૧. પઠમવગ્ગો

૧. દુક્ખવિહારસુત્તં

૨૮. (દ્વે ધમ્મે અનુક્કટિ) [( ) સ્યામપોત્થકે નત્થિ] વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં વિહરતિ સવિઘાતં સઉપાયાસં સપરિળાહં; કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા. કતમેહિ દ્વીહિ? ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતાય [અગુત્તદ્વારો (અટ્ઠ.)] ચ, ભોજને અમત્તઞ્ઞુતાય [અમત્તઞ્ઞૂ (અટ્ઠ.)] ચ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં વિહરતિ સવિધાતં સઉપાયાસં સપરિળાહં; કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘ચક્ખુ સોતઞ્ચ ઘાનઞ્ચ, જિવ્હા કાયો તથા મનો;

એતાનિ યસ્સ દ્વારાનિ, અગુત્તાનિધ [અગુત્તાનિ ચ (સ્યા.)] ભિક્ખુનો.

‘‘ભોજનમ્હિ અમત્તઞ્ઞૂ, ઇન્દ્રિયેસુ અસંવુતો;

કાયદુક્ખં ચેતોદુક્ખં, દુક્ખં સો અધિગચ્છતિ.

‘‘ડય્હમાનેન કાયેન, ડય્હમાનેન ચેતસા;

દિવા વા યદિ વા રત્તિં, દુક્ખં વિહરતિ તાદિસો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઠમં.

૨. સુખવિહારસુત્તં

૨૯. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખં વિહરતિ અવિઘાતં અનુપાયાસં અપરિળાહં; કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિ પાટિકઙ્ખા. કતમેહિ દ્વીહિ? ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય ચ, ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય ચ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખં વિહરતિ અવિઘાતં અનુપાયાસં અપરિળાહં; કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિ પાટિકઙ્ખા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘ચક્ખુ સોતઞ્ચ ઘાનઞ્ચ, જિવ્હા કાયો તથા [અથો (સી. સ્યા. ક.)] મનો;

એતાનિ યસ્સ દ્વારાનિ, સુગુત્તાનિધ ભિક્ખુનો.

‘‘ભોજનમ્હિ ચ મત્તઞ્ઞૂ, ઇન્દ્રિયેસુ ચ સંવુતો;

કાયસુખં ચેતોસુખં, સુખં સો અધિગચ્છતિ.

‘‘અડય્હમાનેન કાયેન, અડય્હમાનેન ચેતસા;

દિવા વા યદિ વા રત્તિં, સુખં વિહરતિ તાદિસો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દુતિયં.

૩. તપનીયસુત્તં

૩૦. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા તપનીયા. કતમે દ્વે? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અકતકલ્યાણો હોતિ, અકતકુસલો, અકતભીરુત્તાણો, કતપાપો, કતલુદ્દો, કતકિબ્બિસો. સો ‘અકતં મે કલ્યાણ’ન્તિપિ તપ્પતિ, ‘કતં મે પાપ’ન્તિપિ તપ્પતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે ધમ્મા તપનીયા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયદુચ્ચરિતં કત્વા, વચીદુચ્ચરિતાનિ ચ;

મનોદુચ્ચરિતં કત્વા, યઞ્ચઞ્ઞં દોસસઞ્હિતં.

‘‘અકત્વા કુસલં કમ્મં, કત્વાનાકુસલં બહું;

કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો, નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ [નિરયં સો ઉપપજ્જતીતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)].

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. તતિયં.

૪. અતપનીયસુત્તં

૩૧. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા અતપનીયા. કતમે દ્વે? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો કતકલ્યાણો હોતિ, કતકુસલો, કતભીરુત્તાણો, અકતપાપો, અકતલુદ્દો, અકતકિબ્બિસો. સો ‘કતં મે કલ્યાણ’ન્તિપિ ન તપ્પતિ, ‘અકતં મે પાપ’ન્તિપિ ન તપ્પતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે ધમ્મા અતપનીયા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘કાયદુચ્ચરિતં હિત્વા, વચીદુચ્ચરિતાનિ ચ;

મનોદુચ્ચરિતં હિત્વા, યઞ્ચઞ્ઞં દોસસઞ્હિતં.

‘‘અકત્વાકુસલં કમ્મં, કત્વાન કુસલં બહું;

કાયસ્સ ભેદા સપ્પઞ્ઞો, સગ્ગં સો ઉપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમસીલસુત્તં

૩૨. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે. કતમેહિ દ્વીહિ? પાપકેન ચ સીલેન, પાપિકાય ચ દિટ્ઠિયા. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘પાપકેન ચ સીલેન, પાપિકાય ચ દિટ્ઠિયા;

એતેહિ દ્વીહિ ધમ્મેહિ, યો સમન્નાગતો નરો;

કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો, નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયસીલસુત્તં

૩૩. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં સગ્ગે. કતમેહિ દ્વીહિ? ભદ્દકેન ચ સીલેન, ભદ્દિકાય ચ દિટ્ઠિયા. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં સગ્ગે’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘ભદ્દકેન ચ સીલેન, ભદ્દિકાય ચ દિટ્ઠિયા;

એતેહિ દ્વીહિ ધમ્મેહિ, યો સમન્નાગતો નરો;

કાયસ્સ ભેદા સપ્પઞ્ઞો, સગ્ગં સો ઉપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. છટ્ઠં.

૭. આતાપીસુત્તં

૩૪. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘અનાતાપી, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અનોત્તાપી [અનોત્તપ્પી (બહૂસુ) અટ્ઠકથા પસ્સિતબ્બા] અભબ્બો સમ્બોધાય, અભબ્બો નિબ્બાનાય, અભબ્બો અનુત્તરસ્સ યોગક્ખેમસ્સ અધિગમાય. આતાપી ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઓત્તાપી [ઓત્તપ્પી (બહૂસુ)] ભબ્બો સમ્બોધાય, ભબ્બો નિબ્બાનાય, ભબ્બો અનુત્તરસ્સ યોગક્ખેમસ્સ અધિગમાયા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘અનાતાપી અનોત્તાપી, કુસીતો હીનવીરિયો;

યો થીનમિદ્ધબહુલો, અહિરીકો અનાદરો;

અભબ્બો તાદિસો ભિક્ખુ, ફુટ્ઠું સમ્બોધિમુત્તમં.

‘‘યો ચ સતિમા નિપકો ઝાયી, આતાપી ઓત્તાપી ચ અપ્પમત્તો;

સંયોજનં જાતિજરાય છેત્વા, ઇધેવ સમ્બોધિમનુત્તરં ફુસે’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. સત્તમં.

૮. પઠમનકુહનસુત્તં

૩૫. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘નયિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ જનકુહનત્થં, ન જનલપનત્થં, ન લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થં, ન ‘ઇતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ. અથ ખો ઇદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ સંવરત્થઞ્ચેવ પહાનત્થઞ્ચા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સંવરત્થં પહાનત્થં, બ્રહ્મચરિયં અનીતિહં;

અદેસયિ સો ભગવા, નિબ્બાનોગધગામિનં.

‘‘એસ મગ્ગો મહત્તેહિ [મહન્તેહિ (સી. ક.), મહત્થેહિ (સ્યા.)], અનુયાતો મહેસિભિ [મહેસિનો (સી. ક.)];

યે યે તં પટિપજ્જન્તિ, યથા બુદ્ધેન દેસિતં;

દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ, સત્થુસાસનકારિનો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. દુતિયનકુહનસુત્તં

૩૬. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘નયિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ જનકુહનત્થં, ન જનલપનત્થં, ન લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થં, ન ‘ઇતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ. અથ ખો ઇદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ અભિઞ્ઞત્થઞ્ચેવ પરિઞ્ઞત્થઞ્ચા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘અભિઞ્ઞત્થં પરિઞ્ઞત્થં, બ્રહ્મચરિયં અનીતિહં;

અદેસયિ સો ભગવા, નિબ્બાનોગધગામિનં.

‘‘એસ મગ્ગો મહત્તેહિ, અનુયાતો મહેસિભિ;

યે યે તં પટિપજ્જન્તિ, યથા બુદ્ધેન દેસિતં;

દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ, સત્થુસાસનકારિનો’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. નવમં.

૧૦. સોમનસ્સસુત્તં

૩૭. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખસોમનસ્સબહુલો વિહરતિ, યોનિ ચસ્સ [યોનિસો (સી. સ્યા. પી.), યોનિસ્સ (ક.)] આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાય. કતમેહિ દ્વીહિ? સંવેજનીયેસુ ઠાનેસુ સંવેજનેન, સંવિગ્ગસ્સ ચ યોનિસો પધાનેન. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખસોમનસ્સબહુલો વિહરતિ, યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાયા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘સંવેજનીયટ્ઠાનેસુ [સંવેજનીયેસુ ઠાનેસુ (સ્યા. પી.)], સંવિજ્જેથેવ પણ્ડિતો;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, પઞ્ઞાય સમવેક્ખિય.

‘‘એવં વિહારી આતાપી, સન્તવુત્તિ અનુદ્ધતો;

ચેતોસમથમનુયુત્તો, ખયં દુક્ખસ્સ પાપુણે’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો નિટ્ઠિતો.

તસ્સુદ્દાનં –

દ્વે ચ ભિક્ખૂ તપનીયા, તપનીયા પરત્થેહિ;

આતાપી [દ્વે પાદા (ક.), દ્વે આતાપી (સી.)] નકુહના દ્વે [ન કુહના ચ (સબ્બત્થ)], સોમનસ્સેન તે દસાતિ.