૮. સુત્તવેભઙ્ગિયં

૧૧૮. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય ચ ભવતણ્હાય ચ. તત્થ અવિજ્જાનીવરણાનં તણ્હાસંયોજનાનં સત્તાનં પુબ્બકોટિ ન પઞ્ઞાયતિ. તત્થ યે સત્તા તણ્હાસંયોજના, તે અજ્ઝોસાનબહુલા મન્દવિપસ્સકા. યે પન ઉસ્સન્નદિટ્ઠિકા સત્તા, તે વિપસ્સનાબહુલા મન્દજ્ઝોસાના.

તત્થ તણ્હાચરિતા સત્તા સત્તસઞ્ઞાભિનિવિટ્ઠા અનુપ્પાદવયદસ્સિનો. તે પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અત્તાનં સમનુપસ્સન્તિ ‘‘રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાન’’ન્તિ. એવં પઞ્ચક્ખન્ધા. અઞ્ઞેહિ ખન્ધેહિ અત્તાનં સમનુપસ્સન્તિ તસ્સ ઉસ્સન્નદિટ્ઠિકા સત્તા વિપસ્સમાના ખન્ધે ઉજું અત્તતો સમનુપસ્સન્તિ. તે રૂપં અત્તકો સમનુપસ્સન્તિ. યં રૂપં, સો અત્તા. યો અહં, તં રૂપં. સો રૂપવિનાસં પસ્સતિ, અયં ઉચ્છેદવાદી. ઇતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પઠમાભિનિપાતા સક્કાયદિટ્ઠિયો પઞ્ચ ઉચ્છેદં ભજન્તિ ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ. એકમેકમ્હિ ખન્ધે તીહિ પદેહિ પચ્છિમકેહિ સસ્સતં ભજતિ ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ. ઇતો બહિદ્ધાતે પબ્બજિતા તણ્હાચરિતા કામસુખલ્લિકાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ. તેન યે ચ નિસ્સન્દેન દિટ્ઠિચરિતા અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ. તેન યેવ દિટ્ઠિસુખેન એત્તાવતા બાહિરકો પયોગો.

તત્થ દિટ્ઠિચરિતા સત્તા યે અરિયધમ્મવિનયં ઓતરન્તિ, તે ધમ્માનુસારિનો હોન્તિ. યે તણ્હાચરિતા સત્તા અરિયં ધમ્મવિનયં ઓતરન્તિ, તે સદ્ધાનુસારિનો હોન્તિ.

તત્થ યે દિટ્ઠિચરિતા સત્તા, તે કામેસુ દોસદિટ્ઠી, ન ચ યે કામેસુ અનુસયા સમૂહતા, તે અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ. તેસં સત્થા ધમ્મં દેસેતિ. અઞ્ઞો વા સાવકો કામેહિ નત્થિ અત્થોતિ તે ચ પુબ્બેયેવ કામેહિ અનત્થિકા ઇતિ કામે અપ્પકસિરેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ. તે ચેતસિકેન દુક્ખેન અનજ્ઝોસિતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સુખા પટિપદા’’તિ. યે પન તણ્હાચરિતા સત્તા, તે કામેસુ અજ્ઝોસિતા, તેસં સત્થા વા ધમ્મં દેસેતિ. અઞ્ઞતરો વા ભિક્ખુ કામેહિ નત્થિ અત્થોતિ, તે પિયરૂપં દુક્ખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખા પટિપદા’’તિ. ઇતિ ઇમે સબ્બસત્તા દ્વીસુ પટિપદાસુ સમોસરણં ગચ્છન્તિ દુક્ખાયઞ્ચ સુખાયઞ્ચ.

તત્થ યે દિટ્ઠિચરિતા સત્તા, તે દ્વિધા મુદિન્દ્રિયા ચ તિક્ખિન્દ્રિયા ચ. તત્થ યે દિટ્ઠિચરિતા સત્તા તિક્ખિન્દ્રિયા સુખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, ખિપ્પઞ્ચ અભિસમેન્તિ, તેન વુચ્ચતિ ‘‘ખિપ્પાભિઞ્ઞા સુખા પટિપદા’’તિ. તત્થ યે દિટ્ઠિચરિતા સત્તા મુદિન્દ્રિયા પઠમં તિક્ખિન્દ્રિયં ઉપાદાય દન્ધતરં અભિસમેન્તિ, તે સુખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, દન્ધઞ્ચ અભિસમેન્તિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા’’તિ. તત્થ તણ્હાચરિતા સત્તા દ્વિધા તિક્ખિન્દ્રિયા ચ મુદિન્દ્રિયા ચ. તત્થ યે તણ્હાચરિતા સત્તા તિક્ખિન્દ્રિયા દુક્ખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, ખિપ્પઞ્ચ અભિસમેન્તિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા’’તિ. તત્થ યે તણ્હાચરિતા સત્તા મુદિન્દ્રિયા પઠમં તિક્ખિન્દ્રિયં ઉપાદાય દન્ધતરં અભિસમેન્તિ, તે દુક્ખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, દન્ધઞ્ચ અભિસમેન્તિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા’’તિ. ઇમા ચતસ્સો પટિપદાયો અપઞ્ચમા અછટ્ઠા. યે હિ કેચિ નિબ્બુતા નિબ્બાયિસ્સન્તિ વા ઇમાહિ ચતૂહિ પટિપદાહિ અનઞ્ઞાહિ અયં પટિપદાચતુક્કેન કિલેસે નિદ્દિસતિ. યા ચતુક્કમગ્ગેન અરિયધમ્મેસુ નિદ્દિસિતબ્બા, અયં વુચ્ચતિ સીહવિક્કીળિતો નામ નયો.

૧૧૯. તત્રિમે ચત્તારો આહારા. ચત્તારો વિપલ્લાસા ઉપાદાના યોગા ગન્થા આસવા ઓઘા સલ્લા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો અગતિગમનાતિ, એવં ઇમાનિ સબ્બાનિ દસ પદાનિ. અયં સુત્તસ્સ સંસન્દના.

ચત્તારો આહારા. તત્થ યો ચ કબળીકારો આહારો યો ચ ફસ્સો આહારો, ઇમે તણ્હાચરિતેન પહાતબ્બા. તત્થ યો ચ મનોસઞ્ચેતનાહારો યો ચ વિઞ્ઞાણાહારો, ઇમે દિટ્ઠિચરિતેન પહાતબ્બા.

પઠમો આહારો પઠમો વિપલ્લાસો, દુતિયો આહારો દુતિયો વિપલ્લાસો, તતિયો આહારો તતિયો વિપલ્લાસો, ચતુત્થો આહારો ચતુત્થો વિપલ્લાસો. ઇમે ચત્તારો વિપલ્લાસા અપઞ્ચમા અછટ્ઠા. ઇદઞ્ચ પમાણા ચત્તારો આહારા.

તત્થ પઠમે વિપલ્લાસે ઠિતો કામે ઉપાદિયતિ, ઇદં કામુપાદાનં. દુતિયે વિપલ્લાસે ઠિતો અનાગતં ભવં ઉપાદિયતિ, ઇદં સીલબ્બતુપાદાનં. તતિયે વિપલ્લાસે ઠિતો વિપરીતો દિટ્ઠિં ઉપાદિયતિ, ઇદં દિટ્ઠુપાદાનં. ચતુત્થે વિપલ્લાસે ઠિતો ખન્ધે અત્તતો ઉપાદિયતિ, ઇદં અત્તવાદુપાદાનં.

તત્થ કામુપાદાને ઠિતો કામે અભિજ્ઝાયતિ ગન્થતિ, અયં અભિજ્ઝાકાયગન્થો. સીલબ્બતુપાદાને ઠિતો બ્યાપાદં ગન્થતિ, અયં બ્યાપાદકાયગન્થો. દિટ્ઠુપાદાને ઠિતો પરામાસં ગન્થતિ, અયં પરામાસકાયગન્થો. અત્તવાદુપાદાને ઠિતો પપઞ્ચન્તો ગન્થતિ, અયં ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થો.

તસ્સ ગન્થિતા કિલેસા આસવન્તિ. કિઞ્ચિ પન વુચ્ચતિ વિપ્પટિસારો. યે વિપ્પટિસારા [યો વિપ્પટિસારો (પી. ક.)] તે અનુસયા. તત્થ અભિજ્ઝાકાયગન્થેન કામાસવો, બ્યાપાદકાયગન્થેન ભવાસવો, પરામાસકાયગન્થેન દિટ્ઠાસવો, ઇદં સચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થેન અવિજ્જાસવો.

તે ચત્તારો આસવા વેપુલ્લભાવં ગતા ઓઘા હોન્તિ, તેન વુચ્ચન્તિ ‘‘ઓઘા’’તિ. તત્થ કામાસવો કામોઘો, ભવાસવો ભવોઘો, અવિજ્જાસવો અવિજ્જોઘો, દિટ્ઠાસવો દિટ્ઠોઘો.

તે ચત્તારો ઓઘા આસયમનુપવિટ્ઠા અનુસયસહગતા વુચ્ચન્તિ. સલ્લાતિ હદયમાહચ્ચ તિટ્ઠન્તા. તત્થ કામોઘો રાગસલ્લં, ભવોઘો દોસસલ્લં, અવિજ્જોઘો મોહસલ્લં, દિટ્ઠોઘો દિટ્ઠિસલ્લં.

ઇમેહિ ચતૂહિ સલ્લેહિ પરિયાદિન્નં વિઞ્ઞાણં ચતૂસુ ધમ્મેસુ તિટ્ઠતિ રૂપે વેદનાય સઞ્ઞાય સઙ્ખારેસુ. ઇમા ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. તત્થ રાગસલ્લેન નન્દૂપસેચનં રૂપૂપગં વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠતિ. દોસસલ્લેન વેદનૂપગં મોહસલ્લેન સઞ્ઞૂપગં દિટ્ઠિસલ્લેન નન્દૂપસેચનં સઙ્ખારૂપગં વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠતિ.

ચતૂહિ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીહિ ચતુબ્બિધં અગતિં ગચ્છન્તિ છન્દા દોસા ભયા મોહા. રાગેન છન્દા અગતિં ગચ્છતિ, દોસેન દોસા અગતિં ગચ્છતિ, મોહેન મોહા અગતિં ગચ્છતિ, દિટ્ઠિયા ભયા અગતિં ગચ્છતિ. ઇતિ ઇદઞ્ચ કમ્મં ઇમે ચ કિલેસા. અયં સંસારસ્સ હેતુ.

૧૨૦. તત્થિમા ચતસ્સો દિસા કબળીકારાહારો ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસો કામુપાદાનં કામયોગો અભિજ્ઝાકાયગન્થો કામાસવો કામોઘો રાગસલ્લં રૂપૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ છન્દા અગતિગમનં. અયં પઠમા દિસા.

ફસ્સો આહારો ‘‘દુક્ખે સુખ’’ન્તિ વિપલ્લાસો સીલબ્બતુપાદાનં ભવયોગોબ્યાપાદો કાયગન્થો ભવાસવો ભવોઘો દોસસલ્લં વેદનૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ દોસા અગતિગમનં, અયં દુતિયા દિસા.

મનોસઞ્ચેતનાહારો ‘‘અનત્તનિ અત્તા’’તિ વિપલ્લાસો દિટ્ઠુપાદાનં દિટ્ઠિયોગો પરામાસકાયગન્થો દિટ્ઠાસવો દિટ્ઠોઘો દિટ્ઠિસલ્લં સઞ્ઞૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ ભયા અગતિગમનં. અયં તતિયા દિસા.

વિઞ્ઞાણાહારો ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિ વિપલ્લાસો અત્તવાદુપાદાનં અવિજ્જાયોગો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થો અવિજ્જાસવો અવિજ્જોઘો મોહસલ્લં સઙ્ખારૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ મોહા અગતિગમનં, અયં ચતુત્થી દિસા. ઇતિ ઇમેસં દસન્નં સુત્તાનં પઠમેન પદેન પઠમાય દિસાય આલોકનં. અયં વુચ્ચતિ દિસાલોકના.

ચતૂહિ વિપલ્લાસેહિ અકુસલપક્ખે દિસાવિલોકના કિલેસં સંયોજેત્વા અયં અકુસલપક્ખે દિસાવિલોકનાય ભૂમિ પઞ્ચન્નં દસન્નં સુત્તાનં યાનિ પઠમાનિ પદાનિ ઇમેસં ધમ્માનં કો અત્થો? એકો અત્થો, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. એવં દુતિયા એવં તતિયા એવં ચતુત્થી. અયં પઠમા સંસન્દના.

ઇમિના પેય્યાલેન સબ્બે કિલેસા ચતૂસુ પદેસુ પક્ખિપિતબ્બા. તતો કુસલપક્ખે ચતસ્સો પટિપદા ચત્તારિ ઝાનાનિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો વિહારા દિબ્બો બ્રહ્મા અરિયો આનેઞ્જો ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો અચ્છરિયા અબ્ભુતધમ્મા ચત્તારો અધિટ્ઠાના ચત્તારો સમાધયો છન્દસમાધિ વીરિયસમાધિ ચિત્તસમાધિ વીમંસાસમાધિ. ચત્તારો ધમ્મા સુખભાગિયા નાઞ્ઞત્ર બોજ્ઝઙ્ગા નાઞ્ઞત્ર તપસા નાઞ્ઞતિન્દ્રિયસંવરા નાઞ્ઞત્ર સબ્બનિસ્સગ્ગા ચત્તારિ અપ્પમાણાનિ.

તત્થ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા ભાવિયમાના બહુલીકરિયમાના પઠમં ઝાનં પરિપૂરેતિ, પઠમં ઝાનં પરિપુણ્ણં પઠમં સતિપટ્ઠાનં પરિપૂરેતિ, પઠમં સતિપટ્ઠાનં પરિપુણ્ણં પઠમં વિહારં પરિપૂરેતિ, પઠમો વિહારો પરિપુણ્ણો પઠમં સમ્મપ્પધાનં પરિપૂરેતિ, પઠમં સમ્મપ્પધાનં પરિપુણ્ણં પઠમં અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં પરિપૂરેતિ, પઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો પરિપુણ્ણો પઠમં અધિટ્ઠાનં પરિપૂરેતિ, પઠમં અધિટ્ઠાનં પરિપુણ્ણં છન્દસમાધિં પરિપૂરેતિ, છન્દસમાધિ પરિપુણ્ણો ઇન્દ્રિયસંવરં પરિપૂરેતિ, ઇન્દ્રિયસંવરો પરિપુણ્ણો પઠમં મેત્તાઅપ્પમાણં પરિપૂરેતિ. એવં યાવ સબ્બનિસ્સગ્ગો ચતુત્થં અપ્પમાણં પરિપૂરેતિ.

તત્થ પઠમા ચ પટિપદા પઠમઞ્ચ ઝાનં પઠમઞ્ચ સતિપટ્ઠાનં પઠમો ચ વિહારો પઠમઞ્ચ સમ્મપ્પધાનં પઠમો ચ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સચ્ચાધિટ્ઠાનઞ્ચ છન્દસમાધિ ચ ઇન્દ્રિયસંવરો ચ મેત્તા ચ અપ્પમાણં. અયં પઠમા દિસા.

દુક્ખા ચ [દુતિયા ચ (ક.)] પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા દુતિયં ઝાનં દુતિયઞ્ચ સતિપટ્ઠાનં દુતિયો ચ વિહારો દુતિયઞ્ચ સમ્મપ્પધાનં દુતિયો ચ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો ચાગાધિટ્ઠાનં ચિત્તસમાધિ ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા કરુણા ચ અપ્પમાણં, અયં દુતિયા દિસા.

સુખા ચ [તતિયા ચ (ક.)] પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા તતિયઞ્ચ ઝાનં તતિયઞ્ચ સતિપટ્ઠાનં તતિયો ચ વિહારો તતિયઞ્ચ સમ્મપ્પધાનં તતિયો ચ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો પઞ્ઞાધિટ્ઠાનઞ્ચ વીરિયસમાધિ ચ બોજ્ઝઙ્ગા ચ મુદિતા ચ અપ્પમાણં. અયં તતિયા દિસા.

સુખા ચ [ચતુત્થી ચ (ક.)] પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા ચતુત્થં ઝાનં ચતુત્થઞ્ચ સતિપટ્ઠાનં ચતુત્થો ચ વિહારો ચતુત્થઞ્ચ સમ્મપ્પધાનં ચતુત્થો ચ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો ઉપસમાધિટ્ઠાનઞ્ચ વીમંસાસમાધિ ચ સબ્બનિસ્સગ્ગો ચ ઉપેક્ખા અપ્પમાણઞ્ચ. અયં ચતુત્થી દિસા. ઇમાસં ચતસ્સન્નં દિસાનં આલોકના. અયં વુચ્ચતિ દિસાલોકનો નામ નયો.

તત્થાયં યોજના. ચત્તારો ચ આહારા ચતસ્સો ચ પટિપદા, ચત્તારો ચ વિપલ્લાસા ચત્તારો ચ સતિપટ્ઠાના, ચત્તારિ ચ ઉપાદાનાનિ ચત્તારિ ચ ઝાનાનિ ચત્તારો ચ યોગા વિહારા ચ, ગન્થા ચ સમ્મપ્પધાના ચ, આસવા ચ અચ્છરિયા અબ્ભુતધમ્મા ચ, ઓઘા ચ અધિટ્ઠાનાનિ ચ, સલ્લા ચ સમાધયો, વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો ચત્તારો ચ સુખભાગિયા ધમ્મા, ચત્તારિ ચ અગતિગમનાનિ ચત્તારિ ચ અપ્પમાણાનિ ઇતિ કુસલાકુસલાનં પટિપક્ખવસેન યોજના, અયં વુચ્ચતિ દિસાલોકનો નયો.

તસ્સ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ પરિયોસાનં, યો ચ ધમ્મો કુસલાકુસલનિદ્દેસે પઠમો દિસાનિદ્દેસો, ઇમસ્સ સોતાપત્તિફલં પરિયોસાનં દુતિયં સકદાગામિફલં, તતિયં અનાગામિફલં, ચતુત્થં અરહત્તફલં.

તત્થ કતમો તિપુક્ખલો નયો? યે ચ દુક્ખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય ચ નિય્યન્તિ દ્વે પુગ્ગલા, યે ચ સુખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય ચ નિય્યન્તિ દ્વે પુગ્ગલા.

ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં યો પુગ્ગલો સુખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ, યો ચ પુગ્ગલો દુક્ખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ. ઇમે દ્વે પુગ્ગલા ભવન્તિ. તત્થ યો સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ, અયં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. યો પચ્છિમો પુગ્ગલો સાધારણો, અયં વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. યો પુગ્ગલો દન્ધાભિઞ્ઞાય દુક્ખાય પટિપદાય નિય્યાતિ, અયં નેય્યો. ઇમે ચત્તારો ભવિત્વા તીણિ હોન્તિ, તત્થ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ સમથપુબ્બઙ્ગમા વિપસ્સના, નેય્યસ્સ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમો સમથો, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ સમથવિપસ્સના યુગનદ્ધા. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ મુદુકા દેસના, નેય્યસ્સ તિક્ખા દેસના, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ તિક્ખમુદુકા દેસના.

ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, નેય્યસ્સ અધિચિત્તસિક્ખા, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ અધિસીલસિક્ખા. ઇતિ ઇમેસં પુગ્ગલાનં ચતૂહિ પટિપદાહિ નિય્યાનં.

તત્થ અયં સંકિલેસો, તીણિ અકુસલમૂલાનિ તયો ફસ્સા તિસ્સો વેદના તયો ઉપવિચારા તયો સંકિલેસા તયો વિતક્કા તયો પરિળાહા તીણિ સઙ્ખતલક્ખણાનિ તિસ્સો દુક્ખતાતિ.

તીણિ અકુસલમૂલાનીતિ લોભો અકુસલમૂલં, દોસો અકુસલમૂલં, મોહો અકુસલમૂલં. તયો ફસ્સાતિ સુખવેદનીયો ફસ્સો, દુક્ખવેદનીયો ફસ્સો, અદુક્ખમસુખવેદનીયો ફસ્સો. તિસ્સો વેદનાતિ સુખા વેદના દુક્ખા વેદના અદુક્ખમસુખા વેદના. તયો ઉપવિચારાતિ સોમનસ્સોપવિચારો દોમનસ્સોપવિચારો ઉપેક્ખોપવિચારો. તયો સંકિલેસાતિ રાગો દોસો મોહો. તયો વિતક્કાતિ કામવિતક્કો બ્યાપાદવિતક્કો વિહિંસાવિતક્કો. તયો પરિળાહાતિ રાગજો દોસજો મોહજો. તીણિ સઙ્ખતલક્ખણાનીતિ ઉપ્પાદો ઠિતિ વયો. તિસ્સો દુક્ખતાતિ દુક્ખદુક્ખતા વિપરિણામદુક્ખતા સઙ્ખતદુક્ખતા.

તત્થ લોભો અકુસલમૂલં કુતો સમુટ્ઠિતં? તિવિધં આરમ્મણં મનાપિકં અમનાપિકં ઉપેક્ખાઠાનિયઞ્ચ. તત્થ મનાપિકેન આરમ્મણેન લોભો અકુસલમૂલં સમુટ્ઠહતિ. ઇતિ મનાપિકા આરમ્મણા સુખવેદનીયો ફસ્સો, સુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે સુખવેદના, સુખવેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે સોમનસ્સૂપવિચારો, સોમનસ્સૂપવિચારં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે રાગો, રાગં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે કામવિતક્કો, કામવિતક્કં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે રાગજો પરિળાહો રાગજં પરિળાહં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે ઉપ્પાદો સઙ્ખતલક્ખણો, ઉપ્પાદં સઙ્ખતલક્ખણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે વિપરિણામદુક્ખતા.

દોસો અકુસલમૂલં કુતો સમુટ્ઠિતં? અમનાપિકેન આરમ્મણેન દોસો અકુસલમૂલં સમુટ્ઠિતં. ઇતિ અમનાપિકા આરમ્મણા દુક્ખવેદનીયો ફસ્સો, દુક્ખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે દુક્ખવેદના, દુક્ખવેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે દોમનસ્સૂપવિચારો, દોમનસ્સૂપવિચારં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે દોસો, દોસં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે બ્યાપાદવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે દોસજો પરિળાહો, દોસજં પરિળાહં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં સઙ્ખતલક્ખણં, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં સઙ્ખતલક્ખણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે દુક્ખદુક્ખતા વેદના.

મોહો અકુસલમૂલં કુતો સમુટ્ઠિતં? ઉપેક્ખાઠાનિયેન આરમ્મણેન મોહો અકુસલમૂલં સમુટ્ઠિતં. ઇતિ ઉપેક્ખાઠાનિયા આરમ્મણા અદુક્ખમસુખવેદનીયો ફસ્સો, અદુક્ખમસુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે અદુક્ખમસુખા વેદના, અદુક્ખમસુખવેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે ઉપેક્ખૂપવિચારો, ઉપેક્ખૂપવિચારં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે મોહો, મોહં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે વિહિંસાવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે મોહજો પરિળાહો, મોહજં પરિળાહં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે વયો સઙ્ખતલક્ખણં, વયં સઙ્ખતલક્ખણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતે સઙ્ખતદુક્ખતા, ઇતિ અયં તિણ્ણં કિલેસાનં નિદ્દેસો, અયં વુચ્ચતે કુસલપક્ખે તિપુક્ખલો નયો.

ઇતિ તીણિ અકુસલમૂલાનિ ન ચતુત્થાનિ ન પઞ્ચમાનિ, તયો ફસ્સાતિ તિસ્સો વેદના યાવ સઙ્ખતદુક્ખતાતિ, યો કોચિ અકુસલપક્ખો, સબ્બો સો તીસુ અકુસલમૂલેસુ સમોસરતિ.

તત્થ કતમો કુસલપક્ખો? તીણિ કુસલમૂલાનિ, તિસ્સો પઞ્ઞા સુતમયી પઞ્ઞા ચિન્તામયી પઞ્ઞા ભાવનામયી પઞ્ઞા. તયો સમાધી સવિતક્કસવિચારો…પે… તિસ્સો સિક્ખા અધિસીલસિક્ખા…પે… સિક્ખા. તીણિ નિમિત્તાનિ સમથનિમિત્તં પગ્ગહનિમિત્તં ઉપેક્ખાનિમિત્તં. તયો વિતક્કા નેક્ખમ્મવિતક્કો…પે… અવિહિંસાવિતક્કો. તીણિ ઇન્દ્રિયાનિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયન્તિ વિત્થારો. તયો ઉપવિચારા નેક્ખમ્મૂપવિચારો અબ્યાપાદૂપવિચારો અવિહિંસૂપવિચારો. તિસ્સો એસના કામેસના ભવેસના બ્રહ્મચરિયેસના. તયો ખન્ધા સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો પઞ્ઞાક્ખન્ધો.

તત્થ યં અલોભો કુસલમૂલં, તં સુતમયિપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ, સુતમયી પઞ્ઞા પરિપુણ્ણા સવિતક્કં સવિચારં સમાધિં પરિપૂરેતિ, સવિતક્કો સવિચારો સમાધિ પરિપુણ્ણો અધિચિત્તસિક્ખં પરિપૂરેતિ, અધિચિત્તસિક્ખા પરિપુણ્ણા સમથનિમિત્તં પરિપૂરેતિ, સમથનિમિત્તં પરિપુણ્ણં નેક્ખમ્મવિતક્કં પરિપૂરેતિ, નેક્ખમ્મવિતક્કો પરિપુણ્ણો અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં પરિપુણ્ણં નેક્ખમ્મૂપવિચારં પરિપૂરેતિ, નેક્ખમ્મૂપવિચારો પરિપુણ્ણો કામેસનં પજહતિ, કામેસનપ્પહાનં સમાધિક્ખન્ધં પરિપૂરેતિ.

અદોસો કુસલમૂલં ચિન્તામયિપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ, ચિન્તામયી પઞ્ઞા પરિપુણ્ણા અવિતક્કવિચારમત્તં સમાધિં પરિપૂરેતિ. અવિતક્કવિચારમત્તો સમાધિ પરિપુણ્ણો અધિસીલસિક્ખં પરિપૂરેતિ, અધિસીલસિક્ખા પરિપુણ્ણા ઉપેક્ખાનિમિત્તં પરિપૂરેતિ, ઉપેક્ખાનિમિત્તં પરિપુણ્ણં અબ્યાપાદવિતક્કં પરિપૂરેતિ, અબ્યાપાદવિતક્કો પરિપુણ્ણો અઞ્ઞિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, અઞ્ઞિન્દ્રિયં પરિપુણ્ણં અબ્યાપાદૂપવિચારં પરિપૂરેતિ, અબ્યાપાદૂપવિચારો પરિપુણ્ણો ભવેસનં પજહતિ, ભવેસનપ્પહાનં સીલક્ખન્ધં પરિપૂરેતિ.

અમોહો કુસલમૂલં ભાવનામયિપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ, ભાવનામયીપઞ્ઞા પરિપુણ્ણા અવિતક્કઅવિચારં સમાધિં પરિપૂરેતિ, અવિતક્કો અવિચારો સમાધિ પરિપુણ્ણો અધિપઞ્ઞાસિક્ખં પરિપૂરેતિ, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા પરિપુણ્ણા પગ્ગહનિમિત્તં પરિપૂરેતિ, પગ્ગહનિમિત્તં પરિપુણ્ણં અઞ્ઞાતાવિનો ઇન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, અઞ્ઞાતાવિનો ઇન્દ્રિયં પરિપુણ્ણં અવિહિંસૂપવિચારં પરિપૂરેતિ, અવિહિંસૂપવિચારો પરિપુણ્ણો બ્રહ્મચરિયેસનં પરિપૂરેતિ, બ્રહ્મચરિયેસના પરિપુણ્ણા પઞ્ઞાક્ખન્ધં પરિપૂરેતિ.

ઇતિ ઇમે તયો ધમ્મા કુસલપક્ખિકા સબ્બે કુસલા ધમ્મા તીહિ તિકનિદ્દેસેહિ નિદ્દિસિયન્તિ તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ તસ્સ પરિયોસાનં. તત્થ પઠમેન અપ્પણિહિતં, દુતિયેન સુઞ્ઞતં, તતિયેન અનિમિત્તં. અયં વુચ્ચતિ દુતિયો તિપુક્ખલો નામ નયો.

તત્થ યે ઇમે તયો પુગ્ગલા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નેય્યોતિ. ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં યે ચ પુગ્ગલા સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય, સુખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય ચ નિય્યન્તિ, તે દ્વે પુગ્ગલા. યે ચ દ્વે પુગ્ગલા દુક્ખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય, દુક્ખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય ચ નિય્યન્તિ, ઇમે ચત્તારો તેન વિસેસેન દ્વે ભવન્તિ દિટ્ઠિચરિતો ચ તણ્હાચરિતો ચ. ઇમે ચત્તારો ભવિત્વા તયો ભવન્તિ, તયો ભવિત્વા દ્વે ભવન્તિ. ઇમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં અયં સંકિલેસો, અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ, અહિરિકઞ્ચ અનોત્તપ્પઞ્ચ, અસ્સતિ ચ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ, નીવરણાનિ ચ સંયોજનાનિ ચ, અજ્ઝોસાનઞ્ચ અભિનિવેસો ચ, અહંકારો ચ મમંકારો ચ, અસ્સદ્ધિયઞ્ચ દોવચસ્સઞ્ચ, કોસજ્જઞ્ચ અયોનિસો ચ મનસિકારો, વિચિકિચ્છા ચ અભિજ્ઝા ચ, અસદ્ધમ્મસ્સવનઞ્ચ અસમાપત્તિ ચ.

તત્થ અવિજ્જા ચ અહિરિકઞ્ચ અસ્સતિ ચ નીવરણાનિ ચ અજ્ઝોસાનઞ્ચ અહંકારો ચ અસ્સદ્ધિયઞ્ચ કોસજ્જઞ્ચ વિચિકિચ્છા ચ અસદ્ધમ્મસ્સવનઞ્ચ, અયં એકા દિસા.

તણ્હા ચ અનોત્તપ્પઞ્ચ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ સંયોજનાનિ ચ અભિનિવેસો ચ મમંકારો ચ દોવચસ્સતા ચ અયોનિસો મનસિકારો ચ અભિજ્ઝા ચ અસમાપત્તિ ચ, અયં દુતિયા દિસા. દસન્નં દુકાનં દસ પદાનિ પઠમાનિ કાતબ્બાનિ. સંખિત્તેન અત્થં ઞાપેન્તિ પટિપક્ખે કણ્હપક્ખસ્સ સબ્બેસં દુકાનં દસ પદાનિ દુતિયકાનિ, અયં દુતિયા દિસા.

ઇતિ અકુસલાનં ધમ્માનં દુક્ખનિદ્દેસો, અયં સમુદયો. યં તં ધમ્મં અજ્ઝાવસતિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ ઇદં દુક્ખં ઇતિ અયઞ્ચ સમુદયો, ઇદઞ્ચ દુક્ખં, ઇમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ પઠમનિદ્દેસો.

તત્થ કતમો કુસલપક્ખો? સમથો ચ વિપસ્સના ચ, વિજ્જા ચ ચરણઞ્ચ, સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ, હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ, અહંકારપ્પહાનઞ્ચ મમંકારપ્પહાનઞ્ચ, સમ્માવાયામો ચ યોનિસો ચ મનસિકારો, સમ્માસતિ ચ સમ્માસમાધિ ચ, પઞ્ઞા ચ નિબ્બિદા ચ, સમાપત્તિ ચ સદ્ધમ્મસ્સવનઞ્ચ, સોમનસ્સઞ્ચ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિ ચ.

તત્થ સમથો ચ વિજ્જા ચ સતિ ચ હિરી ચ અહંકારપ્પહાનઞ્ચ સમ્માવાયામો ચ સમ્માસતિ ચ પઞ્ઞા ચ સમાપત્તિ ચ સોમનસ્સઞ્ચ, ઇમે ધમ્મા એકા દિસા. વિપસ્સના ચ ચરણઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ મમંકારપ્પહાનઞ્ચ યોનિસો મનસિકારો ચ સમ્માસમાધિ ચ નિબ્બિદા ચ સદ્ધમ્મસ્સવનઞ્ચ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિ ચ, અયં દુતિયા દિસા. ઇતિ કુસલપક્ખે ચ અકુસલપક્ખે ચ નન્દિયાવટ્ટસ્સ પન નયસ્સ ચતસ્સો દિસા.

તાસુ યાનિ અકુસલપક્ખસ્સ પઠમાનિ પદાનિ અકુસલાનિ કુસલેહિ પહાનં ગચ્છન્તિ, તાનિ કુસલપક્ખે દુતિયેહિ પદેહિ પહાનં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ યાનિ અકુસલપક્ખસ્સ દુતિયાનિ અકુસલપદાનિ પહાનં ગચ્છન્તિ, તાનિ કુસલપક્ખસ્સ પઠમેહિ પદેહિ પહાનં ગચ્છન્તિ. તેસં પહાના અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ પરિયોસાનં. ઇમેસં તિણ્ણં નયાનં પઠમો નયો સીહવિક્કીળિતો નામ. અટ્ઠ પદાનિ ચત્તારિ ચ કુસલાનિ ચત્તારિ ચ અકુસલાનિ ઇમાનિ અટ્ઠ પદાનિ મૂલપદાનિ, અત્થનયેન દુતિયો તિપુક્ખલો. સો છહિ ધમ્મેહિ નેતિ કુસલમૂલાનિ ચ નેતિ અકુસલમૂલાનિ ચ, ઇતિ ઇમાનિ છ પદાનિ પુરિમકાનિ ચ અટ્ઠ મૂલપદાનિ ઇમાનિ ચુદ્દસ પદાનિ અટ્ઠારસન્નં મૂલપદાનં. તત્થ યો પચ્છિમકો નયો નન્દિયાવટ્ટો, સો ચતૂહિ ધમ્મેહિ નેતિ. અવિજ્જાય ચ તણ્હાય ચ સમથેન ચ વિપસ્સનાય ચ, ઇમે ચત્તારો ધમ્મા ઇમાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ તીસુ નયેસુ નિદ્દિટ્ઠાનિ.

તત્થ યાનિ નવ પદાનિ કુસલાનિ, તત્થ સબ્બં કુસલં સમોસરતિ. તેસઞ્ચ નવન્નં મૂલાનં ચત્તારિ પદાનિ સીહવિક્કીળિતનયે તીણિ તિપુક્ખલે દ્વે નન્દિયાવટ્ટે, ઇચ્ચેતે કુસલસ્સ પક્ખા. તત્થ યાનિ નવ પદાનિ કુસલાનિ, તત્થ સબ્બં કુસલં યુજ્જતિ. તત્થ સીહવિક્કીળિતે નયે ચત્તારિ પદાનિ તીણિ તિપુક્ખલે દ્વે નન્દિયાવટ્ટે ઇમાનિ નવ પદાનિ કુસલાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ.

તત્થ યાનિ નન્દિયાવટ્ટે નયે ચત્તારિ પદાનિ, તત્થ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ સમોસરન્તિ. યથા કથં, સમથો ચ અલોભો ચ અદોસો ચ અસુભસઞ્ઞા ચ દુક્ખસઞ્ઞા ચ ઇમાનિ કુસલપક્ખે પઞ્ચ પદાનિ સમથં ભજન્તિ. વિપસ્સના ચ અમોહો ચ અનિચ્ચસઞ્ઞા ચ અનત્તસઞ્ઞા ચ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ વિપસ્સનં ભજન્તિ. ઇમાનિ નવ પદાનિ કુસલાનિ દ્વીસુ પદેસુ યોજિતાનિ, તત્થ અકુસલપક્ખે નવન્નં અકુસલમૂલપદાનં યા ચ તણ્હા યો ચ લોભો યો ચ દોસો યા ચ સુભસઞ્ઞા યા ચ સુખસઞ્ઞા, ઇમાનિ પઞ્ચ પદાનિ તણ્હં ભજન્તિ. યા ચ અવિજ્જા યો ચ મોહો યા ચ નિચ્ચસઞ્ઞા યા ચ અત્તસઞ્ઞા, ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ અવિજ્જં ભજન્તિ. એતાનિ નવ પદાનિ અકુસલાનિ સુસંખિત્તાનિ. ઇતિ તયો નયા એકં નયં ન પવિટ્ઠા. એવં અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ નન્દિયાવટ્ટનયે નિદ્દિસિતબ્બાનિ.

કથં અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ, તિપુક્ખલે નયે યુજ્જન્તિ? નવન્નં પદાનં કુસલાનં, વિપસ્સના ચ અમોહો ચ અનિચ્ચસઞ્ઞા ચ અનત્તસઞ્ઞા ચ, ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ; અમોહો ચ સમથો ચ અલોભો ચ અસુભસઞ્ઞા ચ, ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ; લોભો ચ દોસો ચ, એવં ઇમાનિ નવ પદાનિ તીસુ કુસલેસુ યોજેતબ્બાનિ. તત્થ નવન્નં પદાનં અકુસલાનં તણ્હા ચ લોભો ચ સુભસઞ્ઞા ચ સુખસઞ્ઞા ચ, ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ લોભો અકુસલમૂલં; અવિજ્જા ચ મોહો ચ નિચ્ચસઞ્ઞા ચ અત્તસઞ્ઞા ચ અયં મોહો અયં દોસો, યે ચ ઇમાનિ નવ પદાનિ તીસુ અકુસલેસુ યોજિતાનિ. એવં અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ કુસલમૂલેસુ ચ યોજેત્વા તિપુક્ખલેન નયેન નિદ્દિસિતબ્બાનિ.

કથં અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ સીહવિક્કીળિતે નયે યુજ્જન્તિ? તણ્હા ચ સુભસઞ્ઞા ચ, અયં પઠમો વિપલ્લાસો. લોભો ચ સુખસઞ્ઞા ચ, અયં દુતિયો વિપલ્લાસો. અવિજ્જા ચ નિચ્ચસઞ્ઞા ચ, અયં તતિયો વિપલ્લાસો. મોહો ચ અત્તસઞ્ઞા ચ, અયં ચતુત્થો વિપલ્લાસો. ઇતિ નવ પદાનિ અકુસલમૂલાનિ ચતૂસુ પદેસુ યોજિતાનિ. તત્થ નવન્નં મૂલપદાનં કુસલાનં સમથો ચ અસુભસઞ્ઞા ચ, ઇદં પઠમં સતિપટ્ઠાનં. અલોભો ચ દુક્ખસઞ્ઞા ચ, ઇદં દુતિયં સતિપટ્ઠાનં. વિપસ્સના ચ અનિચ્ચસઞ્ઞા ચ, ઇદં તતિયં સતિપટ્ઠાનં. અમોહો ચ અનત્તસઞ્ઞા ચ, ઇદં ચતુત્થં સતિપટ્ઠાનં. ઇમાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ સીહવિક્કીળિતનયં અનુપવિટ્ઠાનિ. ઇમેસં તિણ્ણં નયાનં યા ભૂમિ ચ યો રાગો ચ યો દોસો ચ એકં નયં પવિસતિ. એકસ્સ નયસ્સ અકુસલે વા ધમ્મે કુસલે વા ધમ્મે વિઞ્ઞાતે પટિપક્ખો અન્વેસિતબ્બો, પટિપક્ખે અન્વેસિત્વા સો નયો નિદ્દિસિતબ્બો, તમ્હિ નયે નિદ્દિટ્ઠો. યથા એકમ્હિ નયે સબ્બે નયા પવિટ્ઠા તથા નિદ્દિસિતબ્બા. એકમ્હિ ચ નયે અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ પવિટ્ઠાનિ, તમ્હિ ધમ્મે વિઞ્ઞાતે સબ્બે ધમ્મા વિઞ્ઞાતા હોન્તિ. ઇમેસં તિણ્ણં નયાનં સીહવિક્કીળિતનયસ્સ ચત્તારિ ફલાનિ પરિયોસાનં. પઠમાય દિસાય પઠમં ફલં, દુતિયાય દિસાય દુતિયં ફલં, તતિયાય દિસાય તતિયં ફલં, ચતુત્થાય દિસાય ચતુત્થં ફલં. તિપુક્ખલસ્સ નયસ્સ તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ પરિયોસાનં. પઠમાય દિસાય અપ્પણિહિતં, દુતિયાય દિસાય સુઞ્ઞતં, તતિયાય દિસાય અનિમિત્તં. નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ અવિજ્જાવિરાગા ચ પઞ્ઞાવિમુત્તિ પરિયોસાનં. પઠમાય દિસાય રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, દુતિયાય દિસાય અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ. ઇમે તયો નયા ઇમેસં તિણ્ણં નયાનં અટ્ઠારસન્નં મૂલપદાનં આલોકના, અયં વુચ્ચતિ દિસાલોકનો [દિસાલોચનો (ક.)] નયો. આલોકેત્વાન જાનાતિ ‘‘અયં ધમ્મો ઇમં ધમ્મં ભજતી’’તિ સમ્મા યોજના. કુસલપક્ખે અકુસલપક્ખે ચ અયં નયો અઙ્કુસો નામ. ઇમે પઞ્ચ નયા.

તત્થિમા ઉદ્દાનગાથા

તણ્હા ચ અવિજ્જાપિ ચ, લોભો દોસો તથેવ મોહો ચ;

ચત્તારો ચ વિપલ્લાસા, કિલેસભૂમી નવ પદાનિ.

યે ચ સતિપટ્ઠાના, સમથો ચ વિપસ્સના કુસલમૂલા;

એતં સબ્બં કુસલં, ઇન્દ્રિયભૂમી નવ પદાનિ.

સબ્બકુસલં નવહિ પદેહિ યુજ્જતિ, નવહિ ચેવ અકુસલં;

એતે તે મૂલપદા, ઉભતો અટ્ઠારસ પદાનિ.

તણ્હા ચેવ અવિજ્જા ચ, સમથો ચ વિપસ્સના;

યો નેતિ સબ્બેસુ યોગયુત્તો, અયં નયો નન્દિયાવટ્ટો.

યં કુસલમૂલેહિ, નયતિ કુસલઅકુસલમૂલેહિ;

ભૂતં તથં અવિતથં, તિપુક્ખલં તં નયં આહુ.

સો નેતિ વિપલ્લાસેહિ, કિલેસઇન્દ્રિયેહિ ચ;

ધમ્મે તં નયં વિનયમાહુ, સીહવિક્કીળિતં નામ.

વેય્યાકરણે વુત્તે, કુસલતાહિ અકુસલતાહિ ચ;

તયો આલોકયતિ, અયં નયો દિસાલોચનો નામ.

ઓલોકેત્વા દિસાલોચનેન, ઉક્ખિપિય યં સમાનેતિ;

સબ્બે કુસલાકુસલે, અયં નયો અઙ્કુસો નામ.

નયસમુટ્ઠાનં.

પેટકોપદેસે મહાકચ્ચાયનસ્સ થેરસ્સ સુત્તવિભઙ્ગસ્સ