૩. તતિયવગ્ગો

૧. પસન્નચિત્તસુત્તં

૨૧. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, એકચ્ચં પુગ્ગલં પસન્નચિત્તં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમમ્હિ ચાયં સમયે પુગ્ગલો કાલં કરેય્ય યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં સગ્ગે’. તં કિસ્સ હેતુ? ચિત્તં હિસ્સ, ભિક્ખવે, પસન્નં. ચેતોપસાદહેતુ ખો પન, ભિક્ખવે, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘પસન્નચિત્તં ઞત્વાન, એકચ્ચં ઇધ પુગ્ગલં;

એતમત્થઞ્ચ બ્યાકાસિ, બુદ્ધો ભિક્ખૂન સન્તિકે.

‘‘ઇમમ્હિ ચાયં સમયે, કાલં કયિરાથ પુગ્ગલો;

સુગતિં ઉપપજ્જેય્ય, ચિત્તં હિસ્સ પસાદિતં.

‘‘યથા હરિત્વા નિક્ખિપેય્ય, એવમેવ તથાવિધો;

ચેતોપસાદહેતુ હિ, સત્તા ગચ્છન્તિ સુગ્ગતિ’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઠમં.

૨. મેત્તસુત્તં

૨૨. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘મા, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાનં ભાયિત્થ. સુખસ્સેતં, ભિક્ખવે, અધિવચનં ઇટ્ઠસ્સ કન્તસ્સ પિયસ્સ મનાપસ્સ યદિદં પુઞ્ઞાનિ [પુઞ્ઞાનન્તિ, (અ. નિ. ૭.૬૨)]. અભિજાનામિ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, દીઘરત્તં કતાનં પુઞ્ઞાનં ઇટ્ઠં કન્તં પિયં મનાપં વિપાકં પચ્ચનુભૂતં. સત્ત વસ્સાનિ મેત્તચિત્તં ભાવેત્વા સત્ત સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે નયિમં લોકં પુનરાગમાસિં. સંવટ્ટમાને સુદં, ભિક્ખવે, કપ્પે આભસ્સરૂપગો હોમિ; વિવટ્ટમાને કપ્પે સુઞ્ઞં બ્રહ્મવિમાનં ઉપપજ્જામિ.

‘‘તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મા હોમિ મહાબ્રહ્મા અભિભૂ અનભિભૂતો અઞ્ઞદત્થુદસો વસવત્તી. છત્તિંસક્ખત્તું ખો પનાહં, ભિક્ખવે, સક્કો અહોસિં દેવાનમિન્દો; અનેકસતક્ખત્તું રાજા અહોસિં ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો. કો પન વાદો પદેસરજ્જસ્સ!

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘કિસ્સ નુ ખો મે ઇદં કમ્મસ્સ ફલં, કિસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકો, યેનાહં એતરહિ એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘તિણ્ણં ખો મે ઇદં કમ્માનં ફલં, તિણ્ણં કમ્માનં વિપાકો, યેનાહં એતરહિ એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવોતિ, સેય્યથિદં [સેય્યથીદં (સી. સ્યા. કં. પી.)] – દાનસ્સ, દમસ્સ, સઞ્ઞમસ્સા’’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘પુઞ્ઞમેવ સો સિક્ખેય્ય, આયતગ્ગં સુખુદ્રયં;

દાનઞ્ચ સમચરિયઞ્ચ, મેત્તચિત્તઞ્ચ ભાવયે.

‘‘એતે ધમ્મે ભાવયિત્વા, તયો સુખસમુદ્દયે [સુખસમુદ્રયે (સી. અટ્ઠ.)];

અબ્યાપજ્ઝં [અબ્યાપજ્જં (સ્યા. ક.), અબ્યાબજ્ઝં (?)] સુખં લોકં, પણ્ડિતો ઉપપજ્જતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. દુતિયં.

૩. ઉભયત્થસુત્તં

૨૩. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘એકધમ્મો, ભિક્ખવે, ભાવિતો બહુલીકતો ઉભો અત્થે સમધિગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં સમ્પરાયિકઞ્ચ. કતમો એકધમ્મો? અપ્પમાદો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. અયં ખો, ભિક્ખવે, એકધમ્મો ભાવિતો બહુલીકતો ઉભો અત્થે સમધિગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં સમ્પરાયિકઞ્ચા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘અપ્પમાદં પસંસન્તિ, પુઞ્ઞકિરિયાસુ પણ્ડિતા;

અપ્પમત્તો ઉભો અત્થે, અધિગણ્હાતિ પણ્ડિતો.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. તતિયં.

૪. અટ્ઠિપુઞ્જસુત્તં

૨૪. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘એકપુગ્ગલસ્સ, ભિક્ખવે, કપ્પં સન્ધાવતો સંસરતો સિયા એવં મહા અટ્ઠિકઙ્કલો અટ્ઠિપુઞ્જો અટ્ઠિરાસિ યથાયં વેપુલ્લો પબ્બતોः સચે સંહારકો અસ્સ, સમ્ભતઞ્ચ ન વિનસ્સેય્યા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘એકસ્સેકેન કપ્પેન, પુગ્ગલસ્સટ્ઠિસઞ્ચયો;

સિયા પબ્બતસમો રાસિ, ઇતિ વુત્તં મહેસિના.

‘‘સો ખો પનાયં અક્ખાતો, વેપુલ્લો પબ્બતો મહા;

ઉત્તરો ગિજ્ઝકૂટસ્સ, મગધાનં ગિરિબ્બજે.

‘‘યતો ચ અરિયસચ્ચાનિ, સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયઞ્ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

‘‘સ સત્તક્ખત્તું પરમં, સન્ધાવિત્વાન પુગ્ગલો;

દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, સબ્બસંયોજનક્ખયા’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. ચતુત્થં.

૫. મુસાવાદસુત્તં

૨૫. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘એકધમ્મં અતીતસ્સ, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલસ્સ નાહં તસ્સ કિઞ્ચિ પાપકમ્મં અકરણીયન્તિ વદામિ. કતમં એકધમ્મં? યદિદં [યથયિદં (સી. સ્યા. ક.), યથાયિદં (પી.)] ભિક્ખવે, સમ્પજાનમુસાવાદો’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘એકધમ્મં અતીતસ્સ, મુસાવાદિસ્સ જન્તુનો;

વિતિણ્ણપરલોકસ્સ, નત્થિ પાપં અકારિય’’ન્તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. દાનસુત્તં

૨૬. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘એવઞ્ચે, ભિક્ખવે, સત્તા જાનેય્યું દાનસંવિભાગસ્સ વિપાકં યથાહં જાનામિ, ન અદત્વા ભુઞ્જેય્યું, ન ચ નેસં મચ્છેરમલં ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠેય્ય. યોપિ નેસં અસ્સ ચરિમો આલોપો ચરિમં કબળં, તતોપિ ન અસંવિભજિત્વા ભુઞ્જેય્યું, સચે નેસં પટિગ્ગાહકા અસ્સુ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, સત્તા ન એવં જાનન્તિ દાનસંવિભાગસ્સ વિપાકં યથાહં જાનામિ, તસ્મા અદત્વા ભુઞ્જન્તિ, મચ્છેરમલઞ્ચ નેસં ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘એવં ચે સત્તા જાનેય્યું, યથાવુત્તં મહેસિના;

વિપાકં સંવિભાગસ્સ, યથા હોતિ મહપ્ફલં.

‘‘વિનેય્ય મચ્છેરમલં, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

દજ્જું કાલેન અરિયેસુ, યત્થ દિન્નં મહપ્ફલં.

‘‘અન્નઞ્ચ દત્વા [દત્વાન (સ્યા.)] બહુનો, દક્ખિણેય્યેસુ દક્ખિણં;

ઇતો ચુતા મનુસ્સત્તા, સગ્ગં ગચ્છન્તિ દાયકા.

‘‘તે ચ સગ્ગગતા [સગ્ગં ગતા (સી. પી. ક.)] તત્થ, મોદન્તિ કામકામિનો;

વિપાકં સંવિભાગસ્સ, અનુભોન્તિ અમચ્છરા’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. છટ્ઠં.

૭. મેત્તાભાવનાસુત્તં

૨૭. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, વુત્તમરહતાતિ મે સુતં –

‘‘યાનિ કાનિચિ, ભિક્ખવે, ઓપધિકાનિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ સબ્બાનિ તાનિ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં. મેત્તાયેવ તાનિ ચેતોવિમુત્તિ અધિગ્ગહેત્વા ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યા કાચિ તારકરૂપાનં પભા સબ્બા તા ચન્દિયા પભાય કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં, ચન્દપભાયેવ તા અધિગ્ગહેત્વા ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યાનિ કાનિચિ ઓપધિકાનિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ સબ્બાનિ તાનિ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં, મેત્તાયેવ તાનિ ચેતોવિમુત્તિ અધિગ્ગહેત્વા ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વસ્સાનં પચ્છિમે માસે સરદસમયે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે [નભે (સી.)] આદિચ્ચો નભં અબ્ભુસ્સક્કમાનો [અબ્ભુગ્ગમમાનો (ક. અટ્ઠ.)] સબ્બં આકાસગતં [આકાસં (સ્યા.)] તમગતં અભિવિહચ્ચ [અભિહચ્ચ (સ્યા.)] ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યાનિ કાનિચિ ઓપધિકાનિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ સબ્બાનિ તાનિ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં, મેત્તાયેવ તાનિ ચેતોવિમુત્તિ અધિગ્ગહેત્વા ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં ઓસધિતારકા ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યાનિ કાનિચિ ઓપધિકાનિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ સબ્બાનિ તાનિ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં, મેત્તાયેવ તાનિ ચેતોવિમુત્તિ અધિગ્ગહેત્વા ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચા’’તિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થેતં ઇતિ વુચ્ચતિ –

‘‘યો ચ મેત્તં ભાવયતિ, અપ્પમાણં પટિસ્સતો;

તનૂ [તનુ (સી.)] સંયોજના હોન્તિ, પસ્સતો ઉપધિક્ખયં.

‘‘એકમ્પિ ચે પાણમદુટ્ઠચિત્તો, મેત્તાયતિ કુસલો તેન હોતિ;

સબ્બે ચ પાણે મનસાનુકમ્પં, પહૂતમરિયો પકરોતિ પુઞ્ઞં.

‘‘યે [યો (સી.)] સત્તસણ્ડં પથવિં વિજિત્વા, રાજિસયો [રાજીસયો (સી.)] યજમાનાનુપરિયગા;

અસ્સમેધં પુરિસમેધં, સમ્માપાસં વાજપેય્યં નિરગ્ગળં.

‘‘મેત્તસ્સ ચિત્તસ્સ સુભાવિતસ્સ, કલમ્પિ તે નાનુભવન્તિ સોળસિં;

ચન્દપ્પભા તારગણાવ સબ્બે.

‘‘યો ન હન્તિ ન ઘાતેતિ, ન જિનાતિ ન જાપયે;

મેત્તંસો સબ્બભૂતેસુ, વેરં તસ્સ ન કેનચી’’તિ.

અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા, ઇતિ મે સુતન્તિ. સત્તમં.

તતિયો વગ્ગો નિટ્ઠિતો.

તસ્સુદ્દાનં –

ચિત્તં મેત્તં [ઝાયી (સી. સ્યા.), ઝાયિ (પી. ક.)] ઉભો અત્થે, પુઞ્જં વેપુલ્લપબ્બતં;

સમ્પજાનમુસાવાદો, દાનઞ્ચ મેત્તભાવના [મેત્તભાવઞ્ચ (સી. સ્યા. પી.), મેત્તવાચઞ્ચ (ક.)].

સત્તિમાનિ ચ [સત્તિમાનિધ (સી. ક.)] સુત્તાનિ, પુરિમાનિ ચ વીસતિ;

એકધમ્મેસુ સુત્તન્તા, સત્તવીસતિસઙ્ગહાતિ.

એકકનિપાતો નિટ્ઠિતો.