૧૧. કલહવિવાદસુત્તનિદ્દેસો

અથ કલહવિવાદસુત્તનિદ્દેસં વક્ખતિ –

૯૭. કુતોપહૂતા કલહા વિવાદા, પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચ;

માનાતિમાના સહપેસુણા ચ, કુતોપહૂતા તે તદિઙ્ઘ બ્રૂહિ.

કુતોપહૂતા કલહા વિવાદાતિ. કલહોતિ એકેન આકારેન કલહો; વિવાદોતિપિ તઞ્ઞેવ. યો કલહો સો વિવાદો, યો વિવાદો સો કલહો. અથ વા અપરેન આકારેન વિવાદો વુચ્ચતિ કલહસ્સ પુબ્બભાગો વિવાદો. રાજાનોપિ રાજૂહિ વિવદન્તિ, ખત્તિયાપિ ખત્તિયેહિ વિવદન્તિ, બ્રાહ્મણાપિ બ્રાહ્મણેહિ વિવદન્તિ, ગહપતીપિ ગહપતીહિ વિવદન્તિ, માતાપિ પુત્તેન વિવદતિ, પુત્તોપિ માતરા વિવદતિ, પિતાપિ પુત્તેન વિવદતિ, પુત્તોપિ પિતરા વિવદતિ, ભાતાપિ ભાતરા વિવદતિ, ભાતાપિ ભગિનિયા વિવદતિ, ભગિનીપિ ભાતરા વિવદતિ, સહાયોપિ સહાયેન વિવદતિ – અયં વિવાદો. કતમો કલહો? આગારિકા દણ્ડપસુતા કાયેન વાચાય કલહં કરોન્તિ, પબ્બજિતા આપત્તિં આપજ્જન્તા કાયેન વાચાય કલહં કરોન્તિ – અયં કલહો.

કુતોપહૂતા કલહા વિવાદાતિ. કલહા ચ વિવાદા ચ કુતોપહૂતા કુતોજાતા કુતોસઞ્જાતા કુતોનિબ્બત્તા કુતોઅભિનિબ્બત્તા કુતોપાતુભૂતા, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવાતિ કલહસ્સ ચ વિવાદસ્સ ચ મૂલં પુચ્છતિ, હેતું પુચ્છતિ, નિદાનં પુચ્છતિ, સમ્ભવં પુચ્છતિ, પભવં પુચ્છતિ, સમુટ્ઠાનં પુચ્છતિ, આહારં પુચ્છતિ, આરમ્મણં પુચ્છતિ, પચ્ચયં પુચ્છતિ, સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ [અજ્ઝોસતિ (સી.)] પસાદેતીતિ – કુતોપહૂતા કલહા વિવાદા.

પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચાતિ. પરિદેવોતિ ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ, ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ, રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ, સીલબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ, દિટ્ઠિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ, અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા બ્યસનેન સમન્નાગતસ્સ, અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠસ્સ, આદેવો પરિદેવો, આદેવના પરિદેવના, આદેવિતત્તં પરિદેવિતત્તં, વાચા પલાપો વિપ્પલાપો લાલપ્પો લાલપ્પાયના લાલપ્પાયિતત્તં. સોકોતિ ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ, ભોગરોગસીલદિટ્ઠિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ, અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા બ્યસનેન સમન્નાગતસ્સ, અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠસ્સ, સોકો સોચના સોચિતત્તં, અન્તોસોકો અન્તોપરિસોકો, અન્તોડાહો અન્તોપરિડાહો, ચેતસો પરિજ્ઝાયના દોમનસ્સં સોકસલ્લં. મચ્છરન્તિ પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છરિયં મચ્છરાયનં મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. અપિ ચ, ખન્ધમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, ધાતુમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, આયતનમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં ગાહો. ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયન્તિ – પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચ.

માનાતિમાના સહપેસુણા ચાતિ. માનોતિ ઇધેકચ્ચો માનં જનેતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના. અતિમાનોતિ ઇધેકચ્ચો પરં અતિમઞ્ઞતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુના. પેસુઞ્ઞન્તિ ઇધેકચ્ચો પિસુણવાચો હોતિ – ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ સમગ્ગાનં વા ભેત્તા, ભિન્નાનં વા અનુપ્પદાતા, વગ્ગારામો વગ્ગરતો વગ્ગનન્દી વગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ – ઇદં વુચ્ચતિ પેસુઞ્ઞં. અપિ ચ દ્વીહિ કારણેહિ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ – પિયકમ્યતાય વા ભેદાધિપ્પાયેન વા. કથં પિયકમ્યતાય પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ? ઇમસ્સ પિયો ભવિસ્સામિ, મનાપો ભવિસ્સામિ, વિસ્સાસિકો ભવિસ્સામિ, અબ્ભન્તરિકો ભવિસ્સામિ, સુહદયો ભવિસ્સામીતિ – એવં પિયકમ્યતાય પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ. કથં ભેદાધિપ્પાયેન પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ? કથં ઇમે નાના અસ્સુ, વિના અસ્સુ, વગ્ગા અસ્સુ, દ્વિધા અસ્સુ, દ્વેજ્ઝા અસ્સુ, દ્વે પક્ખા અસ્સુ, ભિજ્જેય્યું ન સમાગચ્છેય્યું, દુક્ખં ન ફાસુ વિહરેય્યુન્તિ – એવં ભેદાધિપ્પાયેન પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતીતિ – માનાતિમાના સહપેસુણા ચ.

કુતોપહૂતા તે તદિઙ્ઘ બ્રૂહીતિ. કલહો ચ વિવાદો ચ પરિદેવો ચ સોકો ચ મચ્છરિયઞ્ચ માનો ચ અતિમાનો ચ પેસુઞ્ઞઞ્ચાતિ – ઇમે અટ્ઠ કિલેસા કુતોપહૂતા કુતોજાતા કુતોસઞ્જાતા કુતોનિબ્બત્તા કુતોઅભિનિબ્બત્તા કુતોપાતુભૂતા, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવાતિ. ઇમેસં અટ્ઠન્નં કિલેસાનં મૂલં પુચ્છતિ, હેતું પુચ્છતિ, નિદાનં પુચ્છતિ, સમ્ભવં પુચ્છતિ, પભવં પુચ્છતિ, સમુટ્ઠાનં પુચ્છતિ, આહારં પુચ્છતિ, આરમ્મણં પુચ્છતિ, પચ્ચયં પુચ્છતિ, સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ પસાદેતીતિ – કુતોપહૂતા તે તદિઙ્ઘં બ્રૂહીતિ. ઇઙ્ઘ બ્રૂહિ આચિક્ખ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવર વિભજ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – કુતોપહૂતા તે તદિઙ્ઘ બ્રૂહિ.

તેનાહ સો નિમ્મિતો –

‘‘કુતોપહૂતા કલહા વિવાદા, પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચ;

માનાતિમાના સહપેસુણા ચ, કુતોપહૂતા તે તદિઙ્ઘ બ્રૂહી’’તિ.

૯૮. પિયપ્પહૂતા કલહા વિવાદા, પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચ;

માનાતિમાના સહપેસુણા ચ, મચ્છેરયુત્તા કલહા વિવાદા;

વિવાદજાતેસુ ચ પેસુણાનિ.

પિયપ્પહૂતા કલહા વિવાદા, પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચાતિ. પિયાતિ દ્વે પિયા – સત્તા વા સઙ્ખારા વા. કતમે સત્તા પિયા? ઇધ યસ્સ તે હોન્તિ અત્થકામા હિતકામા ફાસુકામા યોગક્ખેમકામા માતા વા પિતા વા ભાતા વા ભગિની વા પુત્તો વા ધીતા વા મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા – ઇમે સત્તા પિયા. કતમે સઙ્ખારા પિયા? મનાપિકા રૂપા મનાપિકા સદ્દા મનાપિકા ગન્ધા મનાપિકા રસા મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા – ઇમે સઙ્ખારા પિયા.

પિયં વત્થું અચ્છેદસઙ્કિનોપિ કલહં કરોન્તિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ કલહં કરોન્તિ, અચ્છિન્નેપિ કલહં કરોન્તિ. પિયં વત્થું વિપરિણામસઙ્કિનોપિ કલહં કરોન્તિ, વિપરિણામન્તેપિ કલહં કરોન્તિ, વિપરિણતેપિ કલહં કરોન્તિ. પિયં વત્થું અચ્છેદસઙ્કિનોપિ વિવદન્તિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ વિવદન્તિ, અચ્છિન્નેપિ વિવદન્તિ. પિયં વત્થું વિપરિણામસઙ્કિનોપિ વિવદન્તિ, વિપરિણામન્તેપિ વિવદન્તિ, વિપરિણતેપિ વિવદન્તિ. પિયં વત્થું અચ્છેદસઙ્કિનોપિ પરિદેવન્તિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ પરિદેવન્તિ, અચ્છિન્નેપિ પરિદેવન્તિ. પિયં વત્થું વિપરિણામસઙ્કિનોપિ પરિદેવન્તિ, વિપરિણામન્તેપિ પરિદેવન્તિ, વિપરિણતેપિ પરિદેવન્તિ. પિયં વત્થું અચ્છેદસઙ્કિનોપિ સોચન્તિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ સોચન્તિ, અચ્છિન્નેપિ સોચન્તિ. પિયં વત્થું વિપરિણામસઙ્કિનોપિ સોચન્તિ, વિપરિણામન્તેપિ સોચન્તિ, વિપરિણતેપિ સોચન્તિ. પિયં વત્થું રક્ખન્તિ ગોપેન્તિ પરિગ્ગણ્હન્તિ મમાયન્તિ મચ્છરાયન્તિ.

માનાતિમાના સહપેસુણા ચાતિ. પિયં વત્થું નિસ્સાય માનં જનેન્તિ, પિયં વત્થું નિસ્સાય અતિમાનં જનેન્તિ. કથં પિયં વત્થું નિસ્સાય માનં જનેન્તિ? મયં લાભિનો મનાપિકાનં રૂપાનં સદ્દાનં ગન્ધાનં રસાનં ફોટ્ઠબ્બાનન્તિ. એવં પિયં વત્થું નિસ્સાય માનં જનેન્તિ. કથં પિયં વત્થું નિસ્સાય અતિમાનં જનેન્તિ? મયં લાભિનો મનાપિકાનં રૂપાનં સદ્દાનં ગન્ધાનં રસાનં ફોટ્ઠબ્બાનં, ઇમે પનઞ્ઞે ન લાભિનો મનાપિકાનં રૂપાનં સદ્દાનં ગન્ધાનં રસાનં ફોટ્ઠબ્બાનન્તિ. એવં પિયં વત્થું નિસ્સાય અતિમાનં જનેન્તિ. પેસુઞ્ઞન્તિ ઇધેકચ્ચો પિસુણવાચો હોતિ, ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય…પે… એવં ભેદાધિપ્પાયેન પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતીતિ…પે… માનાતિમાના સહપેસુણા ચ.

મચ્છેરયુત્તા કલહા વિવાદાતિ. કલહો ચ વિવાદો ચ પરિદેવો ચ સોકો ચ માનો ચ અતિમાનો ચ પેસુઞ્ઞઞ્ચાતિ – ઇમે સત્ત કિલેસા મચ્છરિયે યુત્તા પયુત્તા આયુત્તા સમાયુત્તાતિ – મચ્છેરયુત્તા કલહા વિવાદા.

વિવાદજાતેસુ ચ પેસુણાનીતિ. વિવાદે જાતે સઞ્જાતે નિબ્બત્તે અભિનિબ્બત્તે પાતુભૂતે પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તિ; ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાયન્તિ ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ઇમેસં અક્ખાયન્તિ અમૂસં ભેદાય. ઇતિ સમગ્ગાનં વા ભેત્તારો, ભિન્નાનં વા અનુપ્પદાતારો, વગ્ગારામા વગ્ગરતા વગ્ગનન્દી વગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતારો હોન્તિ – ઇદં વુચ્ચતિ પેસુઞ્ઞં. અપિ ચ દ્વીહિ કારણેહિ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તિ – પિયકમ્યતાય વા ભેદાધિપ્પાયેન વા. કથં પિયકમ્યતાય પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તિ? ઇમસ્સ પિયા ભવિસ્સામ, મનાપા ભવિસ્સામ, વિસ્સાસિકા ભવિસ્સામ, અબ્ભન્તરિકા ભવિસ્સામ, સુહદયા ભવિસ્સામાતિ. એવં પિયકમ્યતાય પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તિ. કથં ભેદાધિપ્પાયેન પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તિ? ‘‘કથં ઇમે નાના અસ્સુ, વિના અસ્સુ, વગ્ગા અસ્સુ, દ્વેધા અસ્સુ, દ્વેજ્ઝા અસ્સુ, દ્વે પક્ખા અસ્સુ, ભિજ્જેય્યું ન સમાગચ્છેય્યું, દુક્ખં ન ફાસુ વિહરેય્યુ’’ન્તિ – એવં ભેદાધિપ્પાયેન પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તીતિ – વિવાદજાતેસુ ચ પેસુણાનિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘પિયપ્પહૂતા કલહા વિવાદા, પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચ;

માનાતિમાના સહપેસુણા ચ, મચ્છેરયુત્તા કલહા વિવાદા;

વિવાદજાતેસુ ચ પેસુણાની’’તિ.

૯૯. પિયા સુ લોકસ્મિં કુતોનિદાના, યે ચાપિ લોભા વિચરન્તિ લોકે;

આસા ચ નિટ્ઠા ચ કુતોનિદાના, યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તિ.

પિયા સુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનાતિ. પિયા કુતોનિદાના કુતોજાતા કુતોસઞ્જાતા કુતોનિબ્બત્તા કુતોઅભિનિબ્બત્તા કુતોપાતુભૂતા, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવાતિ પિયાનં મૂલં પુચ્છતિ…પે… સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ પસાદેતીતિ – પિયા સુ લોકસ્મિં કુતોનિદાના.

યે ચાપિ લોભા વિચરન્તિ લોકેતિ. યે ચાપીતિ ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ વેસ્સા ચ સુદ્દા ચ ગહટ્ઠા ચ પબ્બજિતા ચ દેવા ચ મનુસ્સા ચ. લોભાતિ યો લોભો લુબ્ભના લુબ્ભિતત્તં સારાગો સારજ્જના સારજ્જિતત્તં અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. વિચરન્તીતિ વિચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તિ. લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકેતિ – યે ચાપિ લોભા વિચરન્તિ લોકે.

આસા ચ નિટ્ઠા ચ કુતોનિદાનાતિ. આસા ચ નિટ્ઠા ચ કુતોનિદાના કુતોજાતા કુતોસઞ્જાતા કુતોનિબ્બત્તા કુતોઅભિનિબ્બત્તા કુતોપાતુભૂતા, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવાતિ આસાય ચ નિટ્ઠાય ચ મૂલં પુચ્છતિ…પે… સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ પસાદેતીતિ – આસા ચ નિટ્ઠા ચ કુતોનિદાના. યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તીતિ. યે નરસ્સ પરાયના હોન્તિ દીપા હોન્તિ તાણા હોન્તિ લેણા હોન્તિ સરણા હોન્તિ નિટ્ઠા પરાયના હોન્તીતિ – યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તિ.

તેનાહ સો નિમ્મિતો –

‘‘પિયા સુ લોકસ્મિં કુતોનિદાના, યે ચાપિ લોભા વિચરન્તિ લોકે;

આસા ચ નિટ્ઠા ચ કુતોનિદાના, યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તી’’તિ.

૧૦૦. છન્દાનિદાનાનિ પિયાનિ લોકે, યે ચાપિ [યે વાપિ (સ્યા.)] લોભા વિચરન્તિ લોકે;

આસા ચ નિટ્ઠા ચ ઇતોનિદાના, યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તિ.

છન્દાનિદાનાનિ પિયાનિ લોકેતિ. છન્દોતિ યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસ્નેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં. અપિ ચ પઞ્ચ છન્દા – પરિયેસનચ્છન્દો, પટિલાભચ્છન્દો, પરિભોગચ્છન્દો, સન્નિધિચ્છન્દો, વિસજ્જનચ્છન્દો. કતમો પરિયેસનચ્છન્દો? ઇધેકચ્ચો અજ્ઝોસિતોયેવ અત્થિકો છન્દજાતો રૂપે પરિયેસતિ, સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે પરિયેસતિ – અયં પરિયેસનચ્છન્દો. કતમો પટિલાભચ્છન્દો? ઇધેકચ્ચો અજ્ઝોસિતોયેવ અત્થિકો છન્દજાતો રૂપે પટિલભતિ, સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે પટિલભતિ – અયં પટિલાભચ્છન્દો. કતમો પરિભોગચ્છન્દો? ઇધેકચ્ચો અજ્ઝોસિતોયેવ અત્થિકો છન્દજાતો રૂપે પરિભુઞ્જતિ, સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે પરિભુઞ્જતિ – અયં પરિભોગચ્છન્દો. કતમો સન્નિધિચ્છન્દો? ઇધેકચ્ચો અજ્ઝોસિતોયેવ અત્થિકો છન્દજાતો ધનસન્નિચયં કરોતિ ‘‘આપદાસુ ભવિસ્સતી’’તિ – અયં સન્નિધિચ્છન્દો. કતમો વિસજ્જનચ્છન્દો? ઇધેકચ્ચો અજ્ઝોસિતોયેવ અત્થિકો છન્દજાતો ધનં વિસજ્જેતિ હત્થારોહાનં અસ્સારોહાનં રથિકાનં ધનુગ્ગહાનં પત્તિકાનં ‘‘ઇમે મં રક્ખિસ્સન્તિ ગોપિસ્સન્તિ સમ્પરિવારિસ્સન્તી’’તિ – અયં વિસજ્જનચ્છન્દો. પિયાનીતિ દ્વે પિયા – સત્તા વા સઙ્ખારા વા…પે… ઇમે સત્તા પિયા…પે… ઇમે સઙ્ખારા પિયા. છન્દાનિદાનાનિ પિયાનિ લોકેતિ. પિયા છન્દનિદાના છન્દસમુદયા છન્દજાતિકા છન્દપભવાતિ – છન્દાનિદાનાનિ પિયાનિ લોકે.

યે ચાપિ લોભા વિચરન્તિ લોકેતિ. યે ચાપીતિ ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ વેસ્સા ચ સુદ્દા ચ ગહટ્ઠા ચ પબ્બજિતા ચ દેવા ચ મનુસ્સા ચ. લોભાતિ યો લોભો લુબ્ભના લુબ્ભિતત્તં સારાગો સારજ્જના સારજ્જિતત્તં અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. વિચરન્તીતિ વિચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તિ. લોકેતિ અપાયલોકે…પે… આયતનલોકેતિ – યે ચાપિ લોભા વિચરન્તિ લોકે.

આસા ચ નિટ્ઠા ચ ઇતોનિદાનાતિ. આસા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. નિટ્ઠાતિ ઇધેકચ્ચો રૂપે પરિયેસન્તો રૂપં પટિલભતિ, રૂપનિટ્ઠો હોતિ, સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… કુલં… ગણં… આવાસં… લાભં… યસં… પસંસં… સુખં… ચીવરં… પિણ્ડપાતં… સેનાસનં… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં … સુત્તન્તં… વિનયં… અભિધમ્મં… આરઞ્ઞિકઙ્ગં… પિણ્ડપાતિકઙ્ગં… પંસુકૂલિકઙ્ગં… તેચીવરિકઙ્ગં… સપદાનચારિકઙ્ગં… ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગં… નેસજ્જિકઙ્ગં… યથાસન્થતિકઙ્ગં… પઠમં ઝાનં… દુતિયં ઝાનં… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં… આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં… વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિં… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં … નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં પરિયેસન્તો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં પટિલભતિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિનિટ્ઠો હોતિ.

‘‘આસાય કસતે ખેત્તં, બીજં આસાય વપ્પતિ;

આસાય વાણિજા યન્તિ, સમુદ્દં ધનહારકા;

યાય આસાય તિટ્ઠામિ, સા મે આસા સમિજ્ઝતી’’તિ.

આસાય સમિદ્ધિ વુચ્ચતે નિટ્ઠા. આસા ચ નિટ્ઠા ચ ઇતોનિદાનાતિ. આસા ચ નિટ્ઠા ચ ઇતો છન્દનિદાના છન્દસમુદયા છન્દજાતિકા છન્દપભવાતિ – આસા ચ નિટ્ઠા ચ ઇતોનિદાના.

યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તીતિ. યે નરસ્સ પરાયના હોન્તિ દીપા હોન્તિ તાણા હોન્તિ લેણા હોન્તિ સરણા હોન્તિ નિટ્ઠા પરાયના હોન્તીતિ – યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તિ.

તેનાહ ભગવા –

‘‘છન્દાનિદાનાનિ પિયાનિ લોકે, યે ચાપિ લોભા વિચરન્તિ લોકે;

આસા ચ નિટ્ઠા ચ ઇતોનિદાના, યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તી’’તિ.

૧૦૧. છન્દો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનો, વિનિચ્છયા ચાપિ [વાપિ (સી. સ્યા.)] કુતોપહૂતા;

કોધો મોસવજ્જઞ્ચ કથંકથા ચ, યે ચાપિ ધમ્મા સમણેન વુત્તા.

છન્દો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનોતિ. છન્દો કુતોનિદાનો કુતોજાતો કુતોસઞ્જાતો કુતોનિબ્બત્તો કુતોઅભિનિબ્બત્તો કુતોપાતુભૂતો, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવોતિ છન્દસ્સ મૂલં પુચ્છતિ…પે… સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ પસાદેતીતિ – છન્દો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનો.

વિનિચ્છયા ચાપિ કુતોપહૂતાતિ. વિનિચ્છયા કુતોપહૂતા કુતોજાતા કુતોસઞ્જાતા કુતોનિબ્બત્તા કુતોઅભિનિબ્બત્તા કુતોપાતુભૂતા, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવાતિ વિનિચ્છયાનં મૂલં પુચ્છતિ…પે… સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ પસાદેતીતિ – વિનિચ્છયા ચાપિ કુતોપહૂતા.

કોધો મોસવજ્જઞ્ચ કથંકથા ચાતિ. કોધોતિ યો એવરૂપો ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિઘાતો, પટિઘં પટિવિરોધો, કોપો પકોપો સમ્પકોપો, દોસો પદોસો સમ્પદોસો, ચિત્તસ્સ બ્યાપત્તિ મનોપદોસો, કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં, દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં, બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં, વિરોધો પટિવિરોધો, ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ. મોસવજ્જં વુચ્ચતિ મુસાવાદો. કથંકથા વુચ્ચતિ વિચિકિચ્છાતિ – કોધો મોસવજ્જઞ્ચ કથંકથા ચ.

યે ચાપિ ધમ્મા સમણેન વુત્તાતિ. યે ચાપીતિ યે કોધેન ચ મોસવજ્જેન ચ કથંકથાય ચ સહગતા સહજાતા સંસટ્ઠા સમ્પયુત્તા, એકુપ્પાદા એકનિરોધા એકવત્થુકા એકારમ્મણા – ઇમે વુચ્ચન્તિ યે ચાપિ ધમ્મા. અથ વા યે તે કિલેસા અઞ્ઞજાતિકા અઞ્ઞવિહિતકા – ઇમે વુચ્ચન્તિ યે ચાપિ ધમ્મા. સમણેન વુત્તાતિ સમણેન સમિતપાપેન બ્રાહ્મણેન બાહિતપાપધમ્મેન ભિક્ખુના ભિન્નકિલેસમૂલેન સબ્બાકુસલમૂલબન્ધના પમુત્તેન વુત્તા પવુત્તા આચિક્ખિતા દેસિતા પઞ્ઞપિતા પટ્ઠપિતા વિવટા વિભત્તા ઉત્તાનીકતા પકાસિતાતિ – યે ચાપિ ધમ્મા સમણેન વુત્તા.

તેનાહ સો નિમ્મિતો –

‘‘છન્દો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનો, વિનિચ્છતા ચાપિ કુતોપહૂતા;

કોધો મોસવજ્જઞ્ચ કથંકથા ચ, યે ચાપિ ધમ્મા સમણેન વુત્તા’’તિ.

૧૦૨. સાતં અસાતન્તિ યમાહુ લોકે, તમૂપનિસ્સાય પહોતિ છન્દો;

રૂપેસુ દિસ્વા વિભવં ભવઞ્ચ, વિનિચ્છયં કુબ્બતિ [કૂરુતે (સ્યા.)] જન્તુ લોકે.

સાતં અસાતન્તિ યમાહુ લોકેતિ. સાતન્તિ સુખા ચ વેદના, ઇટ્ઠઞ્ચ વત્થુ [વત્થું (સી. ક.)]. અસાતન્તિ દુક્ખા ચ વેદના, અનિટ્ઠઞ્ચ વત્થુ. યમાહુ લોકેતિ યં આહંસુ યં કથેન્તિ યં ભણન્તિ યં દીપેન્તિ યં વોહરન્તીતિ – સાતં અસાતન્તિ યમાહુ લોકે.

તમૂપનિસ્સાય પહોતિ છન્દોતિ. સાતાસાતં નિસ્સાય, સુખદુક્ખં નિસ્સાય, સોમનસ્સદોમનસ્સં નિસ્સાય, ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નિસ્સાય, અનુનયપટિઘં નિસ્સાય છન્દો પહોતિ પભવતિ જાયતિ સઞ્જાયતિ નિબ્બત્તતિ અભિનિબ્બત્તતીતિ – તમૂપનિસ્સાય પહોતિ છન્દો.

રૂપેસુ દિસ્વા વિભવં ભવઞ્ચાતિ. રૂપેસૂતિ ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપં. કતમો રૂપાનં ભવો? યો રૂપાનં ભવો જાતિ સઞ્જાતિ નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો – અયં રૂપાનં ભવો. કતમો રૂપાનં વિભવો? યો રૂપાનં ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાનં – અયં રૂપાનં વિભવો. રૂપેસુ દિસ્વા વિભવં ભવઞ્ચાતિ રૂપેસુ ભવઞ્ચ વિભવઞ્ચ દિસ્વા પસ્સિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વાતિ – રૂપેસુ દિસ્વા વિભવં ભવઞ્ચ.

વિનિચ્છયં કુબ્બતિ જન્તુ લોકેતિ. વિનિચ્છયાતિ દ્વે વિનિચ્છયા – તણ્હાવિનિચ્છયો ચ, દિટ્ઠિવિનિચ્છયો ચ. કથં તણ્હાવિનિચ્છયં કરોતિ? ઇધેકચ્ચસ્સ અનુપ્પન્ના ચેવ ભોગા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘કેન નુ ખો મે ઉપાયેન અનુપ્પન્ના ચેવ ભોગા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તી’’તિ. તસ્સ પન એવં હોતિ ‘‘સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાનાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ મે અનુપ્પન્ના ચેવ ભોગા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ; વિકાલવિસિખાચરિયાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ મે અનુપ્પન્ના ચેવ ભોગા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ; સમજ્જાભિચરણં અનુયુત્તસ્સ મે… જુતપ્પમાદટ્ઠાનાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ મે… પાપમિત્તાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ મે અનુપ્પન્ના ચેવ ભોગા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ; આલસ્યાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ મે અનુપ્પન્ના ચેવ ભોગા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તી’’તિ એવં ઞાણં કત્વા છ ભોગાનં અપાયમુખાનિ ન સેવતિ, છ ભોગાનં આયમુખાનિ સેવતિ. એવમ્પિ તણ્હાવિનિચ્છયં કરોતિ.

અથ વા કસિયા વા વણિજ્જાય વા ગોરક્ખેન વા ઇસ્સત્થેન [ઇસ્સત્તેન (ક. સી. ક.) ઇસુ + સત્થ] વા રાજપોરિસેન વા સિપ્પઞ્ઞતરેન વા પટિપજ્જતિ. એવમ્પિ તણ્હાવિનિચ્છયં કરોતિ. કથં દિટ્ઠિવિનિચ્છયં કરોતિ? ચક્ખુસ્મિં ઉપ્પન્ને જાનાતિ – ‘‘અત્તા મે ઉપ્પન્નો’’તિ, ચક્ખુસ્મિં અન્તરહિતે જાનાતિ – ‘‘અત્તા મે અન્તરહિતો વિગતો મે અત્તા’’તિ. એવમ્પિ દિટ્ઠિવિનિચ્છયં કરોતિ. સોતસ્મિં… ઘાનસ્મિં… જિવ્હાય… કાયસ્મિં… રૂપસ્મિં… સદ્દસ્મિં… ગન્ધસ્મિં… રસસ્મિં… ફોટ્ઠબ્બસ્મિં ઉપ્પન્ને જાનાતિ – ‘‘અત્તા મે ઉપ્પન્નો’’તિ, ફોટ્ઠબ્બસ્મિં અન્તરહિતે જાનાતિ – ‘‘અત્તા મે અન્તરહિતો વિગતો મે અત્તા’’તિ. એવમ્પિ દિટ્ઠિવિનિચ્છયં કરોતિ જનેતિ સઞ્જનેતિ નિબ્બત્તેતિ અભિનિબ્બત્તેતિ. જન્તૂતિ સત્તો નરો માનવો…પે… મનુજો. લોકેતિ અપાયલોકે …પે… આયતનલોકેતિ – વિનિચ્છયં કુબ્બતિ જન્તુ લોકે.

તેનાહ ભગવા –

‘‘સાતં અસાતન્તિ યમાહુ લોકે, તમૂપનિસ્સાય પહોતિ છન્દો;

રૂપેસુ દિસ્વા વિભવં ભવઞ્ચ, વિનિચ્છયં કુબ્બતિ જન્તુ લોકે’’તિ.

૧૦૩. કોધો મોસવજ્જઞ્ચ કથંકથા ચ, એતેપિ ધમ્મા દ્વયમેવ સન્તે;

કથંકથી ઞાણપથાય સિક્ખે, ઞત્વા પવુત્તા સમણેન ધમ્મા.

કોધો મોસવજ્જઞ્ચ કથંકથા ચાતિ. કોધોતિ યો એવરૂપો ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિઘાતો…પે… મોસવજ્જં વુચ્ચતિ મુસાવાદો. કથંકથા વુચ્ચતિ વિચિકિચ્છા. ઇટ્ઠં વત્થું નિસ્સાયપિ કોધો જાયતિ, અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાયપિ કોધો જાયતિ. ઇટ્ઠં વત્થું નિસ્સાયપિ મુસાવાદો ઉપ્પજ્જતિ, અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાયપિ મુસાવાદો ઉપ્પજ્જતિ. ઇટ્ઠં વત્થું નિસ્સાયપિ કથંકથા ઉપ્પજ્જતિ, અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાયપિ કથંકથા ઉપ્પજ્જતિ.

કથં અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય કોધો જાયતિ? પકતિયા અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય કોધો જાયતિ. અનત્થં મે અચરીતિ કોધો જાયતિ, અનત્થં મે ચરતીતિ કોધો જાયતિ, અનત્થં મે ચરિસ્સતીતિ કોધો જાયતિ; પિયસ્સ મે મનાપસ્સ અનત્થં અચરિ … અનત્થં ચરતિ… અનત્થં ચરિસ્સતીતિ કોધો જાયતિ; અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અત્થં અચરિ… અત્થં ચરતિ… અત્થં ચરિસ્સતીતિ કોધો જાયતિ. એવં અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય કોધો જાયતિ.

કથં ઇટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય કોધો જાયતિ? ઇટ્ઠં વત્થું અચ્છેદસઙ્કિનોપિ કોધો જાયતિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ કોધો જાયતિ, અચ્છિન્નેપિ કોધો જાયતિ. ઇટ્ઠં વત્થું વિપરિણામસઙ્કિનોપિ કોધો જાયતિ, વિપરિણામન્તેપિ કોધો જાયતિ, વિપરિણતેપિ કોધો જાયતિ. એવં ઇટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય કોધો જાયતિ.

કથં અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય મુસાવાદો ઉપ્પજ્જતિ? ઇધેકચ્ચો અન્દુબન્ધનેન [અદ્દુબન્ધનેન (સ્યા. ક.)] વા બદ્ધો [બન્ધો (સ્યા. ક.)]; તસ્સ બન્ધનસ્સ મોક્ખત્થાય સમ્પજાનમુસા ભાસતિ… રજ્જુબન્ધનેન વા બદ્ધો… સઙ્ખલિકબન્ધનેન વા બદ્ધો… વેત્તબન્ધનેન વા બદ્ધો… લતાબન્ધનેન વા બદ્ધો… પક્ખેપબન્ધનેન વા બદ્ધો… પરિક્ખેપબન્ધનેન વા બદ્ધો… ગામનિગમનગરરટ્ઠબન્ધનેન વા બદ્ધો… જનપદબન્ધનેન વા બદ્ધો; તસ્સ બન્ધનસ્સ મોક્ખત્થાય સમ્પજાનમુસા ભાસતિ. એવં અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય મુસાવાદો ઉપ્પજ્જતીતિ.

કથં ઇટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય મુસાવાદો ઉપ્પજ્જતિ? ઇધેકચ્ચો મનાપિકાનં [મનાપાનં (સી.)] રૂપાનં હેતુ સમ્પજાનમુસા ભાસતિ… મનાપિકાનં સદ્દાનં… ગન્ધાનં… રસાનં… ફોટ્ઠબ્બાનં હેતુ… ચીવરહેતુ… પિણ્ડપાતહેતુ… સેનાસનહેતુ… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારહેતુ સમ્પજાનમુસા ભાસતિ. એવં ઇટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય મુસાવાદો ઉપ્પજ્જતિ.

કથં અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય કથંકથા ઉપ્પજ્જતિ? ‘‘મુચ્ચિસ્સામિ [મુઞ્ચિસ્સામિ (સી.)] નુ ખો ચક્ખુરોગતો, ન નુ ખો મુચ્ચિસ્સામિ ચક્ખુરોગતો. મુચ્ચિસ્સામિ નુ ખો સોતરોગતો… ઘાનરોગતો… જિવ્હારોગતો… કાયરોગતો… સીસરોગતો… કણ્ણરોગતો… મુખરોગતો… મુચ્ચિસ્સામિ નુ ખો દન્તરોગતો, ન નુ ખો મુચ્ચિસ્સામિ દન્તરોગતો’’તિ. એવં અનિટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય કથંકથા ઉપ્પજ્જતિ.

કથં ઇટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય કથંકથા ઉપ્પજ્જતિ? ‘‘લભિસ્સામિ નુ ખો મનાપિકે [મનાપિયે (સી. ક.)] રૂપે, ન નુ ખો લભિસ્સામિ મનાપિકે રૂપે. લભિસ્સામિ નુ ખો મનાપિકે સદ્દે… ગન્ધે… રસે… ફોટ્ઠબ્બે… કુલં… ગણં… આવાસં… લાભં… યસં… પસંસં… સુખં… ચીવરં… પિણ્ડપાતં… સેનાસનં… ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખાર’’ન્તિ. એવં ઇટ્ઠં વત્થું નિસ્સાય કથંકથા ઉપ્પજ્જતીતિ – કોધો મોસવજ્જઞ્ચ કથંકથા ચ.

એતેપિ ધમ્મા દ્વયમેવ સન્તેતિ. સાતાસાતે સન્તે, સુખદુક્ખે સન્તે, સોમનસ્સદોમનસ્સે સન્તે, ઇટ્ઠાનિટ્ઠે સન્તે, અનુનયપટિઘે સન્તે સંવિજ્જમાને અત્થિ ઉપલબ્ભમાનેતિ – એતેપિ ધમ્મા દ્વયમેવ સન્તે.

કથંકથી ઞાણપથાય સિક્ખેતિ. ઞાણમ્પિ ઞાણપથો, ઞાણસ્સ આરમ્મણમ્પિ ઞાણપથો, ઞાણસહભુનોપિ ધમ્મા ઞાણપથો. યથા અરિયમગ્ગો અરિયપથો, દેવમગ્ગો દેવપથો, બ્રહ્મમગ્ગો બ્રહ્મપથો; એવમેવ ઞાણમ્પિ ઞાણપથો, ઞાણસ્સ આરમ્મણમ્પિ ઞાણપથો, ઞાણસહભુનોપિ ધમ્મા ઞાણપથો.

સિક્ખેતિ તિસ્સો સિક્ખા – અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. કતમા અધિસીલસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ, ખુદ્દકો સીલક્ખન્ધો… મહન્તો સીલક્ખન્ધો… સીલં પતિટ્ઠા આદિ ચરણં સંયમો સંવરો મુખં પમુખં કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – અયં અધિસીલસિક્ખા. કતમા અધિચિત્તસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં અધિચિત્તસિક્ખા. કતમા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ, ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્માદુક્ખક્ખયગામિનિયા. સો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘ઇમે આસવા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ – અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા.

કથંકથી ઞાણપથાય સિક્ખેતિ. કથંકથી પુગ્ગલો સકઙ્ખો સવિલેખો સદ્વેળ્હકો સવિચિકિચ્છો, ઞાણાધિગમાય ઞાણફુસનાય ઞાણસચ્છિકિરિયાય અધિસીલમ્પિ સિક્ખેય્ય, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખેય્ય, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખેય્ય; ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો આવજ્જન્તો સિક્ખેય્ય, જાનન્તો સિક્ખેય્ય, પસ્સન્તો સિક્ખેય્ય, પચ્ચવેક્ખન્તો સિક્ખેય્ય, ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તો સિક્ખેય્ય, સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો સિક્ખેય્ય, વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો સિક્ખેય્ય, સતિં ઉપટ્ઠહન્તો સિક્ખેય્ય, ચિત્તં સમાદહન્તો સિક્ખેય્ય, પઞ્ઞાય પજાનન્તો સિક્ખેય્ય, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો સિક્ખેય્ય, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો સિક્ખેય્ય, પહાતબ્બં પજહન્તો સિક્ખેય્ય, ભાવેતબ્બં ભાવેન્તો સિક્ખેય્ય, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો સિક્ખેય્ય આચરેય્ય સમાચરેય્ય સમાદાય વત્તેય્યાતિ – કથંકથી ઞાણપથાય સિક્ખે.

ઞત્વા પવુત્તા સમણેન ધમ્માતિ. ઞત્વાતિ ઞત્વા જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા વુત્તા પવુત્તા આચિક્ખિતા દેસિતા પઞ્ઞપિતા પટ્ઠપિતા વિવટા વિભત્તા ઉત્તાનીકતા [ઉત્તાનિં કતા (ક.)] પકાસિતા. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ ઞત્વા જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા વુત્તા પવુત્તા આચિક્ખિતા દેસિતા પઞ્ઞપિતા પટ્ઠપિતા વિવટા વિભત્તા ઉત્તાનીકતા પકાસિતા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ… ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ…પે… ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ… ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિ…પે… ‘‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’તિ… ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ…પે… ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ… ‘‘ઇમે આસવા’’તિ…પે… ‘‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ… ‘‘ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યા’’તિ… ‘‘ઇમે ધમ્મા પરિઞ્ઞેય્યા’’તિ… ‘‘ઇમે ધમ્મા પહાતબ્બા’’તિ… ‘‘ઇમે ધમ્મા ભાવેતબ્બા’’તિ… ‘‘ઇમે ધમ્મા સચ્છિકાતબ્બા’’તિ… છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ… પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં… ચતુન્નં મહાભૂતાનં… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ ઞત્વા જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા વુત્તા પવુત્તા આચિક્ખિતા દેસિતા પઞ્ઞપિતા પટ્ઠપિતા વિવટા વિભત્તા ઉત્તાનીકતા પકાસિતા.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ, નો અનભિઞ્ઞાય. સનિદાનાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ, નો અનિદાનં. સપ્પાટિહારિયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ, નો અપ્પાટિહારિયં. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞાય ધમ્મં દેસયતો, નો અનભિઞ્ઞાય, સનિદાનં ધમ્મં દેસયતો, નો અનિદાનં, સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસયતો, નો અપ્પાટિહારિયં, કરણીયો ઓવાદો, કરણીયા અનુસાસની. અલઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, વો તુટ્ઠિયા અલં પામોજ્જાય અલં સોમનસ્સાય સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘોતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને દસસહસ્સી લોકધાતુ અકમ્પિત્થા’’તિ – ઞત્વા પવુત્તા સમણેન ધમ્મા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘કોધો મોસવજ્જઞ્ચ કથંકથા ચ, એતેપિ ધમ્મા દ્વયમેવ સન્તે;

કથંકથી ઞાણપથાય સિક્ખે, ઞત્વા પવુત્તા સમણેન ધમ્મા’’તિ.

૧૦૪. સાતં અસાતઞ્ચ કુતોનિદાના, કિસ્મિં અસન્તે ન ભવન્તિ હેતે;

વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થં, એતં મે પબ્રૂહિ યતોનિદાનં.

સાતં અસાતઞ્ચ કુતોનિદાનાતિ. સાતા અસાતા કુતોનિદાના કુતોજાતા કુતોસઞ્જાતા કુતોનિબ્બત્તા કુતોઅભિનિબ્બત્તા કુતોપાતુભૂતા, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવાતિ સાતાસાતાનં મૂલં પુચ્છતિ…પે… સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ પસાદેતીતિ – સાતં અસાતઞ્ચ કુતોનિદાના.

કિસ્મિં અસન્તે ન ભવન્તિ હેતેતિ. કિસ્મિં અસન્તે અસંવિજ્જમાને નત્થિ અનુપલબ્ભમાને સાતાસાતા ન ભવન્તિ નપ્પભવન્તિ ન જાયન્તિ ન સઞ્જાયન્તિ ન નિબ્બત્તન્તિ ન અભિનિબ્બત્તન્તીતિ – કિસ્મિં અસન્તે ન ભવન્તિ હેતે.

વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થન્તિ. કતમો સાતાસાતાનં ભવો? યો સાતાસાતાનં ભવો પભવો જાતિ સઞ્જાતિ નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ પાતુભાવો – અયં સાતાસાતાનં ભવો. કતમો સાતાસાતાનં વિભવો? યો સાતાસાતાનં ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાનં – અયં સાતાસાતાનં વિભવો. યમેતમત્થન્તિ યં પરમત્થન્તિ – વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થં.

એતં મે પબ્રૂહિ યતોનિદાનન્તિ. એતન્તિ યં પુચ્છામિ યં યાચામિ યં અજ્ઝેસામિ યં પસાદેમિ. પબ્રૂહીતિ બ્રૂહિ વદેહિ આચિક્ખ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવર વિભજ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – એતં મે પબ્રૂહિ. યતોનિદાનન્તિ યંનિદાનં યંસમુદયં યંજાતિકં યંપભવન્તિ – એતં મે પબ્રૂહિ યતોનિદાનં.

તેનાહ સો નિમ્મિતો –

‘‘સાતં અસાતઞ્ચ કુતોનિદાના, કિસ્મિં અસન્તે ન ભવન્તિ હેતે;

વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થં, એતં મે પબ્રૂહિ યતોનિદાન’’ન્તિ.

૧૦૫. ફસ્સનિદાનં સાતં અસાતં, ફસ્સે અસન્તે ન ભવન્તિ હેતે;

વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થં, એતં તે પબ્રૂમિ ઇતોનિદાનં.

ફસ્સનિદાનં સાતં અસાતન્તિ. સુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના. યા તસ્સેવ સુખવેદનીયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા, યં તજ્જં વેદયિતં સુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. દુક્ખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના. યા તસ્સેવ દુક્ખવેદનીયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા, યં તજ્જં વેદયિતં દુક્ખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના દુક્ખા વેદના સા નિરુજ્ઝતિ, સા વૂપસમ્મતિ. અદુક્ખમસુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. યા તસ્સેવ અદુક્ખમસુખવેદનીયસ્સ ફસ્સસ્સ નિરોધા, યં તજ્જં વેદયિતં અદુક્ખમસુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખા વેદના સા નિરુજ્ઝતિ, વૂપસમ્મતિ. ફસ્સનિદાનં સાતં અસાતન્તિ. સાતાસાતા ફસ્સનિદાના ફસ્સસમુદયા ફસ્સજાતિકા ફસ્સપ્પભવાતિ – ફસ્સનિદાનં સાતં અસાતં.

ફસ્સે અસન્તે ન ભવન્તિ હેતેતિ. ફસ્સે અસન્તે અસંવિજ્જમાને નત્થિ અનુપલબ્ભમાને સાતાસાતા ન ભવન્તિ નપ્પભવન્તિ ન જાયન્તિ ન સઞ્જાયન્તિ ન નિબ્બત્તન્તિ નાભિનિબ્બત્તન્તિ ન પાતુભવન્તીતિ – ફસ્સે અસન્તે ન ભવન્તિ હેતે.

વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થન્તિ. ભવદિટ્ઠિપિ ફસ્સનિદાના, વિભવદિટ્ઠિપિ ફસ્સનિદાના. યમેતમત્થન્તિ યં પરમત્થન્તિ – વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થં.

એતં તે પબ્રૂમિ ઇતોનિદાનન્તિ. એતન્તિ યં પુચ્છસિ યં યાચસિ યં અજ્ઝેસસિ યં પસાદેસિ. પબ્રૂમીતિ બ્રૂમિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – એતં તે પબ્રૂમિ. ઇતોનિદાનન્તિ ઇતો ફસ્સનિદાનં ફસ્સસમુદયં ફસ્સજાતિકં ફસ્સપ્પભવન્તિ – એતં તે પબ્રૂમિ ઇતોનિદાનં.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ફસ્સનિદાનં સાતં અસાતં, ફસ્સે અસન્તે ન ભવન્તિ હેતે;

વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થં, એતં તે પબ્રૂમિ ઇતોનિદાન’’ન્તિ.

૧૦૬. ફસ્સો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનો, પરિગ્ગહા ચાપિ [વાપિ (સી. સ્યા.)] કુતોપહૂતા;

કિસ્મિં અસન્તે ન મમત્તમત્થિ, કિસ્મિં વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સા.

ફસ્સો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનોતિ. ફસ્સો કુતોનિદાનો કુતોજાતો કુતોસઞ્જાતો કુતોનિબ્બત્તો કુતોઅભિનિબ્બત્તો કુતોપાતુભૂતો, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવોતિ ફસ્સસ્સ મૂલં પુચ્છતિ હેતું પુચ્છતિ…પે… સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ પસાદેતીતિ – ફસ્સો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનો.

પરિગ્ગહા ચાપિ કુતોપહૂતાતિ પરિગ્ગહા કુતોપહૂતા કુતોજાતા કુતોસઞ્જાતા કુતોનિબ્બત્તા કુતોઅભિનિબ્બત્તા કુતોપાતુભૂતા, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવાતિ પરિગ્ગહાનં મૂલં પુચ્છતિ હેતું પુચ્છતિ…પે… સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ પસાદેતીતિ – પરિગ્ગહા ચાપિ કુતોપહૂતા.

કિસ્મિં અસન્તે ન મમત્તમત્થીતિ. કિસ્મિં અસન્તે અસંવિજ્જમાને નત્થિ અનુપલબ્ભમાને મમત્તા નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ, પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ – કિસ્મિં અસન્તે ન મમત્તમત્થિ.

કિસ્મિં વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સાતિ. કિસ્મિં વિભૂતે વિભવિતે અતિક્કન્તે સમતિક્કન્તે વીતિવત્તે ફસ્સા ન ફુસન્તીતિ – કિસ્મિં વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સા.

તેનાહ સો નિમ્મિતો –

‘‘ફસ્સો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનો, પરિગ્ગહા ચાપિ કુતોપહૂતા;

કિસ્મિં અસન્તે ન મમત્તમત્થિ, કિસ્મિં વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સા’’તિ.

૧૦૭. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ ફસ્સો, ઇચ્છાનિદાનાનિ પરિગ્ગહાનિ;

ઇચ્છાયસન્ત્યા ન મમત્તમત્થિ, રૂપે વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સા.

નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ ફસ્સોતિ. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ચક્ખુ ચ [ચક્ખુઞ્ચ (બહૂસુ)] રૂપા ચ રૂપસ્મિં ચક્ખુસમ્ફસ્સં ઠપેત્વા સમ્પયુત્તકા ધમ્મા નામસ્મિં. એવમ્પિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ ફસ્સો. સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. સોતઞ્ચ સદ્દા ચ રૂપસ્મિં સોતસમ્ફસ્સં ઠપેત્વા સમ્પયુત્તકા ધમ્મા નામસ્મિં. એવમ્પિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ ફસ્સો. ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ઘાનઞ્ચ ગન્ધા ચ રૂપસ્મિં ઘાનસમ્ફસ્સં ઠપેત્વા સમ્પયુત્તકા ધમ્મા નામસ્મિં. એવમ્પિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ ફસ્સો. જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. જિવ્હા ચ રસા ચ રૂપસ્મિં જિવ્હાસમ્ફસ્સં ઠપેત્વા સમ્પયુત્તકા ધમ્મા નામસ્મિં. એવમ્પિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ ફસ્સો. કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. કાયો ચ ફોટ્ઠબ્બા ચ રૂપસ્મિં કાયસમ્ફસ્સં ઠપેત્વા સમ્પયુત્તકા ધમ્મા નામસ્મિં. એવમ્પિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ ફસ્સો. મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. વત્થુ રૂપં રૂપસ્મિં, ધમ્મા રૂપિનો રૂપસ્મિં મનોસમ્ફસ્સં ઠપેત્વા સમ્પયુત્તકા ધમ્મા નામસ્મિં. એવમ્પિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ ફસ્સો.

ઇચ્છાનિદાનાનિ પરિગ્ગહાનીતિ. ઇચ્છા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. પરિગ્ગહાતિ દ્વે પરિગ્ગહા – તણ્હાપરિગ્ગહો ચ દિટ્ઠિપરિગ્ગહો ચ…પે… અયં તણ્હાપરિગ્ગહો…પે… અયં દિટ્ઠિપરિગ્ગહો. ઇચ્છાનિદાનાનિ પરિગ્ગહાનીતિ. પરિગ્ગહા ઇચ્છાનિદાના ઇચ્છાહેતુકા ઇચ્છાપચ્ચયા ઇચ્છાકારણા ઇચ્છાપભવાતિ – ઇચ્છાનિદાનાનિ પરિગ્ગહાનિ.

ઇચ્છાયસન્ત્યા ન મમત્તમત્થીતિ. ઇચ્છા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. મમત્તાતિ દ્વે મમત્તા – તણ્હામમત્તઞ્ચ દિટ્ઠિમમત્તઞ્ચ …પે… ઇદં તણ્હામમત્તં …પે… ઇદં દિટ્ઠિમમત્તં. ઇચ્છાયસન્ત્યા ન મમત્તમત્થીતિ. ઇચ્છાય અસન્ત્યા અસંવિજ્જમાનાય નત્થિ અનુપલબ્ભમાનાય મમત્તા નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ, પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ – ઇચ્છાયસન્ત્યા ન મમત્તમત્થિ.

રૂપે વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સાતિ. રૂપેતિ ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપં. રૂપે વિભૂતેતિ ચતૂહાકારેહિ [ચતૂહિ કારણેહિ (સ્યા.)] રૂપં વિભૂતં હોતિ – ઞાતવિભૂતેન [ઞાણવિભૂતેન (સી.), તદટ્ઠકથાયં પન ઞાતવીતિવત્તેનાતિ દિસ્સતિ], તીરણવિભૂતેન, પહાનવિભૂતેન, સમતિક્કમવિભૂતેન. કથં ઞાતવિભૂતેન રૂપં વિભૂતં હોતિ? રૂપં જાનાતિ – ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં સબ્બં રૂપં ચત્તારિ ચ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપ’’ન્તિ જાનાતિ પસ્સતિ. એવં ઞાતવિભૂતેન રૂપં વિભૂતં હોતિ.

કથં તીરણવિભૂતેન રૂપં વિભૂતં હોતિ? એવં ઞાતં કત્વા રૂપં તીરેતિ, અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતો ગણ્ડતો સલ્લતો અઘતો આબાધતો પરતો પલોકતો ઈતિતો ઉપદ્દવતો ભયતો ઉપસગ્ગતો ચલતો પભઙ્ગુતો અધુવતો અતાણતો અલેણતો અસરણતો રિત્તતો તુચ્છતો સુઞ્ઞતો અનત્તતો આદીનવતો વિપરિણામધમ્મતો અસારકતો અઘમૂલતો વધકતો વિભવતો સાસવતો સઙ્ખતતો મારામિસતો જાતિધમ્મતો જરાધમ્મતો બ્યાધિધમ્મતો મરણધમ્મતો, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મતો સંકિલેસિકધમ્મતો સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો, અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતો તીરેતિ. એવં તીરણવિભૂતેન રૂપં વિભૂતં હોતિ.

કથં પહાનવિભૂતેન રૂપં વિભૂતં હોતિ? એવં તીરયિત્વા રૂપે છન્દરાગં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તિં કરોતિ અનભાવં ગમેતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘યો, ભિક્ખવે, રૂપે છન્દરાગો તં પજહથ. એવં તં રૂપં પહીનં ભવિસ્સતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવંકતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મ’’ન્તિ. એવં પહાનવિભૂતેન રૂપં વિભૂતં હોતિ.

કથં સમતિક્કમવિભૂતેન રૂપં વિભૂતં હોતિ. ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો પટિલદ્ધસ્સ રૂપા વિભૂતા હોન્તિ વિભાવિતા અતિક્કન્તા સમતિક્કન્તા વીતિવત્તા. એવં સમતિક્કમવિભૂતેન રૂપં વિભૂતં હોતિ. ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ રૂપં વિભૂતં હોતિ.

રૂપે વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સાતિ. રૂપે વિભૂતે વિભાવિતે અતિક્કન્તે સમતિક્કન્તે વીતિવત્તે પઞ્ચ ફસ્સા ન ફુસન્તિ – ચક્ખુસમ્ફસ્સો, સોતસમ્ફસ્સો, ઘાનસમ્ફસ્સો, જિવ્હાસમ્ફસ્સો, કાયસમ્ફસ્સોતિ – રૂપે વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચ ફસ્સો, ઇચ્છાનિદાનાનિ પરિગ્ગહાનિ;

ઇચ્છાયસન્ત્યા ન મમત્તમત્થિ, રૂપે વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સા’’તિ.

૧૦૮. કથં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપં, સુખં દુખઞ્ચાપિ [દુક્ખં વાપિ (સ્યા.)] કથં વિભોતિ;

એતં મે પબ્રૂહિ યથા વિભોતિ, તં જાનિયામાતિ [જાનિસ્સામાતિ (સી. ક.)] મે મનો અહુ.

કથં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપન્તિ. કથં સમેતસ્સાતિ કથં સમેતસ્સ કથં પટિપન્નસ્સ કથં ઇરિયન્તસ્સ કથં વત્તેન્તસ્સ કથં પાલેન્તસ્સ કથં યપેન્તસ્સ કથં યાપેન્તસ્સ રૂપં વિભોતિ વિભાવીયતિ અતિક્કમીયતિ સમતિક્કમીયતિ [વિભાવિય્યતિ અતિક્કમિય્યતિ સમતિક્કમિય્યતિ (બહૂસુ)] વીતિવત્તીયતીતિ – કથં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપં.

સુખં દુખઞ્ચાપિ કથં વિભોતીતિ સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ કથં વિભોતિ વિભાવીયતિ અતિક્કમીયતિ સમતિક્કમીયતિ વીતિવત્તીયતીતિ – સુખં દુખઞ્ચાપિ કથં વિભોતિ.

એતં મે પબ્રૂહિ યથા વિભોતીતિ. એતન્તિ યં પુચ્છામિ યં યાચામિ યં અજ્ઝેસામિ યં પસાદેમીતિ – એતં. મે પબ્રૂહીતિ મે પબ્રૂહિ આચિક્ખ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવર વિભજ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – એતં મે પબ્રૂહિ. યથા વિભોતીતિ યથા વિભોતિ વિભાવીયતિ અતિક્કમીયતિ સમતિક્કમીયતિ વીતિવત્તીયતીતિ – એતં મે પબ્રૂહિ યથા વિભોતિ.

તં જાનિયામાતિ મે મનો અહૂતિ. તં જાનિયામાતિ તં જાનેય્યામ આજાનેય્યામ વિજાનેય્યામ પટિવિજાનેય્યામ પટિવિજ્ઝેય્યામાતિ – તં જાનિયામ. ઇતિ મે મનો અહૂતિ ઇતિ મે મનો અહુ, ઇતિ મે ચિત્તં અહુ, ઇતિ મે સઙ્કપ્પો અહુ, ઇતિ મે વિઞ્ઞાણં અહૂતિ – તં જાનિયામ ઇતિ મે મનો અહુ.

તેનાહ સો નિમ્મિતો –

‘‘કથં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપં, સુખં દુખઞ્ચાપિ કથં વિભોતિ;

એતં મે પબ્રૂહિ યથા વિભોતિ, તં જાનિયામાતિ મે મનો અહૂ’’તિ.

૧૦૯. ન સઞ્ઞસઞ્ઞી ન વિસઞ્ઞસઞ્ઞી, નોપિ અસઞ્ઞી ન વિભૂતસઞ્ઞી;

એવં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપં, સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા.

ન સઞ્ઞસઞ્ઞી ન વિસઞ્ઞસઞ્ઞીતિ. સઞ્ઞસઞ્ઞિનો વુચ્ચન્તિ યે પકતિસઞ્ઞાય ઠિતા, નપિ સો પકતિસઞ્ઞાય ઠિતો. વિસઞ્ઞસઞ્ઞિનો વુચ્ચન્તિ ઉમ્મત્તકા યે ચ ખિત્તચિત્તા [ઉક્ખિત્તચિત્તા (સ્યા.)], નપિ સો ઉમ્મત્તકો, નોપિ ખિત્તચિત્તોતિ – ન સઞ્ઞસઞ્ઞી ન વિસઞ્ઞસઞ્ઞી.

નોપિ અસઞ્ઞી ન વિભૂતસઞ્ઞીતિ. અસઞ્ઞિનો વુચ્ચન્તિ નિરોધસમાપન્ના યે ચ અસઞ્ઞસત્તા, નપિ સો નિરોધસમાપન્નો, નપિ અસઞ્ઞસત્તો. વિભૂતસઞ્ઞિનો વુચ્ચન્તિ યે ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં લાભિનો, નપિ સો ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં લાભીતિ – નોપિ અસઞ્ઞી ન વિભૂતસઞ્ઞી.

એવં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપન્તિ. ઇધ ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિપટિલાભત્થાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ આરુપ્પમગ્ગસમઙ્ગીતિ. એવં સમેતસ્સ એવં પટિપન્નસ્સ એવં ઇરિયન્તસ્સ એવં વત્તેન્તસ્સ એવં પાલેન્તસ્સ એવં યપેન્તસ્સ એવં યાપેન્તસ્સ રૂપં વિભોતિ વિભાવીયતિ અતિક્કમીયતિ સમતિક્કમીયતિ વીતિવત્તીયતીતિ – એવં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપં.

સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખાતિ. પપઞ્ચાયેવ પપઞ્ચસઙ્ખા તણ્હાપપઞ્ચસઙ્ખા, દિટ્ઠિપપઞ્ચસઙ્ખા, માનપપઞ્ચસઙ્ખા સઞ્ઞાનિદાના સઞ્ઞાસમુદયા સઞ્ઞાજાતિકા સઞ્ઞાપભવાતિ – સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા.

તેનાહ ભગવા –

‘‘ન સઞ્ઞસઞ્ઞી ન વિસઞ્ઞસઞ્ઞી, નોપિ અસઞ્ઞી ન વિભૂતસઞ્ઞી;

એવં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપં, સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ.

૧૧૦. યં તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નો, અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહિ;

એત્તાવતગ્ગં નુ વદન્તિ હેકે, યક્ખસ્સ સુદ્ધિં ઇધ પણ્ડિતાસે;

ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ વદન્તિ એત્તો.

યં તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નોતિ. યં તં અપુચ્છિમ્હ અયાચિમ્હ અજ્ઝેસિમ્હ પસાદયિમ્હ. અકિત્તયી નોતિ કિત્તિતં પકિત્તિતં આચિક્ખિતં દેસિતં પઞ્ઞપિતં પટ્ઠપિતં વિવટં વિભત્તં ઉત્તાનીકતં પકાસિતન્તિ – યં તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નો.

અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહીતિ. અઞ્ઞં તં પુચ્છામ, અઞ્ઞં તં યાચામ, અઞ્ઞં તં અજ્ઝેસામ, અઞ્ઞં તં પસાદેમ, ઉત્તરિં તં પુચ્છામ. તદિઙ્ઘ બ્રૂહીતિ ઇઙ્ઘ બ્રૂહિ આચિક્ખ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવર વિભજ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહિ.

એત્તાવતગ્ગં નુ વદન્તિ હેકે યક્ખસ્સ સુદ્ધિં ઇધ પણ્ડિતાસેતિ. એકે સમણબ્રાહ્મણા એતા અરૂપસમાપત્તિયો અગ્ગં સેટ્ઠં વિસિટ્ઠં પામોક્ખં ઉત્તમં પવરં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ. યક્ખસ્સાતિ સત્તસ્સ નરસ્સ માનવસ્સ પોસસ્સ પુગ્ગલસ્સ જીવસ્સ જાગુસ્સ જન્તુસ્સ ઇન્દગુસ્સ મનુજસ્સ. સુદ્ધિન્તિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં. ઇધ પણ્ડિતાસેતિ ઇધ પણ્ડિતવાદા થિરવાદા ઞાયવાદા હેતુવાદા લક્ખણવાદા કારણવાદા ઠાનવાદા સકાય લદ્ધિયાતિ – એત્તાવતગ્ગં નુ વદન્તિ હેકે યક્ખસ્સ સુદ્ધિં ઇધ પણ્ડિતાસે.

ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ વદન્તિ એત્તોતિ. ઉદાહુ એકે સમણબ્રાહ્મણા એતા અરૂપસમાપત્તિયો અતિક્કમિત્વા સમતિક્કમિત્વા વીતિવત્તેત્વા એત્તો અરૂપસમાપત્તિતો અઞ્ઞં ઉત્તરિં યક્ખસ્સ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ વદન્તિ એત્તો.

તેનાહ સો નિમ્મિતો –

‘‘યં તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નો, અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહિ;

એત્તાવતગ્ગં નુ વદન્તિ હેકે, યક્ખસ્સ સુદ્ધિં ઇધ પણ્ડિતાસે;