ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસો

પઠમવગ્ગો

૧૨૧. સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં,અવિહેઠયં અઞ્ઞતરમ્પિ તેસં;

ન પુત્તમિચ્છેય્ય કુતો સહાયં, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડન્તિ. સબ્બેસૂતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં – સબ્બેસૂતિ. ભૂતેસૂતિ ભૂતા વુચ્ચન્તિ તસા ચ થાવરા ચ. તસાતિ યેસં તસિતતણ્હા અપ્પહીના, યેસઞ્ચ ભયભેરવા અપ્પહીના. કિંકારણા વુચ્ચન્તિ તસા? તે તસન્તિ ઉત્તસન્તિ પરિતસન્તિ ભાસન્તિ સન્તાસં આપજ્જન્તિ, તંકારણા વુચ્ચન્તિ તસા. થાવરાતિ યેસં તસિતતણ્હા પહીના, યેસઞ્ચ ભયભેરવા પહીના. કિંકારણા વુચ્ચન્તિ થાવરા? તે ન તસન્તિ ન ઉત્તસન્તિ ન પરિતસન્તિ ન ભાયન્તિ ન સન્તાસં આપજ્જન્તિ, તંકારણા વુચ્ચન્તિ થાવરા. દણ્ડન્તિ તયો દણ્ડા – કાયદણ્ડો વચીદણ્ડો મનોદણ્ડો. તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં કાયદણ્ડો, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં વચીદણ્ડો, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં મનોદણ્ડો. સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડન્તિ સબ્બેસુ ભૂતેસુ દણ્ડં નિધાય નિદહિત્વા.

અવિહેઠયં અઞ્ઞતરમ્પિ તેસન્તિ એકમેકમ્પિ સત્તં પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા અન્દુયા [અરુયા (સ્યા.), અદ્દુયા (ક.)] વા રજ્જુયા વા અવિહેઠયન્તો, સબ્બેપિ સત્તે પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા અન્દુયા વા રજ્જુયા વા અવિહેઠયન્તોતિ – અવિહેઠયં અઞ્ઞતરમ્પિ તેસં.

ન પુત્તમિચ્છેય્ય કુતો સહાયન્તિ. નાતિ પટિક્ખેપો; પુત્તાતિ ચત્તારો પુત્તા – અત્રજો પુત્તો, ખેત્તજો પુત્તો, દિન્નકો પુત્તો, અન્તેવાસિકો પુત્તો. સહાયન્તિ સહાયા વુચ્ચન્તિ યેહિ સહ આગમનં ફાસુ, ગમનં ફાસુ, ગમનાગમનં ફાસુ, ઠાનં ફાસુ, નિસજ્જનં ફાસુ, સયનં [નિપજ્જનં (સ્યા.)] ફાસુ, આલપનં ફાસુ, સલ્લપનં ફાસુ, ઉલ્લપનં ફાસુ, સમુલ્લપનં ફાસુ. ન પુત્તમિચ્છેય્ય કુતો સહાયન્તિ પુત્તમ્પિ ન ઇચ્છેય્ય ન સાદિયેય્ય ન પત્થયેય્ય ન પિહયેય્ય નાભિજપ્પેય્ય, કુતો મિત્તં વા સન્દિટ્ઠં વા સમ્ભત્તં વા સહાયં વા ઇચ્છેય્ય [ઇચ્છિસ્સતિ (સ્યા.) એવમીદિસેસુ પદેસુ અનાગતવિભત્તિયા] સાદિયેય્ય પત્થયેય્ય પિહયેય્ય અભિજપ્પેય્યાતિ – ન પુત્તમિચ્છેય્ય કુતો સહાયં.

એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પોતિ. એકોતિ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો, અદુતિયટ્ઠેન એકો, તણ્હાય પહાનટ્ઠેન [તણ્હાપહાનટ્ઠેન (સ્યા.) મહાનિ. ૧૯૧] એકો, એકન્તવીતરાગોતિ એકો, એકન્તવીતદોસોતિ એકો, એકન્તવીતમોહોતિ એકો, એકન્તનિક્કિલેસોતિ એકો, એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો, એકો અનુત્તરં પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો? સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો સબ્બં ઘરાવાસપલિબોધં છિન્દિત્વા પુત્તદારપલિબોધં છિન્દિત્વા ઞાતિપલિબોધં છિન્દિત્વા સન્નિધિપલિબોધં છિન્દિત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અકિઞ્ચનભાવં ઉપગન્ત્વા એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તેતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતીતિ – એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો અદુતિયટ્ઠેન એકો? સો એવં પબ્બજિતો સમાનો એકો અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવતિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ પટિસલ્લાનસારુપ્પાનિ. સો એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો અભિક્કમતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો રહો નિસીદતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તેતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતીતિ – એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો અદુતિયટ્ઠેન એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો? સો એવં એકો અદુતિયો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો મહાપધાનં પદહન્તો મારં સસેનકં નમુચિં કણ્હં પમત્તબન્ધું વિધમેત્વા ચ તણ્હાજાલિનિં વિસરિતં વિસત્તિકં પજહિ વિનોદેસિ બ્યન્તીઅકાસિ અનભાવંગમેસિ.

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાન સંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, સંસારં નાતિવત્તતિ.

‘‘એતમાદીનવં ઞત્વા, તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

વીતતણ્હો અનાદાનો, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ.

એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકન્તવીતરાગોતિ એકો? રાગસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતરાગોતિ એકો, દોસસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતદોસોતિ એકો, મોહસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતમોહોતિ એકો, કિલેસાનં પહીનત્તા એકન્તનિક્કિલેસોતિ એકો. એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકન્તવીતરાગોતિ એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો? એકાયનમગ્ગો વુચ્ચતિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો.

‘‘એકાયનં જાતિખયન્તદસ્સી, મગ્ગં પજાનાતિ હિતાનુકમ્પી;

એતેન મગ્ગેન તરિંસુ પુબ્બે, તરિસ્સન્તિ યે ચ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ.

એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકો અનુત્તરં પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો? બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં. પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વીમંસા વિપસ્સના સમ્માદિટ્ઠિ. સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો મગ્ગપચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઞાણપચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ બુજ્ઝિ; ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ભવનિરોધા જાતિનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ; ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ બુજ્ઝિ; ‘‘ઇમે આસવા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં આસવસમુદયો’’તિ બુજ્ઝિ…પે… ‘‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ બુજ્ઝિ; ‘‘ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઇમે ધમ્મા પહાતબ્બા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઇમે ધમ્મા સચ્છિકાતબ્બા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઇમે ધમ્મા ભાવેતબ્બા’’તિ બુજ્ઝિ; છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ બુજ્ઝિ, પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સમુદયઞ્ચ…પે… નિસ્સરણઞ્ચ બુજ્ઝિ, ચતુન્નં મહાભૂતાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ બુજ્ઝિ, ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ બુજ્ઝિ.

અથ વા, યં બુજ્ઝિતબ્બં અનુબુજ્ઝિતબ્બં પટિબુજ્ઝિતબ્બં સમ્બુજ્ઝિતબ્બં અધિગન્તબ્બં ફસ્સિતબ્બં સચ્છિકાતબ્બં, સબ્બં તં તેન પચ્ચેકબોધિઞાણેન બુજ્ઝિ અનુબુજ્ઝિ પટિબુજ્ઝિ સમ્બુજ્ઝિ અધિગચ્છિ ફસ્સેસિ સચ્છાકાસીતિ એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકો અનુત્તરં પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ – એકો.

ચરેતિ અટ્ઠ ચરિયાયો – ઇરિયાપથચરિયા, આયતનચરિયા, સતિચરિયા, સમાધિચરિયા, ઞાણચરિયા, મગ્ગચરિયા, પત્તિચરિયા, લોકત્થચરિયા. ઇરિયાપથચરિયાતિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ. આયતનચરિયાતિ છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ. સતિચરિયાતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ. સમાધિચરિયાતિ ચતૂસુ ઝાનેસુ. ઞાણચરિયાતિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ. મગ્ગચરિયાતિ ચતૂસુ અરિયમગ્ગેસુ. પત્તિચરિયાતિ ચતૂસુ સામઞ્ઞફલેસુ. લોકત્થચરિયાતિ તથાગતેસુ અરહન્તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ પદેસતો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધેસુ પદેસતો સાવકેસુ. ઇરિયાપથચરિયા ચ પણિધિસમ્પન્નાનં, આયતનચરિયા ચ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનં, સતિચરિયા ચ અપ્પમાદવિહારીનં, સમાધિચરિયા ચ અધિચિત્તમનુયુત્તાનં, ઞાણચરિયા ચ બુદ્ધિસમ્પન્નાનં, મગ્ગચરિયા ચ સમ્માપટિપન્નાનં, પત્તિચરિયા ચ અધિગતફલાનં, લોકત્થચરિયા ચ તથાગતાનં અરહન્તાનં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં પદેસતો પચ્ચેકબુદ્ધાનં પદેસતો સાવકાનં. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો. અપરાપિ અટ્ઠ ચરિયાયો – અધિમુચ્ચન્તો સદ્ધાય ચરતિ, પગ્ગણ્હન્તો વીરિયેન ચરતિ, ઉપટ્ઠપેન્તો સતિયા ચરતિ, અવિક્ખેપં કરોન્તો સમાધિના ચરતિ, પજાનન્તો પઞ્ઞાય ચરતિ, વિજાનન્તો વિઞ્ઞાણચરિયાય ચરતિ. એવં પટિપન્નસ્સ કુસલા ધમ્મા આયાપેન્તીતિ – આયતનચરિયાય ચરતિ. એવં પટિપન્નો વિસેસમધિગચ્છતીતિ – વિસેસચરિયાય ચરતિ. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

અપરાપિ અટ્ઠ ચરિયાયો – દસ્સનચરિયા ચ સમ્માદિટ્ઠિયા, અભિરોપનચરિયા ચ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, પરિગ્ગહચરિયા ચ સમ્માવાચાય, સમુટ્ઠાનચરિયા ચ સમ્માકમ્મન્તસ્સ, વોદાનચરિયા ચ સમ્માઆજીવસ્સ, પગ્ગહચરિયા ચ સમ્માવાયામસ્સ, ઉપટ્ઠાનચરિયા ચ સમ્માસતિયા, અવિક્ખેપચરિયા ચ સમ્માસમાધિસ્સ. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

ખગ્ગવિસાણકપ્પોતિ યથા ખગ્ગસ્સ નામ વિસાણં એકં હોતિ અદુતિયં, એવમેવ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો તક્કપ્પો તસ્સદિસો તપ્પટિભાગો. યથા અતિલોણં વુચ્ચતિ લોણકપ્પો, અતિતિત્તકં વુચ્ચતિ તિત્તકપ્પો, અતિમધુરં વુચ્ચતિ મધુરકપ્પો, અતિઉણ્હં વુચ્ચતિ અગ્ગિકપ્પો, અતિસીતલં વુચ્ચતિ હિમકપ્પો, મહાઉદકક્ખન્ધો વુચ્ચતિ સમુદ્દકપ્પો, મહાભિઞ્ઞાબલપ્પત્તો સાવકો વુચ્ચતિ સત્થુકપ્પોતિ; એવમેવ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો તત્થ તક્કપ્પો તસ્સદિસો તપ્પટિભાગો એકો અદુતિયો મુત્તબન્ધનો સમ્મા લોકે ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તેતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતીતિ – એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો. તેનાહ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો –

‘‘સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં, અવિહેઠયં અઞ્ઞતરમ્પિ તેસં;

ન પુત્તમિચ્છેય્ય કુતો સહાયં, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

૧૨૨. સંસગ્ગજાતસ્સ ભવન્તિ સ્નેહા,સ્નેહન્વયં દુક્ખમિદં પહોતિ;

આદીનવં સ્નેહજં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

સંસગ્ગજાતસ્સ ભવન્તિ સ્નેહાતિ. સંસગ્ગાતિ દ્વે સંસગ્ગા – દસ્સનસંસગ્ગો ચ સવનસંસગ્ગો ચ. કતમો દસ્સનસંસગ્ગો? ઇધેકચ્ચો પસ્સતિ ઇત્થિં વા કુમારિં વા અભિરૂપં દસ્સનીયં પાસાદિકં પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતં. દિસ્વા પસ્સિત્વા અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તં ગણ્હાતિ – કેસા વા સોભના [સોભણા (સ્યા.)] મુખં વા સોભનં અક્ખી વા સોભના કણ્ણા વા સોભના નાસા વા સોભના ઓટ્ઠા વા સોભના દન્તા વા સોભના મુખં વા સોભનં ગીવા વા સોભના થના વા સોભના ઉરં વા સોભનં ઉદરં વા સોભનં કટિ વા સોભના ઊરૂ વા સોભના જઙ્ઘા વા સોભના હત્થા વા સોભના પાદા વા સોભના અઙ્ગુલિયો વા સોભના નખા વા સોભનાતિ. દિસ્વા પસ્સિત્વા અભિનન્દતિ અભિવદતિ અભિપત્થેતિ અનુપ્પાદેતિ [અનુસ્સરતિ (ક.)] અનુબન્ધતિ રાગબન્ધનં – અયં દસ્સનસંસગ્ગો.

કતમો સવનસંસગ્ગો? ઇધેકચ્ચો સુણાતિ – ‘‘અસુકસ્મિં નામ ગામે વા નિગમે વા ઇત્થી વા કુમારી વા અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા’’તિ. સુત્વા સુણિત્વા અભિનન્દતિ અભિવદતિ અભિપત્થેતિ અનુપ્પાદેતિ અનુબન્ધતિ રાગબન્ધનં – અયં સવનસંસગ્ગો.

સ્નેહાતિ દ્વે સ્નેહા – તણ્હાસ્નેહો ચ દિટ્ઠિસ્નેહો ચ. કતમો તણ્હાસ્નેહો? યાવતા તણ્હાસઙ્ખાતેન સીમકતં [સીમકતં મરિયાદિકતં (સ્યા.)] ઓધિકતં પરિયન્તિકતં પરિગ્ગહિતં મમાયિતં – ‘‘ઇદં મમ, એતં મમ, એત્તકં મમ, એત્તાવતા મમ’’. રૂપા સદ્દા ગન્ધા રસા ફોટ્ઠબ્બા અત્થરણા પાવુરણા દાસિદાસા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા હત્થિગવાસ્સવળવા ખેત્તં વત્થુ હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં ગામનિગમરાજધાનિયો રટ્ઠઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ, કેવલમ્પિ મહાપથવિં તણ્હાવસેન મમાયતિ, યાવતા અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતં – અયં તણ્હાસ્નેહો.

કતમો દિટ્ઠિસ્નેહો? વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકાદિટ્ઠિ. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસંયોજનં ગાહો પટિગ્ગાહો [પતિટ્ઠાહો (ક.)] અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયાસગ્ગાહો વિપરીતગ્ગાહો વિપલ્લાસગ્ગાહો મિચ્છાગાહો અયાથાવકસ્મિં યાથાવકન્તિ ગાહો, યાવતા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ – અયં દિટ્ઠિસ્નેહો.

સંસગ્ગજાતસ્સ ભવન્તિ સ્નેહાતિ દસ્સનસંસગ્ગપચ્ચયા ચ સવનસંસગ્ગપચ્ચયા ચ તણ્હાસ્નેહો ચ દિટ્ઠિસ્નેહો ચ ભવન્તિ સમ્ભવન્તિ જાયન્તિ સઞ્જાયન્તિ નિબ્બત્તન્તિ અભિનિબ્બત્તન્તિ પાતુભવન્તીતિ – સંસગ્ગજાતસ્સ ભવન્તિ સ્નેહા.

સ્નેહન્વયં દુક્ખમિદં પહોતીતિ. સ્નેહોતિ દ્વે સ્નેહા – તણ્હાસ્નેહો ચ દિટ્ઠિસ્નેહો ચ…પે… અયં તણ્હાસ્નેહો…પે… અયં દિટ્ઠિસ્નેહો. દુક્ખમિદં પહોતીતિ ઇધેકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ, પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, સન્ધિમ્પિ છિન્દતિ, નિલ્લોપમ્પિ [વિલોપમ્પિ (સ્યા.) પસ્સ મહાનિ. ૧૭૦] હરતિ, એકાગારિકમ્પિ કરોતિ, પરિપન્થેપિ તિટ્ઠતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ. તમેનં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેન્તિ – ‘‘અયં, દેવ, ચોરો આગુચારી. ઇમસ્સ યં ઇચ્છસિ તં દણ્ડં પણેહી’’તિ. તમેનં રાજા તં પરિભાસતિ. સો પરિભાસપચ્ચયાપિ દુક્ખં દોમનસ્સં [દુક્ખદોમનસ્સં (સ્યા.)] પટિસંવેદેતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો જાતં? તસ્સ સ્નેહપચ્ચયા ચ નન્દિપચ્ચયા ચ રાગપચ્ચયા ચ નન્દિરાગપચ્ચયા ચ જાતં.

એત્તકેનપિ રાજા ન તુસ્સતિ. તમેનં રાજા બન્ધાપેતિ – અન્દુબન્ધનેન વા રજ્જુબન્ધનેન વા સઙ્ખલિકબન્ધનેન વા વેત્તબન્ધનેન વા લતાબન્ધનેન વા પક્ખેપબન્ધનેન વા પરિક્ખેપબન્ધનેન વા ગામબન્ધનેન વા નિગમબન્ધનેન વા રટ્ઠબન્ધનેન વા જનપદબન્ધનેન વા, અન્તમસો સવચનીયમ્પિ કરોતિ – ‘‘ન તે લબ્ભા ઇતો પક્કમિતુ’’ન્તિ. સો બન્ધનપચ્ચયાપિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો જાતં? તસ્સ સ્નેહપચ્ચયા ચ નન્દિપચ્ચયા ચ રાગપચ્ચયા ચ નન્દિરાગપચ્ચયા ચ જાતં.

એત્તકેનપિ રાજા ન તુસ્સતિ. તમેનં રાજા તસ્સેવ [તસ્સ (સ્યા.)] ધનં આહરાપેતિ – સતં વા સહસ્સં વા સતસહસ્સં વા. સો ધનજાનિપચ્ચયાપિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો જાતં? તસ્સ સ્નેહપચ્ચયા ચ નન્દિપચ્ચયા ચ રાગપચ્ચયા ચ નન્દિરાગપચ્ચયા ચ જાતં.

એત્તકેનપિ રાજા ન તુસ્સતિ. તમેનં રાજા વિવિધા કમ્મકારણા [વિવિધાનિ કમ્મકરણાનિ (ક.)] કારાપેતિ – કસાહિપિ તાળેતિ, વેત્તેહિપિ તાળેતિ, અડ્ઢદણ્ડેહિપિ તાળેતિ, હત્થમ્પિ છિન્દતિ, પાદમ્પિ છિન્દતિ, હત્થપાદમ્પિ છિન્દતિ, કણ્ણમ્પિ છિન્દતિ, નાસમ્પિ છિન્દતિ, કણ્ણનાસમ્પિ છિન્દતિ, બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ કરોતિ, સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ કરોતિ, રાહુમુખમ્પિ કરોતિ, જોતિમાલિકમ્પિ કરોતિ, હત્થપજ્જોતિકમ્પિ કરોતિ, એરકવત્તિકમ્પિ [એરકવટ્ટિકમ્પિ (સ્યા. ક.) પસ્સ મ. નિ. ૧.૧૬૯] કરોતિ, ચીરકવાસિકમ્પિ કરોતિ, એણેય્યકમ્પિ કરોતિ, બળિસમંસિકમ્પિ કરોતિ, કહાપણિકમ્પિ કરોતિ, ખારાપતચ્છિકમ્પિ [ખારાપટિચ્છિકમ્પિ (ક.)] કરોતિ, પલિઘપરિવત્તિકમ્પિ કરોતિ, પલાલપીઠકમ્પિ કરોતિ, તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચતિ, સુનખેહિપિ ખાદાપેતિ, જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેતિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દતિ. સો કમ્મકારણપચ્ચયાપિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો જાતં? તસ્સ સ્નેહપચ્ચયા ચ નન્દિપચ્ચયા ચ રાગપચ્ચયા ચ નન્દિરાગપચ્ચયા ચ જાતં. રાજા ઇમેસં ચતુન્નં દણ્ડાનં ઇસ્સરો.

સો સકેન કમ્મેન કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. તમેનં નિરયપાલા પઞ્ચવિધબન્ધનં નામ કમ્મકારણં કરોન્તિ [કારેન્તિ (સ્યા. ક.) પસ્સ મ. નિ. ૩.૨૬૭] – તત્તં અયોખિલં હત્થે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં દુતિયે હત્થે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં પાદે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં દુતિયે પાદે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં મજ્ઝે ઉરસ્મિં ગમેન્તિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા [તિપ્પા (સ્યા.)] ખરા કટુકા વેદના વેદેતિ; ન ચ તાવ કાલં કરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો જાતં? તસ્સ સ્નેહપચ્ચયા ચ નન્દિપચ્ચયા ચ રાગપચ્ચયા ચ નન્દિરાગપચ્ચયા ચ જાતં.

તમેનં નિરયપાલા સંવેસેત્વા [સંવેસિત્વા (સ્યા. ક.) પસ્સ મ. નિ. ૩.૨૬૭] કુઠારીહિ [કુધારીહિ (સ્યા. ક.)] તચ્છન્તિ…પે… તમેનં નિરયપાલા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા વાસીહિ તચ્છન્તિ. તમેનં નિરયપાલા રથે યોજેત્વા આદિત્તાય પથવિયા સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય [સઞ્જોતિભૂતાય (સ્યા.)] સારેન્તિપિ પચ્ચાસારેન્તિપિ. તમેનં નિરયપાલા મહન્તં અઙ્ગારપબ્બતં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં આરોપેન્તિપિ ઓરોપેન્તિપિ. તમેનં નિરયપાલા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા તત્તાય લોહકુમ્ભિયા પક્ખિપન્તિ આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય. સો તત્થ ફેણુદ્દેહકં પચ્ચતિ. સો તત્થ ફેણુદ્દેહકં પચ્ચમાનો સકિમ્પિ ઉદ્ધં ગચ્છતિ, સકિમ્પિ અધો ગચ્છતિ, સકિમ્પિ તિરિયં ગચ્છતિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદેતિ; ન ચ તાવ કાલઙ્કરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ. એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો જાતં? તસ્સ સ્નેહપચ્ચયા ચ નન્દિપચ્ચયા ચ રાગપચ્ચયા ચ નન્દિરાગપચ્ચયા ચ જાતં.

તમેનં નિરયપાલા મહાનિરયે પક્ખિપન્તિ. સો ખો પન મહાનિરયો –

ચતુક્કણ્ણો ચતુદ્વારો, વિભત્તો ભાગસો મિતો;

અયોપાકારપરિયન્તો, અયસા પટિકુજ્જિતો.

તસ્સ અયોમયા ભૂમિ, જલિતા તેજસા યુતા;

સમન્તા યોજનસતં, ફરિત્વા તિટ્ઠતિ સબ્બદા.

કદરિયાતપના [કદરિયા તાપના (ક.) મહાનિ. ૧૭૦] ઘોરા, અચ્ચિમન્તો દુરાસદા;

લોમહંસનરૂપા ચ, ભેસ્મા પટિભયા દુખા.

પુરત્થિમાય ચ ભિત્તિયા, અચ્ચિક્ખન્ધો સમુટ્ઠિતો;

ડહન્તો પાપકમ્મન્તે, પચ્છિમાય પટિહઞ્ઞતિ.

પચ્છિમાય ચ ભિત્તિયા, અચ્ચિક્ખન્ધો સમુટ્ઠિતો;

ડહન્તો પાપકમ્મન્તે, પુરિમાય પટિહઞ્ઞતિ.

દક્ખિણાય ચ ભિત્તિયા, અચ્ચિક્ખન્ધો સમુટ્ઠિતો;

ડહન્તો પાપકમ્મન્તે, ઉત્તરાય પટિહઞ્ઞતિ.

ઉત્તરાય ચ ભિત્તિયા, અચ્ચિક્ખન્ધો સમુટ્ઠિતો;

ડહન્તો પાપકમ્મન્તે, દક્ખિણાય પટિહઞ્ઞતિ.

હેટ્ઠતો ચ સમુટ્ઠાય, અચ્ચિક્ખન્ધો ભયાનકો;

ડહન્તો પાપકમ્મન્તે, છદનસ્મિં પટિહઞ્ઞતિ.

છદનમ્હા સમુટ્ઠાય, અચ્ચિક્ખન્ધો ભયાનકો;

ડહન્તો પાપકમ્મન્તે, ભૂમિયં પટિહઞ્ઞતિ.

અયોકપાલમાદિત્તં, સન્તત્તં જલિતં યથા;

એવં અવીચિનિરયો, હેટ્ઠા ઉપરિ પસ્સતો.

તત્થ સત્તા મહાલુદ્દા, મહાકિબ્બિસકારિનો;

અચ્ચન્તપાપકમ્મન્તા, પચ્ચન્તિ ન ચ મિય્યરે [મીયરે (ક.)].

જાતવેદસમો કાયો, તેસં નિરયવાસિનં;

પસ્સ કમ્માનં દળ્હત્તં, ન ભસ્મા હોતિ નપિ મસિ.

પુરત્થિમેનપિ ધાવન્તિ, તતો ધાવન્તિ પચ્છિમં;

ઉત્તરેનપિ ધાવન્તિ, તતો ધાવન્તિ દક્ખિણં.

યં યં દિસં પધાવન્તિ, તં તં દ્વારં પિધીયતિ;

અભિનિક્ખમિતાસા તે, સત્તા મોક્ખગવેસિનો.

ન તે તતો નિક્ખમિતું, લભન્તિ કમ્મપચ્ચયા;

તેસઞ્ચ પાપકમ્મન્તં, અવિપક્કં કતં બહુન્તિ.

એતં ભયં દુક્ખં દોમનસ્સં કુતો જાતં? તસ્સ સ્નેહપચ્ચયા ચ નન્દિપચ્ચયા ચ રાગપચ્ચયા ચ નન્દિરાગપચ્ચયા ચ જાતં.

યાનિ ચ નેરયિકાનિ દુક્ખાનિ યાનિ ચ તિરચ્છાનયોનિકાનિ દુક્ખાનિ યાનિ ચ પેત્તિવિસયિકાનિ દુક્ખાનિ યાનિ ચ માનુસિકાનિ દુક્ખાનિ, તાનિ કુતો જાતાનિ કુતો સઞ્જાતાનિ કુતો નિબ્બત્તાનિ કુતો અભિનિબ્બત્તાનિ કુતો પાતુભૂતાનિ? તસ્સ સ્નેહપચ્ચયા ચ નન્દિપચ્ચયા ચ રાગપચ્ચયા ચ નન્દિરાગપચ્ચયા ચ ભવન્તિ સમ્ભવન્તિ જાયન્તિ સઞ્જાયન્તિ નિબ્બત્તન્તિ અભિનિબ્બત્તન્તિ પાતુભવન્તીતિ – સ્નેહન્વયં દુક્ખમિદં પહોતિ.

આદીનવં સ્નેહજં પેક્ખમાનોતિ. સ્નેહોતિ દ્વે સ્નેહા – તણ્હાસ્નેહો ચ દિટ્ઠિસ્નેહો ચ…પે… અયં તણ્હાસ્નેહો…પે… અયં દિટ્ઠિસ્નેહો. આદીનવં સ્નેહજં પેક્ખમાનોતિ તણ્હાસ્નેહો ચ દિટ્ઠિસ્નેહો ચ આદીનવં સ્નેહજં પેક્ખમાનો દક્ખમાનો ઓલોકયમાનો નિજ્ઝાયમાનો ઉપપરિક્ખમાનોતિ – આદીનવં સ્નેહજં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો. તેનાહ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો –

‘‘સંસગ્ગજાતસ્સ ભવન્તિ સ્નેહા, સ્નેહન્વયં દુક્ખમિદં પહોતિ;

આદીનવં સ્નેહજં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

૧૨૩. મિત્તે સુહજ્જે અનુકમ્પમાનો, હાપેતિ અત્થં પટિબદ્ધચિત્તો [પટિબન્ધચિત્તો (ક.)] ;

એતં ભયં સન્થવે [સન્ધવે (ક.)] પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

મિત્તે સુહજ્જે અનુકમ્પમાનો, હાપેતિ અત્થં પટિબદ્ધચિત્તોતિ. મિત્તાતિ દ્વે મિત્તા – અગારિકમિત્તો ચ અનાગારિકમિત્તો [પબ્બજિતમિત્તો (ક.) એવમુપરિપિ] ચ. કતમો અગારિકમિત્તો? ઇધેકચ્ચો દુદ્દદં દદાતિ, દુચ્ચજં ચજતિ, દુક્કરં કરોતિ, દુક્ખમં ખમતિ, ગુય્હમસ્સ આચિક્ખતિ, ગુય્હમસ્સ પરિગૂહતિ [પરિગુય્હતિ (સ્યા. ક.)], આપદાસુ ન વિજહતિ, જીવિતમ્પિસ્સ અત્થાય પરિચ્ચત્તં હોતિ, ખીણે નાતિમઞ્ઞતિ – અયં અગારિકમિત્તો.

કતમો અનાગારિકમિત્તો? ઇધ ભિક્ખુ પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચ વત્તા ચ વચનક્ખમો ચ ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચ અટ્ઠાને નિયોજેતિ અધિસીલે સમાદપેતિ, ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ભાવનાનુયોગે સમાદપેતિ, ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં…પે… ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં… પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં… પઞ્ચન્નં બલાનં… સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં… અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ ભાવનાનુયોગે સમાદપેતિ – અયં અનાગારિકમિત્તો.

સુહજ્જા વુચ્ચન્તિ યેહિ સહ આગમનં ફાસુ ગમનં ફાસુ ઠાનં ફાસુ નિસજ્જનં [નિસજ્જા (ક.)] ફાસુ સયનં ફાસુ આલપનં ફાસુ સલ્લપનં ફાસુ ઉલ્લપનં ફાસુ સમુલ્લપનં ફાસુ. મિત્તે સુહજ્જે અનુકમ્પમાનો હાપેતિ અત્થન્તિ મિત્તે ચ સુહજ્જે ચ સન્દિટ્ઠે ચ સમ્ભત્તે ચ સહાયે ચ અનુકમ્પમાનો અનુપેક્ખમાનો અનુગણ્હમાનો અત્તત્થમ્પિ પરત્થમ્પિ ઉભયત્થમ્પિ હાપેતિ, દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ અત્થં હાપેતિ, સમ્પરાયિકમ્પિ અત્થં હાપેતિ, પરમત્થમ્પિ હાપેતિ પહાપેતિ પરિહાપેતિ પરિધંસેતિ પરિવજ્જેતિ [પરિસજ્જેતિ (સ્યા.)] અન્તરધાપેતીતિ – મિત્તે સુહજ્જે અનુકમ્પમાનો હાપેતિ અત્થં.

પટિબદ્ધચિત્તોતિ દ્વીહિ કારણેહિ પટિબદ્ધચિત્તો હોતિ – અત્તાનં વા નીચં ઠપેન્તો પરં ઉચ્ચં ઠપેન્તો પટિબદ્ધચિત્તો હોતિ, અત્તાનં વા ઉચ્ચં ઠપેન્તો પરં નીચં ઠપેન્તો પટિબદ્ધચિત્તો હોતિ. કથં અત્તાનં નીચં ઠપેન્તો પરં ઉચ્ચં ઠપેન્તો પટિબદ્ધચિત્તો હોતિ? તુમ્હે મે બહૂપકારા, અહં તુમ્હે નિસ્સાય લભામિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં. યમ્પિ [યેપિ (ક.) એવં ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૫૧] મે અઞ્ઞે દાતું વા કાતું વા મઞ્ઞન્તિ તુમ્હે નિસ્સાય તુમ્હે સમ્પસ્સન્તા. યમ્પિ મે પોરાણં માતાપેત્તિકં નામગોત્તં, તમ્પિ મે અન્તરહિતં. તુમ્હેહિ અહં ઞાયામિ – અસુકસ્સ કુલુપકો, અસુકાય કુલુપકોતિ. એવં અત્તાનં નીચં ઠપેન્તો પરં ઉચ્ચં ઠપેન્તો પટિબદ્ધચિત્તો હોતિ.

કથં અત્તાનં ઉચ્ચં ઠપેન્તો પરં નીચં ઠપેન્તો પટિબદ્ધચિત્તો હોતિ? અહં તુમ્હાકં બહૂપકારો, તુમ્હે મં આગમ્મ બુદ્ધં સરણં ગતા, ધમ્મં સરણં ગતા, સઙ્ઘં સરણં ગતા, પાણાતિપાતા પટિવિરતા, અદિન્નાદાના પટિવિરતા, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતા, મુસાવાદા પટિવિરતા, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતા; અહં તુમ્હાકં ઉદ્દેસં દેમિ, પરિપુચ્છં દેમિ, ઉપોસથં આચિક્ખામિ, નવકમ્મં અધિટ્ઠામિ. અથ પન તુમ્હે મં ઉજ્ઝિત્વા [પરિચ્ચજિત્વા (સ્યા.)] અઞ્ઞે સક્કરોથ ગરું કરોથ માનેથ પૂજેથાતિ. એવં અત્તાનં ઉચ્ચં ઠપેન્તો પરં નીચં ઠપેન્તો પટિબદ્ધચિત્તો હોતીતિ – મિત્તે સુહજ્જે અનુકમ્પમાનો, હાપેતિ અત્થં પટિબદ્ધચિત્તો.

એતં ભયં સન્થવે પેક્ખમાનોતિ. ભયન્તિ જાતિભયં જરાભયં બ્યાધિભયં મરણભયં રાજભયં ચોરભયં અગ્ગિભયં ઉદકભયં અત્તાનુવાદભયં પરાનુવાદભયં દણ્ડભયં દુગ્ગતિભયં ઊમિભયં કુમ્ભિલભયં આવટ્ટભયં સુસુમારભયં [સુંસુમારભયં (સ્યા.)] આજીવિકભયં અસિલોકભયં પરિસસારજ્જભયં મદનભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉબ્બેગો ઉત્રાસો. સન્થવેતિ દ્વે સન્થવા – તણ્હાસન્થવો ચ દિટ્ઠિસન્થવો ચ…પે… અયં તણ્હાસન્થવો…પે… અયં દિટ્ઠિસન્થવો. એતં ભયં સન્થવે પેક્ખમાનોતિ એતં ભયં સન્થવે પેક્ખમાનો દક્ખમાનો ઓલોકયમાનો નિજ્ઝાયમાનો ઉપપરિક્ખમાનોતિ – એતં ભયં સન્થવે પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો. તેનાહ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો –

‘‘મિત્તે સુહજ્જે અનુકમ્પમાનો, હાપેતિ અત્થં પટિબદ્ધચિત્તો;

એતં ભયં સન્થવે પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

૧૨૪. વંસો વિસાલોવ યથા વિસત્તો,પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા;

વંસક્કળીરોવ [વંસે કળીરોવ (ક.)] અસજ્જમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

વંસો વિસાલોવ યથા વિસત્તોતિ વંસો વુચ્ચતિ વેળુગુમ્બો. યથા વેળુગુમ્બસ્મિં પોરાણકા વંસા સત્તા [વેળુગુમ્બસ્મિં કણ્ટકા જટિતા સંસિબ્બિતા (સ્યા.)] વિસત્તા આસત્તા લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધા, એવમેવ વિસત્તિકા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો અનુનયો અનુરોધો નન્દી નન્દિરાગો ચિત્તસ્સ સારાગો ઇચ્છા મુચ્છા અજ્ઝોસાનં ગેધો પલિગેધો સઙ્ગો પઙ્કો એજા માયા જનિકા સઞ્જનની સિબ્બિની જાલિની સરિતા વિસત્તિકા સુત્તં વિસટા આયૂહની દુતિયા પણિધિ ભવનેત્તિ વનં વનથો સન્થવો સિનેહો અપેક્ખા પટિબન્ધુ આસા આસીસના આસીસિતત્તં રૂપાસા સદ્દાસા ગન્ધાસા રસાસા ફોટ્ઠબ્બાસા લાભાસા ધનાસા પુત્તાસા જીવિતાસા જપ્પા પજપ્પા અભિજપ્પા જપ્પના જપ્પિતત્તં લોલુપ્પં લોલુપ્પાયના લોલુપ્પાયિતત્તં પુચ્છઞ્જિકતા સાધુકમ્યતા અધમ્મરાગો વિસમલોભો નિકન્તિ નિકામના પત્થના પિહના સમ્પત્થના કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હા રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હા નિરોધતણ્હા રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા ઓઘો યોગો ગન્થો ઉપાદાનં આવરણં નીવરણં છદનં બન્ધનં ઉપક્કિલેસો અનુસયો પરિયુટ્ઠાનં લતા વેવિચ્છં દુક્ખમૂલં દુક્ખનિદાનં દુક્ખપ્પભવો મારપાસો મારબળિસં મારવિસયો મારનિવાસો મારબન્ધનં તણ્હાનદી તણ્હાજાલં તણ્હાગદ્દુલં તણ્હાસમુદ્દો અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં.

વિસત્તિકાતિ કેનટ્ઠેન વિસત્તિકા? વિસાલાતિ વિસત્તિકા વિસતાતિ વિસત્તિકા, વિસટાતિ વિસત્તિકા, વિસમાતિ વિસત્તિકા, વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા, વિસંહરતીતિ વિસત્તિકા, વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા, વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા, વિસફલાતિ વિસત્તિકા, વિસપરિભોગાતિ વિસત્તિકા. વિસાલા વા પન તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે કુલે ગણે આવાસે લાભે યસે પસંસાય સુખે ચીવરે પિણ્ડપાતે સેનાસને ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારે કામધાતુયા રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા કામભવે રૂપભવે અરૂપભવે સઞ્ઞાભવે અસઞ્ઞાભવે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવે એકવોકારભવે ચતુવોકારભવે પઞ્ચવોકારભવે અતીતે અનાગતે પચ્ચુપ્પન્ને દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ વિસતા વિત્થતાતિ – વિસત્તિકાતિ – વંસો વિસાલોવ યથા વિસત્તો.

પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખાતિ. પુત્તાતિ ચત્તારો પુત્તા – અત્રજો પુત્તો, ખેત્તજો પુત્તો, દિન્નકો પુત્તો, અન્તેવાસિકો પુત્તો. દારા વુચ્ચન્તિ ભરિયાયો. અપેક્ખા વુચ્ચન્તિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલન્તિ – પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા.

વંસક્કળીરોવ અસજ્જમાનોતિ વંસો વુચ્ચતિ વેળુગુમ્બો. યથા વેળુગુમ્બસ્મિં તરુણકા કળીરકા [તરુણકળીરા (સ્યા.)] અસત્તા અલગ્ગા અગધિતા [અપલિવેટ્ઠિતા (સ્યા.)] અપલિબુદ્ધા નિક્ખન્તા નિસ્સટા વિપ્પમુત્તા એવમેવ. સજ્જાતિ દ્વે સજ્જના – તણ્હાસજ્જના ચ દિટ્ઠિસજ્જના ચ…પે… અયં તણ્હાસજ્જના…પે… અયં દિટ્ઠિસજ્જના. તસ્સ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધસ્સ તણ્હાસજ્જના પહીના, દિટ્ઠિસજ્જના પટિનિસ્સટ્ઠા. તણ્હાસજ્જનાય પહીનત્તા દિટ્ઠિસજ્જનાય પટિનિસ્સટ્ઠત્તા સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો રૂપે ન સજ્જતિ સદ્દે ન સજ્જતિ ગન્ધે ન સજ્જતિ રસે ન સજ્જતિ ફોટ્ઠબ્બે ન સજ્જતિ કુલે…પે… ગણે… આવાસે… લાભે… યસે… પસંસાય… સુખે… ચીવરે… પિણ્ડપાતે… સેનાસને… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારે… કામધાતુયા… રૂપધાતુયા… અરૂપધાતુયા… કામભવે… રૂપભવે… અરૂપભવે… સઞ્ઞાભવે… અસઞ્ઞાભવે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવે… એકવોકારભવે… ચતુવોકારભવે… પઞ્ચવોકારભવે… અતીતે… અનાગતે… પચ્ચુપ્પન્ને… દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ ન સજ્જતિ ન ગણ્હાતિ ન બજ્ઝતિ ન પલિબજ્ઝતિ ન મુચ્છતિ; નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – વંસક્કળીરોવ અસજ્જમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો. તેનાહ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો –

‘‘વંસો વિસાલોવ યથા વિસત્તો, પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા;

વંસક્કળીરોવ અસજ્જમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

૧૨૫. મિગો અરઞ્ઞમ્હિ યથા અબદ્ધો [અબન્ધો (સ્યા. ક.)], યેનિચ્છકં ગચ્છતિ ગોચરાય;

વિઞ્ઞૂ નરો સેરિતં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

મિગો અરઞ્ઞમ્હિ યથા અબદ્ધો, યેનિચ્છકં ગચ્છતિ ગોચરાયાતિ. મિગોતિ દ્વે મિગા – એણિમિગો ચ પસદમિગો ચ. યથા આરઞ્ઞિકો [આરઞ્ઞકો (સ્યા. ક.)] મિગો અરઞ્ઞે પવને ચરમાનો [અરઞ્ઞે વસમાનો (સ્યા.)] વિસ્સત્થો ગચ્છતિ વિસ્સત્થો તિટ્ઠતિ વિસ્સત્થો નિસીદતિ વિસ્સત્થો સેય્યં કપ્પેતિ.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આરઞ્ઞિકો મિગો અરઞ્ઞે પવને ચરમાનો વિસ્સત્થો ગચ્છતિ વિસ્સત્થો તિટ્ઠતિ વિસ્સત્થો નિસીદતિ વિસ્સત્થો સેય્યં કપ્પેતિ. તં કિસ્સ હેતુ? અનાપાથગતો, ભિક્ખવે, લુદ્દસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અન્ધમકાસિ મારં, અપદં [પરં (ક.) મ. નિ. ૧.૨૭૧] વધિત્વા મારચક્ખું અદસ્સનં ગતો પાપિમતો’.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અન્ધમકાસિ મારં, અપદં વધિત્વા મારચક્ખું અદસ્સનં ગતો પાપિમતો’.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અન્ધમકાસિ મારં, અપદં વધિત્વા મારચક્ખું અદસ્સનં ગતો પાપિમતો’.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અન્ધમકાસિ મારં, અપદં વધિત્વા મારચક્ખું અદસ્સનં ગતો પાપિમતો’.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અન્ધમકાસિ મારં, અપદં વધિત્વા મારચક્ખું અદસ્સનં ગતો પાપિમતો’.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ભિક્ખુ અન્ધમકાસિ મારં, અપદં વધિત્વા મારચક્ખું અદસ્સનં ગતો પાપિમતો’, તિણ્ણો લોકે વિસત્તિકં. સો વિસ્સત્થો ગચ્છતિ વિસ્સત્થો તિટ્ઠતિ વિસ્સત્થો નિસીદતિ વિસ્સત્થો સેય્યં કપ્પેતિ. તં કિસ્સ હેતુ? અનાપાથગતો, ભિક્ખવે, પાપિમતો’’તિ – મિગો અરઞ્ઞમ્હિ યથા અબદ્ધો, યેનિચ્છકં ગચ્છતિ ગોચરાય.

વિઞ્ઞૂ નરો સેરિતં પેક્ખમાનોતિ. વિઞ્ઞૂતિ પણ્ડિતો પઞ્ઞવા બુદ્ધિમા ઞાણી વિભાવી મેધાવી. નરોતિ સત્તો માણવો પોસો પુગ્ગલો જીવો જાગુ જન્તુ ઇન્દગુ મનુજો. સેરીતિ દ્વે સેરી – ધમ્મોપિ સેરી પુગ્ગલોપિ સેરી. કતમો ધમ્મો સેરી? ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો – અયં ધમ્મો સેરી. કતમો પુગ્ગલો સેરી? યો ઇમિના સેરિના ધમ્મેન સમન્નાગતો, સો વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સેરી. વિઞ્ઞૂ નરો સેરિતં પેક્ખમાનોતિ વિઞ્ઞૂ નરો સેરિતં ધમ્મં પેક્ખમાનો, દક્ખમાનો ઓલોકયમાનો નિજ્ઝાયમાનો ઉપપરિક્ખમાનોતિ – વિઞ્ઞૂ નરો સેરિતં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો. તેનાહ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો –

‘‘મિગો અરઞ્ઞમ્હિ યથા અબદ્ધો, યેનિચ્છકં ગચ્છતિ ગોચરાય;

વિઞ્ઞૂ નરો સેરિતં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

૧૨૬. આમન્તના હોતિ સહાયમજ્ઝે,વાસે ઠાને ગમને ચારિકાય;

અનભિજ્ઝિતં સેરિતં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

આમન્તના હોતિ સહાયમજ્ઝે, વાસે ઠાને ગમને ચારિકાયાતિ સહાયા વુચ્ચન્તિ યેહિ સહ આગમનં ફાસુ ગમનં ફાસુ ગમનાગમનં ફાસુ ઠાનં ફાસુ નિસજ્જનં ફાસુ સયનં ફાસુ આલપનં ફાસુ સલ્લપનં ફાસુ ઉલ્લપનં ફાસુ સમુલ્લપનં ફાસુ. આમન્તના હોતિ સહાયમજ્ઝે, વાસે ઠાને ગમને ચારિકાયાતિ સહાયમજ્ઝે વાસેપિ ઠાનેપિ ગમનેપિ ચારિકાયપિ અત્તત્થમન્તના પરત્થમન્તના ઉભયત્થમન્તના દિટ્ઠધમ્મિકત્થમન્તના સમ્પરાયિકત્થમન્તના પરમત્થમન્તના [ઉભયત્થમન્તના (ક.)] તિ – આમન્તના હોતિ સહાયમજ્ઝે, વાસે ઠાને ગમને ચારિકાય.

અનભિજ્ઝિતં સેરિતં પેક્ખમાનોતિ અનભિજ્ઝિતં એતં વત્થુ બાલાનં અસપ્પુરિસાનં તિત્થિયાનં તિત્થયસાવકાનં, યદિદં – ભણ્ડુકાસાયવત્થવસનતા. અભિજ્ઝિતં એતં વત્થુ પણ્ડિતાનં સપ્પુરિસાનં બુદ્ધસાવકાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં, યદિદં – ભણ્ડુકાસાયવત્થવસનતા. સેરીતિ દ્વે સેરી – ધમ્મોપિ સેરી પુગ્ગલોપિ સેરી. કતમો ધમ્મો સેરી? ચત્તારો સતિપટ્ઠાના …પે… અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો – અયં ધમ્મો સેરી. કતમો પુગ્ગલો સેરી? યો ઇમિના સેરિના ધમ્મેન સમન્નાગતો, સો વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સેરી. અનભિજ્ઝિતં સેરિતં પેક્ખમાનોતિ સેરિતં ધમ્મં પેક્ખમાનો દક્ખમાનો ઓલોકયમાનો નિજ્ઝાયમાનો ઉપપરિક્ખમાનોતિ – અનભિજ્ઝિતં સેરિતં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો. તેનાહ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો –

‘‘આમન્તના હોતિ સહાયમજ્ઝે, વાસે ઠાને ગમને ચારિકાય;

અનભિજ્ઝિતં સેરિતં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

૧૨૭. ખિડ્ડા [ખિટ્ટા (ક.)] રતી હોતિ સહાયમજ્ઝે,પુત્તેસુ ચ વિપુલં હોતિ પેમં;

પિયવિપ્પયોગં [વિપ્પયોગમ્પિ (ક.)] વિજિગુચ્છમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

ખિડ્ડા રતી હોતિ સહાયમજ્ઝેતિ. ખિડ્ડાતિ દ્વે ખિડ્ડા – કાયિકા ચ ખિડ્ડા વાચસિકા ચ ખિડ્ડા. કતમા કાયિકા ખિડ્ડા? હત્થીહિપિ કીળન્તિ, અસ્સેહિપિ કીળન્તિ, રથેહિપિ કીળન્તિ, ધનૂહિપિ કીળન્તિ, થરૂહિપિ કીળન્તિ, અટ્ઠપદેહિપિ કીળન્તિ, દસપદેહિપિ કીળન્તિ, આકાસેપિ કીળન્તિ, પરિહારપથેપિ કીળન્તિ, સન્તિકાયપિ કીળન્તિ, ખલિકાયપિ કીળન્તિ, ઘટિકાયપિ કીળન્તિ, સલાકહત્થેનપિ કીળન્તિ, અક્ખેનપિ કીળન્તિ, પઙ્ગચીરેનપિ કીળન્તિ, વઙ્કકેનપિ કીળન્તિ, મોક્ખચિકાયપિ કીળન્તિ, ચિઙ્ગુલકેનપિ કીળન્તિ, પત્તાળ્હકેનપિ કીળન્તિ, રથકેનપિ કીળન્તિ, ધનુકેનપિ કીળન્તિ, અક્ખરિકાયપિ કીળન્તિ, મનેસિકાયપિ કીળન્તિ, યથાવજ્જેનપિ કીળન્તિ. અયં કાયિકા ખિડ્ડા.

કતમા વાચસિકા ખિડ્ડા? મુખભેરિકં મુખાલમ્બરં મુખડિણ્ડિમકં [મુખદેણ્ડિમકં (સ્યા.), મુખદિન્દિમકં (ક.)] મુખચલિમકં મુખકેરકં [મુખભેરુકં (સ્યા.)] મુખદદ્દરિકં નાટકં લાસં ગીતં દવકમ્મં. અયં વાચસિકા ખિડ્ડા.

રતીતિ અનુક્કણ્ઠિતાધિવચનમેતં રતીતિ. સહાયા વુચ્ચન્તિ યેહિ સહ આગમનં ફાસુ ગમનં ફાસુ ગમનાગમનં ફાસુ ઠાનં ફાસુ નિસજ્જનં ફાસુ સયનં ફાસુ આલપનં ફાસુ સલ્લપનં ફાસુ ઉલ્લપનં ફાસુ સમુલ્લપનં ફાસુ. ખિડ્ડા રતી હોતિ સહાયમજ્ઝેતિ ખિડ્ડા ચ રતિ ચ સહાયમજ્ઝે હોતીતિ – ખિડ્ડા રતી હોતિ સહાયમજ્ઝે.

પુત્તેસુ ચ વિપુલં હોતિ પેમન્તિ. પુત્તાતિ ચત્તારો પુત્તા – અત્રજો પુત્તો, ખેત્તજો પુત્તો, દિન્નકો પુત્તો, અન્તેવાસિકો પુત્તો. પુત્તેસુ ચ વિપુલં હોતિં પેમન્તિ પુત્તેસુ ચ અધિમત્તં હોતિ પેમન્તિ – પુત્તેસુ ચ વિપુલં હોતિ પેમં.

પિયવિપ્પયોગં વિજિગુચ્છમાનોતિ દ્વે પિયા – સત્તા વા સઙ્ખારા વા. કતમે સત્તા પિયા? ઇધ યસ્સ તે હોન્તિ અત્થકામા હિતકામા ફાસુકામા યોગક્ખેમકામા માતા વા પિતા વા ભાતા વા ભગિની વા પુત્તો વા ધીતા વા મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા, ઇમે સત્તા પિયા.

કતમે સઙ્ખારા પિયા? મનાપિકા રૂપા મનાપિકા સદ્દા મનાપિકા ગન્ધા મનાપિકા રસા મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા, ઇમે સઙ્ખારા પિયા. પિયવિપ્પયોગં વિજિગુચ્છમાનોતિ પિયાનં વિપ્પયોગં વિજિગુચ્છમાનો અટ્ટિયમાનો હરાયમાનોતિ – પિયવિપ્પયોગં વિજિગુચ્છમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો. તેનાહ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો –

‘‘ખિડ્ડા રતી હોતિ સહાયમજ્ઝે, પુત્તેસુ ચ વિપુલં હોતિ પેમં;

પિયવિપ્પયોગં વિજિગુચ્છમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

૧૨૮. ચાતુદ્દિસો અપ્પટિઘો ચ હોતિ,સન્તુસ્સમાનો ઇતરીતરેન;

પરિસ્સયાનં સહિતા અછમ્ભી, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

ચાતુદ્દિસો અપ્પટિઘો ચ હોતીતિ. ચાતુદ્દિસોતિ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન [અબ્યાપજ્ઝેન (સ્યા.) પસ્સ દી. નિ. ૩.૩૦૮] ફરિત્વા વિહરતિ. કરુણાસહગતેન…પે… મુદિતાસહગતેન…પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં…પે… અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. ચાતુદ્દિસો અપ્પટિઘો ચ હોતીતિ મેત્તાય ભાવિતત્તા યે પુરત્થિમાય દિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા [અપ્પટિકુલા (બહૂસુ)] હોન્તિ, યે દક્ખિણાય દિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, યે પચ્છિમાય દિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, યે ઉત્તરાય દિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, યે પુરત્થિમાય અનુદિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, યે દક્ખિણાય અનુદિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, યે પચ્છિમાય અનુદિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, યે ઉત્તરાય અનુદિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, યે હેટ્ઠિમાય દિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, યે ઉપરિમાય દિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, યે દિસાસુ વિદિસાસુ સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ; કરુણાય ભાવિતત્તા મુદિતાય ભાવિતત્તા ઉપેક્ખાય ભાવિતત્તા યે પુરત્થિમાય દિસાય સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તિ…પે… યે દિસાસુ વિદિસાસુ સત્તા તે અપ્પટિકૂલા હોન્તીતિ – ચાતુદ્દિસો અપ્પટિઘો ચ હોતિ.

સન્તુસ્સમાનો ઇતરીતરેનાતિ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન ચીવરેન, ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી, ન ચ ચીવરહેતુ અનેસનં અપ્પતિરૂપં [અપ્પટિરૂપં (સ્યા.)] આપજ્જતિ. અલદ્ધા ચ ચીવરં ન પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ ચીવરં અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝાપસન્નો [અનજ્ઝોપન્નો (સ્યા.)] આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. તાય ચ પન ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ ન પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પતિસ્સતો, અયં વુચ્ચતિ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતો. સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન પિણ્ડપાતેન…પે…

સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન સેનાસનેન…પે… સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન, ઇતરીતરગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી, ન ચ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારહેતુ અનેસનં અપ્પતિરૂપં આપજ્જતિ. અલદ્ધા ચ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં ન પરિતસ્સતિ. લદ્ધા ચ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝાપન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. તાય ચ ઇતરીતરગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારસન્તુટ્ઠિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ ન પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પતિસ્સતો, અયં વુચ્ચતિ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતોતિ – સન્તુસ્સમાનો ઇતરીતરેન.

પરિસ્સયાનં સહિતા અછમ્ભીતિ. પરિસ્સયાતિ દ્વે પરિસ્સયા – પાકટપરિસ્સયા ચ પટિચ્છન્નપરિસ્સયા ચ. કતમે પાકટપરિસ્સયા? સીહા બ્યગ્ઘા દીપી અચ્છા તરચ્છા કોકા મહિંસા [ગોમહિસા (સ્યા.) મહાનિ. ૫] હત્થી અહી વિચ્છિકા સતપદી, ચોરા વા અસ્સુ માનવા વા કતકમ્મા વા અકતકમ્મા વા, ચક્ખુરોગો સોતરોગો ઘાનરોગો જિવ્હારોગો કાયરોગો સીસરોગો કણ્ણરોગો મુખરોગો દન્તરોગો કાસો સાસો પિનાસો ડાહો જરો કુચ્છિરોગો મુચ્છા પક્ખન્દિકા સૂલા વિસૂચિકા કુટ્ઠં ગણ્ડો કિલાસો સોસો અપમારો દદ્દુ કણ્ડુ કચ્છુ રખસા વિતચ્છિકા લોહિતપિત્તં મધુમેહો અંસા પિળકા ભગન્દલા, પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા વાતસમુટ્ઠાના આબાધા સન્નિપાતિકા આબાધા ઉતુપરિણામજા આબાધા વિસમપરિહારજા આબાધા ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધા, સીતં ઉણ્હં જિઘચ્છા પિપાસા ઉચ્ચારો પસ્સાવો ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સા ઇતિ વા. ઇમે વુચ્ચન્તિ પાકટપરિસ્સયા.

કતમે પટિચ્છન્નપરિસ્સયા? કાયદુચ્ચરિતં વચીદુચ્ચરિતં મનોદુચ્ચરિતં કામચ્છન્દનીવરણં બ્યાપાદનીવરણં થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં વિચિકિચ્છાનીવરણં રાગો દોસો મોહો કોધો ઉપનાહો મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યં થમ્ભો સારમ્ભો માનો અતિમાનો મદો પમાદો, સબ્બે કિલેસા સબ્બે દુચ્ચરિતા સબ્બે દરથા સબ્બે પરિળાહા સબ્બે સન્તાપા સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા. ઇમે વુચ્ચન્તિ પટિચ્છન્નપરિસ્સયા.

પરિસ્સયાતિ કેનટ્ઠેન પરિસ્સયા? પરિસહન્તીતિ પરિસ્સયા, પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ પરિસ્સયા, તત્રાસયાતિ પરિસ્સયા. કથં પરિસહન્તીતિ પરિસ્સયા? તે પરિસ્સયા તં પુગ્ગલં સહન્તિ પરિસહન્તિ અભિભવન્તિ અજ્ઝોત્થરન્તિ પરિયાદિયન્તિ મદ્દન્તિ. એવં પરિસહન્તીતિ – પરિસ્સયા.

કથં પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ પરિસ્સયા? તે પરિસ્સયા કુસલાનં ધમ્માનં અન્તરાયાય પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમેસં કુસલાનં ધમ્માનં? સમ્માપટિપદાય અનુલોમપટિપદાય અપચ્ચનીકપટિપદાય અન્વત્થપટિપદાય ધમ્માનુધમ્મપટિપદાય સીલેસુ પરિપૂરકારિતાય ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય જાગરિયાનુયોગસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ભાવનાનુયોગસ્સ, ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં… ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં… પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં… પઞ્ચન્નં બલાનં… સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં… અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ ભાવનાનુયોગસ્સ – ઇમેસં કુસલાનં ધમ્માનં અન્તરાયાય પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. એવં પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ – પરિસ્સયા.

કથં તત્રાસયાતિ પરિસ્સયા? તત્થેતે [તત્ર તે (ક.)] પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ અત્તભાવસન્નિસ્સયા. યથા બિલે બિલાસયા પાણા સયન્તિ, દકે દકાસયા [ઉદકે ઉદકાસયા (સ્યા.)] પાણા સયન્તિ, વને વનાસયા પાણા સયન્તિ, રુક્ખે રુક્ખાસયા પાણા સયન્તિ; એવમેવ તત્થેતે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ અત્તભાવસન્નિસ્સયાતિ. એવમ્પિ તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સાન્તેવાસિકો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાન્તેવાસિકો સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જન્તિ યે પાપકા અકુસલા ધમ્મા, સરસઙ્કપ્પા સંઞ્ઞોજનીયા [સઞ્ઞોજનિકા (ક.)], ત્યસ્સ અન્તો વસન્તિ અન્વાસ્સવન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાન્તેવાસિકો વુચ્ચતિ. તેન સમુદાચરેન સમુદાચરન્તિ નં પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાચરિયકોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જન્તિ યે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સરસઙ્કપ્પા સંયોજનીયા, ત્યસ્સ અન્તો વસન્તિ અન્વાસ્સવન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાન્તેવાસિકોતિ વુચ્ચતિ. તેન સમુદાચરેન સમુદાચરન્તિ નં પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ. તસ્મા સાચરિયકોતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સાન્તેવાસિકો સાચરિયકો દુક્ખં ન ફાસુ વિહરતી’’તિ. એવમ્પિ, તત્રાસયાતિ – પરિસ્સયા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અન્તરામલા અન્તરાઅમિત્તા અન્તરાસપત્તા અન્તરાવધકા અન્તરાપચ્ચત્થિકા. કતમે તયો? લોભો, ભિક્ખવે, અન્તરામલો [અન્તરામલં (સ્યા. ક.) પસ્સ ઇતિવુ. ૮૮] અન્તરાઅમિત્તો અન્તરાસપત્તો અન્તરાવધકો અન્તરાપચ્ચત્થિકો, દોસો, ભિક્ખવે…પે… મોહો, ભિક્ખવે, અન્તરામલો અન્તરાઅમિત્તો અન્તરાસપત્તો અન્તરાવધકો અન્તરાપચ્ચત્થિકો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો અન્તરામલા અન્તરાઅમિત્તા અન્તરાસપત્તા અન્તરાવધકા અન્તરાપચ્ચત્થિકા’’તિ.

અનત્થજનનો લોભો, લોભો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નરં.

અનત્થજનનો દોસો, દોસો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

દુટ્ઠો અત્થં ન જાનાતિ, દુટ્ઠો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં દોસો સહતે નરં.

અનત્થજનનો મોહો, મોહો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

મૂળ્હો અત્થં ન જાનાતિ, મૂળ્હો ધમ્મં ન પસ્સતિ;