિ પચ્ચયો, યેન ઝાનસહજાતિ ચ ઠાનન્તિ ઝાનઙ્ગા અપરો પરિયાયો કામેસુ આદીનવાનુપસ્સના સમાધિનો પચ્ચયો નેક્ખમ્મે આનિસંસદસ્સાવિતા હેતુ.

તત્થ કતમા સમારોપના? યં વીરિયિન્દ્રિયં, સો સીલક્ખન્ધો. યં સીલં, તે ચત્તારો ધમ્મા પધાના. યં ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ, સો પાતિમોક્ખસંવરો.

૯૫. યસ્સ સેલોપમં ચિત્તન્તિ ગાથા [પસ્સ ઉદા. ૩૪ ઉદાને], સેલોપમન્તિ ઉપમા યથા સેલો વાતેન ન કમ્પતિ ન ઉણ્હેન ન સીતેન સંકમ્પતિ. યથા અનેકા અચેતના, તે ઉણ્હેન મિલાયન્તિ, સીતેન અવસુસ્સન્તિ, વાતેન ભજન્તિ. ન એવં સેલો વિરત્તં રજનીયેસુ દોસનીયે ન દુસ્સતીતિ કારણં દોસનીયે દોમનસ્સન્તં, ન દુટ્ઠેન વા કમ્પતિ ઉણ્હેન વા, સો મિલાયતિ સીતેન વા અવસુસ્સતિ, એવં ચિત્તં રાગેન નાનુસ્સતિ સીતેન કમ્પતીતિ. કિં કારણં? વિરત્તં રજનીયેસુ દોસનીયે ન દુસ્સતિ. કિં કારણં? દોસનીયે પનસ્સન્તિ ન દુસ્સતિ, અદુટ્ઠં તં ન કોસિસ્સન્તિ, તેન કુપ્પનીયે ન કુપ્પતિ, યસ્સેવં ભાવિતં ચિત્તં કુતો તં દુક્ખનિદ્દેસો ચ કુતો એવરૂપસ્સ દુક્ખં આગમિસ્સતીતિ નિદ્દિટ્ઠં.

પરિવત્તનાતિ કુતો તં દુક્ખમેસ્સતીતિ યં ચેતસિકં સુખં અનુપાદિસેસા અયં નત્થિ સોપાદિસેસા અયં અત્થિ. પુન એવમાહંસુ તં ખણં તં મુહુત્તં ઉભયમેવ અવેદયિતં સોપાદિસેસં યઞ્ચ અનુપાદિસેસં યઞ્ચ તં ખણં તં મુહુત્તં અનુપાદિસેસં યઞ્ચ સોપાદિસેસં ચ અવેદયિતં. સુખમાપન્નસ્સ અનાવત્તિકન્તિ અયમેત્થ વિસેસો પરિવત્તના.

તત્થ કતમો વેવચનો? યસ્સેવં ભાવિતં ચિત્તં વા ભાવિતં સુભાવિતં અનુટ્ઠિતં વત્થુકતં સુસમારદ્ધં. ચિત્તન્તિ મનો વિઞ્ઞાણં મનિન્દ્રિયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ.

તત્થ કતમા પઞ્ઞત્તિ? ચિત્તં મનો સઙ્ખારા વૂપસમપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં. સમાધિ અસેક્ખપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તો. દુક્ખં ઉચ્છિન્નપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞત્તં.

તત્થ કતમો ઓતરણો? ચિત્તે નિદ્દિટ્ઠે પઞ્ચક્ખન્ધા નિદ્દિટ્ઠા હોન્તિ, અયં ખન્ધેસુ ઓતરણો, મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા નિદ્દિટ્ઠાય અટ્ઠારસ ધાતુયો નિદ્દિટ્ઠા હોન્તિ, અયં ધાતૂસુ ઓતરણો. મનાયતને નિદ્દિટ્ઠે સબ્બાનિ આયતનાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ હોન્તિ. તત્થ મનાયતનં નામરૂપસ્સ પદટ્ઠાનં. નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં. તથા પટિચ્ચસમુપ્પાદે. અયં ઓતરણો. તત્થ કતમો સોધનો સુદ્ધોયેવ આરમ્ભો.

તત્થ કતમો અધિટ્ઠાનો? છળિન્દ્રિયં ભાવના એકત્તાયં પઞ્ઞત્તિ છટ્ઠિતેન કાયો એકત્તાય પઞ્ઞત્તો.

તત્થ કતમો પરિક્ખારો? ચિત્તસ્સ પુબ્બહેતુ સમુપ્પાદાય મનસિકારો ચ તપ્પોણતા ચ યં અસમાહિતભૂમિયં ચ વિસેસધમ્માનં અભાવિતત્તા ચિત્તસતતં ગચ્છતિ, સચે સમાધિનો સુખં હેતુ અવિપ્પટિસારો પચ્ચયો, અયં હેતુ અયં પચ્ચયો પરિક્ખારો.

તત્થ કતમા સમારોપના? યસ્સેવં ભાવિતન્તિ તસ્સ ધમ્મા સમારોપયિતબ્બા. કાયો સીલં પઞ્ઞા ભાવિતચિત્તન્તિ અનભિરતં અનપણતં અનેકં અનુતં અનાપજ્જાસત્તં અયં સમઞ્ઞાયતના ન તસ્સ સેક્ખસ્સ સમ્માસમાધિ સબ્બે અસેક્ખા દસ અરહન્તધમ્મા નિદ્દિટ્ઠા હોન્તિ. અસેક્ખભાગિયાનિ સુત્તાનિ.

૯૬. યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયગતાસતિ અભાવિતા, અયં સો અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં [સબ્રહ્મચારીનં (ક.)] આસજ્જ સમાપજ્જ અપ્પટિનિસજ્જ જનપદચારિકં પક્કમેય્ય, સો આયસ્મા ઇમસ્મિં વિપ્પટિજાનાતિ દ્વે પજાનિ પટિજાનાતિ ચિત્તભાવનાયઞ્ચ દિટ્ઠિયા પહાનં, કાયભાવનાયઞ્ચ દિટ્ઠિપ્પહાનં, કાયભાવનાયઞ્ચ તણ્હાપહાનં, યં પઠમં ઉપમં કરોતિ. અસુચિનાપિ સુચિનાપિ પથવી નેવ અટ્ટિયતિ ન જિગુચ્છતિ ન પીતિપામોજ્જં પટિલભતિ, એવમેવ હિ પથવીસમેન સો ચેતસા અન્વયેન અપ્પકેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન વિહરામીતિ. ઇતિ સો આયસ્મા કિં પટિજાનાતિ, કાયભાવનાય સુખિન્દ્રિયપહાનં પટિજાનાતિ, ચિત્તભાવનાય સોમનસ્સિન્દ્રિયપહાનં પટિજાનાતિ. કાયિકા વેદના રાગાનુસયમનુગતાનં સુખિન્દ્રિયં પટિક્ખિપતિ. ન હિ વેદનાક્ખન્ધં યા ચેતસિકા સુખવેદના તત્થ અયં પટિલાભપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં. સોતં પટિક્ખિપતિ, ન હિ મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં. તત્થ ચતૂસુ મહાભૂતેસુ રૂપક્ખન્ધસ્સ અનુસયપટિઘપહાનં ભણતિ. કામે રૂપઞ્ચ તઞ્ચ અસેક્ખભૂમિયં. કાયે કાયાનુપસ્સના દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારઞ્ચ. બલેન ચ ઉસ્સાહેન ચ સબ્બં મનસિ કતત્તાનં પહાનં મેદં કતાલિકાય ચ પુરિસેન ચ મણ્ડનકજાતિકેન ચ, એતેહિ ઇમસ્સ માતાપિતુસમ્ભૂતં પચ્ચવેક્ખણં, સો કાયેન ચ કાયાનુપસ્સનાય ચ ચિત્તેન ચ ચિત્તાનુપસ્સનાય ચ દ્વે ધમ્મે ધારેતિ. કાયકિલેસવત્થું ચિત્તેન ચ ચિત્તસન્નિસ્સયે ચિત્તેન સુભાવિતેન સત્તન્નં ચ સમાપત્તીનં વિહરિતું પટિજાનાતિ.

ગહપતિપુત્તોપમતાય ચ યથા ગહપતિપુત્તસ્સ નાનારઙ્ગાનં વત્થકરણ્ડકો પુણ્ણો ભવેય્ય, સો યં યદેવ વત્થયુગં પુબ્બણ્હસમયે આકઙ્ખતિ, પુબ્બણ્હસમયે નિબ્બાપેતિ, એવં મજ્ઝન્હિકસમયે, સાયન્હસમયે, એવમેવ સો આયસ્મા ચિત્તસ્સ સુભાવિતત્તા યથારૂપેન વિહારેન આકઙ્ખતિ પુબ્બણ્હસમયં વિહરિતું, તથારૂપેન [યથારૂપેન (પી. ક.)] પુબ્બણ્હસમયં વિહરતિ, મજ્ઝન્હિકસમયે, સાયન્હસમયે. તેન વેસ આયસ્મતા ઉપમાય મે આસિતાય પથવી વા અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના ભાવિતચિત્તેન. તેન સો આયસ્મા ઇદં અટ્ઠવિધં ભાવનં પટિજાનાતિ ચતૂસુ મહાભૂતેસુ, કાયભાવનં ઉપકચણ્ડાલં પુરિસમેતકં ભવતલાકાસુ ચિત્તભાવનં, ઇમાહિ ભાવનાહિ તાય ભાવનાય ચ સમથા પારિપૂરિમન્તેહિ. ઇમેહિ ચતૂહિ પઞ્ઞાપારિપૂરિમન્તેહિ.

૯૭. કથં ઉપકચણ્ડાલં પટિકૂલેસુ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? કાયો પકતિયા અપ્પટિકૂલં કાયે ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞા સંખિત્તેન નવ સઞ્ઞા ઇમે પટિકૂલા ધમ્મા ચેસો આયસ્મા પટિકૂલતો અજિગુચ્છિતો કાયગતાસતિયા ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ, ન હિ તસ્સ જિગુચ્છપ્પહાય ચિત્તં પટિકૂલતિ.

કથં અપ્પટિકૂલેસુ ધમ્મેસુ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતીતિ? કાયો સબ્બલોકસ્સ અપ્પટિકૂલો તં સો આયસ્મા અસુભસઞ્ઞાય વિહરતિ. એવં અપ્પટિકૂલેસુ ધમ્મેસુ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલેસુ ચ અપ્પટિકૂલેસુ ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતીતિ અપિ સબ્બોયં લોકસ્સ યમિદં મુણ્ડો પત્તપાણી કુલેસુ પિણ્ડાય વિચરતિ, તેન ચ સો આયસ્મા સુવણ્ણદુબ્બણ્ણેન અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી ચિત્તેન ચ કાયેન નિબ્બિદાસહગતેન અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી, એવં પટિકૂલેસુ અપ્પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ સુભસઞ્ઞિનો ઇત્થિરૂપે પટિકૂલેસુ ચ જિગુચ્છિનો વિનીલકવિપુબ્બકે તત્થ સો આયસ્મા પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલેસુ ધમ્મેસુ તદુભયં અભિનિવજ્જયિત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો ચ? અપ્પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ સુભસઞ્ઞિનો ઇત્થિરૂપે પટિકૂલેસુ ચ જિગુચ્છિનો વિનીલકવિપુબ્બકે તદુભયં અભિનિવજ્જયિત્વા ‘નેતં મમ’‘નેસોહમસ્મિ’‘નેસો મે’ અત્તાતિ વિહરતિ. એવં તદુભયં અભિનિવજ્જયિત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો.

અપરો પરિયાયો. તેધાતુકો લોકસન્નિવાસો સબ્બબાલપુથુજ્જનાનં અપ્પટિકૂલસઞ્ઞા. તત્થ ચ આયસ્મા સારિપુત્તો અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. એવં અપ્પટિકૂલેસુ ધમ્મેસુ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલેસુ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? પટિકૂલસઞ્ઞિનો સબ્બસેક્ખા ઇધ કા તેધાતુકે સબ્બલોકે. તત્થ કતમો ભૂમિપ્પત્તો સમાધિફલે સચ્છિકતો અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? કિં કારણં? ન હિ તં અત્થિ યસ્સ લોકસ્સ પહાનાય પટિકૂલસઞ્ઞી ઉપ્પાદેય્ય.

કથં પટિકૂલેસુ ચ અપ્પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? તેધાતુકે લોકસન્નિવાસે યાવ કામલોકભૂમતા હિ રાગાનં વીતરાગાનં પટિકૂલસમતા રૂપારૂપધાતું અપ્પટિકૂલસમતા. તત્થ ચ આયસ્મા સારિપુત્તો પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. એવં પટિકૂલેસુ ચ અપ્પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલેસુ ચ અપ્પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? યં કિઞ્ચિ પરતો દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાનં તં વચનં અપ્પટિકૂલં યાવતા વાચસો અપ્પતિરૂપા તથા જનસ્સ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞા. તત્થ આયસ્મા સારિપુત્તો અભિઞ્ઞાય સચ્છિકતો અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ, એવં પટિકૂલેસુ ચ અપ્પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

૯૮. કથં પટિકૂલેસુ ચ અપ્પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ તદુભયં અભિનિવજ્જયિત્વા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો? યઞ્ચ નેસં સમનુપસ્સતિ યે ધમ્મા દુચ્ચરિતા, તે ધમ્મા અપ્પટિકૂલા. તત્થ આયસ્મા સારિપુત્તો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ યે ધમ્મા દુચ્ચરિતા, તે ધમ્મા અનિટ્ઠવિપાકા. યે ધમ્મા સુચરિતા, તે આચયગામિનો. સો ચ સુચરિતં આચયગામિનિં કરિત્વા દુચ્ચરિતં અનિટ્ઠવિપાકં કરિત્વા તદુભયં અભિનિવજ્જયિત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ.

અથ પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલેસુ ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. તણ્હા પટિકૂલધમ્મા કિં કારણં? તણ્હાવસેન હિ સત્તા દ્વીહિ ધમ્મેહિ સત્તા, કબળીકારે આહારે રસતણ્હાય સત્તા, ફસ્સે સુખસઞ્ઞાય સત્તા. તત્થાયસ્મા સારિપુત્તો કબળીકારે ચ આહારે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ, ફસ્સે ચ દુક્ખસઞ્ઞી વિહરતિ. એવં પટિકૂલેસુ ચ અપ્પટિકૂલેસુ ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? તણ્હાક્ખયં અનુત્તરં નિબ્બાનં તથા બાલપુથુજ્જનાનં પટિકૂલસઞ્ઞા પહતસઞ્ઞા ચ. તત્થાયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞા અબ્યાપાદસઞ્ઞા ચ સામં પઞ્ઞાય પસ્સિત્વા એવં પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલેસુ ચ અપ્પટિકૂલેસુ ચ ધમ્મેસુ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? તતિયે ચ નિબ્બાને પટિકૂલસઞ્ઞિનો યસેન ચ કિત્તિનિ ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞિનો. તત્થાયસ્મા સારિપુત્તો અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં સમ્માપઞ્ઞાય પટિજાનન્તો પટિકૂલઞ્ચ અપ્પટિકૂલઞ્ચ ધમ્મં તદુભયં અભિનિવજ્જયિત્વા અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ.

કથં પટિકૂલં અપ્પટિકૂલઞ્ચ ધમ્મં તદુભયં અભિનિવજ્જયિત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ? સતો ચ સમ્પજાનો ચ, યઞ્ચ સમનુપસ્સતિ અનુનયો અપ્પટિકૂલો ધમ્મો પટિઘો ચ પટિકૂલો ધમ્મો, તત્થાયસ્મા સારિપુત્તો અનુનયસ્સ પટિઘપ્પહીનત્તા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો ચ. યઞ્ચસ્સ સમનુપસ્સતિ અયં પઞ્ચવિધા અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના. અયં સુત્તનિદ્દેસો.

૯૯. તત્થ કતમો દેસનાહારો? ઇમમ્હિ સુત્તે કિં દેસિતબ્બં? તત્થ વુચ્ચતે, ઇમમ્હિ સુત્તે દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો દેસિતો, તથા વિમુત્તં ચિત્તં પચ્ચવેક્ખણા ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મં દેસિતં.

તત્થ કતમો વિચયો? યે કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરન્તિ, તેસં ચિત્તં અનુનયપ્પટિઘેન ન વિહરતિ અનુનયપ્પટિઘેન ચાભિરમમાનસ્સ ચિત્તં સમગ્ગતં ભવિસ્સતીતિ ભાવનાય બલમેતં, અયં વિચયો હારો.

તત્થ કતમો યુત્તિહારો? કાયભાવનાય ચ ચિત્તભાવનાય ચ ન કિઞ્ચિ સબ્રહ્મચારી અતિમઞ્ઞિસ્સતીતિ. અત્થિ એસા યુત્તિ, અયં યુત્તિહારો.

તત્થ કતમો પદટ્ઠાનો હારો? કાયભાવનાય પઠમસ્સ સતિ ઉપટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. યા પથવીસમચિત્તતા, સા અનિચ્ચાનુપસ્સનાય પદટ્ઠાનં.

તત્થ કતમો લક્ખણો? યં પથવીસમેન ચેતસા વિહરતિ અત્તાનુપસ્સી પથવીસમેન ગિહી વિહરતિ. કો અત્થો પથવીસમેનાતિ? યથા યે ચ સેલોપમતાય અકમ્મયુત્તા એવમેવ પથવીસમો અયં હિરિયતાય. અયં લક્ખણો.

તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો? ઇમમ્હિ બ્યાકરણે કો તસ્સ આયસ્મતો અધિપ્પાયો? યે કેચિ અરહન્તા ઇન્દ્રિયભાવનં આકઙ્ખિયન્તિ, તે પથવીસમતં ઉપ્પાદયિસ્સન્તીતિ. અયં અધિપ્પાયો.

તત્થ કતમો આવટ્ટોતિ? નત્થિ આવટ્ટસ્સ ભૂમિ.