૭. લક્ખણસુત્તં

દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ

૧૯૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદ્દન્તે’’તિ [ભદન્તેતિ (સી. સ્યા. પી.)] તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

૧૯૯. ‘‘દ્વત્તિંસિમાનિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણાનિ, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા. સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો. તસ્સિમાનિ સત્ત રતનાનિ ભવન્તિ; સેય્યથિદં, ચક્કરતનં હત્થિરતનં અસ્સરતનં મણિરતનં ઇત્થિરતનં ગહપતિરતનં પરિણાયકરતનમેવ સત્તમં. પરોસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા ભવન્તિ સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના. સો ઇમં પથવિં સાગરપરિયન્તં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન અભિવિજિય અજ્ઝાવસતિ. સચે ખો પન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટ્ટચ્છદો [વિવટચ્છદો (સ્યા. ક.), વિવત્તચ્છદો (સી. પી.)].

૨૦૦. ‘‘કતમાનિ ચ તાનિ, ભિક્ખવે, દ્વત્તિંસ મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણાનિ, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા? સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી…પે… સચે ખો પન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટ્ટચ્છદો.

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો હોતિ. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો હોતિ, ઇદમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ હેટ્ઠાપાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાનિ હોન્તિ સહસ્સારાનિ સનેમિકાનિ સનાભિકાનિ સબ્બાકારપરિપૂરાનિ [સબ્બાકારપરિપૂરાનિ સુવિભત્તન્તરાનિ (સી. પી.)]. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ હેટ્ઠાપાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાનિ હોન્તિ સહસ્સારાનિ સનેમિકાનિ સનાભિકાનિ સબ્બાકારપરિપૂરાનિ, ઇદમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, મહાપુરિસો આયતપણ્હિ હોતિ…પે… દીઘઙ્ગુલિ હોતિ… મુદુતલુનહત્થપાદો હોતિ… જાલહત્થપાદો હોતિ… ઉસ્સઙ્ખપાદો હોતિ… એણિજઙ્ઘો હોતિ… ઠિતકોવ અનોનમન્તો ઉભોહિ પાણિતલેહિ જણ્ણુકાનિ પરિમસતિ પરિમજ્જતિ… કોસોહિતવત્થગુય્હો હોતિ… સુવણ્ણવણ્ણો હોતિ કઞ્ચનસન્નિભત્તચો… સુખુમચ્છવિ હોતિ, સુખુમત્તા છવિયા રજોજલ્લં કાયે ન ઉપલિમ્પતિ… એકેકલોમો હોતિ, એકેકાનિ લોમાનિ લોમકૂપેસુ જાતાનિ… ઉદ્ધગ્ગલોમો હોતિ, ઉદ્ધગ્ગાનિ લોમાનિ જાતાનિ નીલાનિ અઞ્જનવણ્ણાનિ કુણ્ડલાવટ્ટાનિ [કુણ્ડલાવત્તાનિ (બહૂસુ)] દક્ખિણાવટ્ટકજાતાનિ [દક્ખિણાવત્તકજાતાનિ (સી. સ્યા. પી.)] … બ્રહ્મુજુગત્તો હોતિ… સત્તુસ્સદો હોતિ… સીહપુબ્બદ્ધકાયો હોતિ… ચિતન્તરંસો [પિતન્તરંસો (સ્યા.)] હોતિ… નિગ્રોધપરિમણ્ડલો હોતિ, યાવતક્વસ્સ કાયો તાવતક્વસ્સ બ્યામો યાવતક્વસ્સ બ્યામો તાવતક્વસ્સ કાયો… સમવટ્ટક્ખન્ધો હોતિ… રસગ્ગસગ્ગી હોતિ… સીહહનુ હોતિ… ચત્તાલીસદન્તો હોતિ … સમદન્તો હોતિ… અવિરળદન્તો હોતિ… સુસુક્કદાઠો હોતિ… પહૂતજિવ્હો હોતિ… બ્રહ્મસ્સરો હોતિ કરવીકભાણી… અભિનીલનેત્તો હોતિ… ગોપખુમો હોતિ… ઉણ્ણા ભમુકન્તરે જાતા હોતિ, ઓદાતા મુદુતૂલસન્નિભા. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ ઉણ્ણા ભમુકન્તરે જાતા હોતિ, ઓદાતા મુદુતૂલસન્નિભા, ઇદમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, મહાપુરિસો ઉણ્હીસસીસો હોતિ. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસો ઉણ્હીસસીસો હોતિ, ઇદમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ.

‘‘ઇમાનિ ખો તાનિ, ભિક્ખવે, દ્વત્તિંસ મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણાનિ, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા. સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી…પે… સચે ખો પન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટ્ટચ્છદો.

‘‘ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વત્તિંસ મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણાનિ બાહિરકાપિ ઇસયો ધારેન્તિ, નો ચ ખો તે જાનન્તિ – ‘ઇમસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા ઇદં લક્ખણં પટિલભતી’તિ.

(૧) સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાલક્ખણં

૨૦૧. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં પુરિમં ભવં પુરિમં નિકેતં પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો દળ્હસમાદાનો અહોસિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, અવત્થિતસમાદાનો કાયસુચરિતે વચીસુચરિતે મનોસુચરિતે દાનસંવિભાગે સીલસમાદાને ઉપોસથુપવાસે મત્તેય્યતાય પેત્તેય્યતાય સામઞ્ઞતાય બ્રહ્મઞ્ઞતાય કુલે જેટ્ઠાપચાયિતાય અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ ચ અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ. સો તસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપચિતત્તા ઉસ્સન્નત્તા વિપુલત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. સો તત્થ અઞ્ઞે દેવે દસહિ ઠાનેહિ અધિગ્ગણ્હાતિ દિબ્બેન આયુના દિબ્બેન વણ્ણેન દિબ્બેન સુખેન દિબ્બેન યસેન દિબ્બેન આધિપતેય્યેન દિબ્બેહિ રૂપેહિ દિબ્બેહિ સદ્દેહિ દિબ્બેહિ ગન્ધેહિ દિબ્બેહિ રસેહિ દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહિ. સો તતો ચુતો ઇત્થત્તં આગતો સમાનો ઇમં મહાપુરિસલક્ખણં પટિલભતિ. સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો હોતિ. સમં પાદં ભૂમિયં નિક્ખિપતિ, સમં ઉદ્ધરતિ, સમં સબ્બાવન્તેહિ પાદતલેહિ ભૂમિં ફુસતિ.

૨૦૨. ‘‘સો તેન લક્ખણેન સમન્નાગતો સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો. તસ્સિમાનિ સત્ત રતનાનિ ભવન્તિ; સેય્યથિદં, ચક્કરતનં હત્થિરતનં અસ્સરતનં મણિરતનં ઇત્થિરતનં ગહપતિરતનં પરિણાયકરતનમેવ સત્તમં. પરોસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા ભવન્તિ સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના. સો ઇમં પથવિં સાગરપરિયન્તં અખિલમનિમિત્તમકણ્ટકં ઇદ્ધં ફીતં ખેમં સિવં નિરબ્બુદં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન અભિવિજિય અજ્ઝાવસતિ. રાજા સમાનો કિં લભતિ? અક્ખમ્ભિયો [અવિક્ખમ્ભિયો (સી. પી.)] હોતિ કેનચિ મનુસ્સભૂતેન પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન. રાજા સમાનો ઇદં લભતિ. ‘‘સચે ખો પન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટ્ટચ્છદો. બુદ્ધો સમાનો કિં લભતિ? અક્ખમ્ભિયો હોતિ અબ્ભન્તરેહિ વા બાહિરેહિ વા પચ્ચત્થિકેહિ પચ્ચામિત્તેહિ રાગેન વા દોસેન વા મોહેન વા સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. બુદ્ધો સમાનો ઇદં લભતિ’’. એતમત્થં ભગવા અવોચ.

૨૦૩. તત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘સચ્ચે ચ ધમ્મે ચ દમે ચ સંયમે,

સોચેય્યસીલાલયુપોસથેસુ ચ;

દાને અહિંસાય અસાહસે રતો,

દળ્હં સમાદાય સમત્તમાચરિ [સમન્તમાચરિ (સ્યા. ક.)].

‘‘સો તેન કમ્મેન દિવં સમક્કમિ [અપક્કમિ (સ્યા. ક.)],

સુખઞ્ચ ખિડ્ડારતિયો ચ અન્વભિ [અંન્વભિ (ટીકા)];

તતો ચવિત્વા પુનરાગતો ઇધ,

સમેહિ પાદેહિ ફુસી વસુન્ધરં.

‘‘બ્યાકંસુ વેય્યઞ્જનિકા સમાગતા,

સમપ્પતિટ્ઠસ્સ ન હોતિ ખમ્ભના;

ગિહિસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા પુન [પન (સ્યા.)],

તં લક્ખણં ભવતિ તદત્થજોતકં.

‘‘અક્ખમ્ભિયો હોતિ અગારમાવસં,

પરાભિભૂ સત્તુભિ નપ્પમદ્દનો;

મનુસ્સભૂતેનિધ હોતિ કેનચિ,

અક્ખમ્ભિયો તસ્સ ફલેન કમ્મુનો.

‘‘સચે ચ પબ્બજ્જમુપેતિ તાદિસો,

નેક્ખમ્મછન્દાભિરતો વિચક્ખણો;

અગ્ગો ન સો ગચ્છતિ જાતુ ખમ્ભનં,

નરુત્તમો એસ હિ તસ્સ ધમ્મતા’’તિ.

(૨) પાદતલચક્કલક્ખણં

૨૦૪. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં પુરિમં ભવં પુરિમં નિકેતં પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો બહુજનસ્સ સુખાવહો અહોસિ, ઉબ્બેગઉત્તાસભયં અપનુદિતા, ધમ્મિકઞ્ચ રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિધાતા, સપરિવારઞ્ચ દાનં અદાસિ. સો તસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપચિતત્તા ઉસ્સન્નત્તા વિપુલત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ…પે… સો તતો ચુતો ઇત્થત્તં આગતો સમાનો ઇમં મહાપુરિસલક્ખણં પટિલભતિ. હેટ્ઠાપાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાનિ હોન્તિ સહસ્સારાનિ સનેમિકાનિ સનાભિકાનિ સબ્બાકારપરિપૂરાનિ સુવિભત્તન્તરાનિ.

‘‘સો તેન લક્ખણેન સમન્નાગતો સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી…પે… રાજા સમાનો કિં લભતિ? મહાપરિવારો હોતિ; મહાસ્સ હોન્તિ પરિવારા બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમજાનપદા ગણકમહામત્તા અનીકટ્ઠા દોવારિકા અમચ્ચા પારિસજ્જા રાજાનો ભોગિયા કુમારા. રાજા સમાનો ઇદં લભતિ. સચે ખો પન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટ્ટચ્છદો. બુદ્ધો સમાનો કિં લભતિ? મહાપરિવારો હોતિ; મહાસ્સ હોન્તિ પરિવારા ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો દેવા મનુસ્સા અસુરા નાગા ગન્ધબ્બા. બુદ્ધો સમાનો ઇદં લભતિ’’. એતમત્થં ભગવા અવોચ.

૨૦૫. તત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘પુરે પુરત્થા પુરિમાસુ જાતિસુ,

મનુસ્સભૂતો બહુનં સુખાવહો;

ઉબ્ભેગઉત્તાસભયાપનૂદનો,

ગુત્તીસુ રક્ખાવરણેસુ ઉસ્સુકો.

‘‘સો તેન કમ્મેન દિવં સમક્કમિ,

સુખઞ્ચ ખિડ્ડારતિયો ચ અન્વભિ;

તતો ચવિત્વા પુનરાગતો ઇધ,

ચક્કાનિ પાદેસુ દુવેસુ વિન્દતિ.

‘‘સમન્તનેમીનિ સહસ્સરાનિ ચ,

બ્યાકંસુ વેય્યઞ્જનિકા સમાગતા;

દિસ્વા કુમારં સતપુઞ્ઞલક્ખણં,

પરિવારવા હેસ્સતિ સત્તુમદ્દનો.

તથા હી ચક્કાનિ સમન્તનેમિનિ,

સચે ન પબ્બજ્જમુપેતિ તાદિસો;

વત્તેતિ ચક્કં પથવિં પસાસતિ,

તસ્સાનુયન્તાધ [તસ્સાનુયુત્તા ઇધ (સી. પી.), તસ્સાનુયન્તા ઇધ (સ્યા. ક.)] ભવન્તિ ખત્તિયા.

‘‘મહાયસં સંપરિવારયન્તિ નં,

સચે ચ પબ્બજ્જમુપેતિ તાદિસો;

નેક્ખમ્મછન્દાભિરતો વિચક્ખણો,

દેવામનુસ્સાસુરસક્કરક્ખસા [સત્તરક્ખસા (ક.) સી. સ્યાઅટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા].

‘‘ગન્ધબ્બનાગા વિહગા ચતુપ્પદા,

અનુત્તરં દેવમનુસ્સપૂજિતં;

મહાયસં સંપરિવારયન્તિ ન’’ન્તિ.

(૩-૫) આયતપણ્હિતાદિતિલક્ખણં

૨૦૬. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં પુરિમં ભવં પુરિમં નિકેતં પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો અહોસિ નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહાસિ. સો તસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપચિતત્તા ઉસ્સન્નત્તા વિપુલત્તા…પે… સો તતો ચુતો ઇત્થત્તં આગતો સમાનો ઇમાનિ તીણિ મહાપુરિસલક્ખણાનિ પટિલભતિ. આયતપણ્હિ ચ હોતિ, દીઘઙ્ગુલિ ચ બ્રહ્મુજુગત્તો ચ.

‘‘સો તેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી…પે… રાજા સમાનો કિં લભતિ? દીઘાયુકો હોતિ ચિરટ્ઠિતિકો, દીઘમાયું પાલેતિ, ન સક્કા હોતિ અન્તરા જીવિતા વોરોપેતું કેનચિ મનુસ્સભૂતેન પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન. રાજા સમાનો ઇદં લભતિ… બુદ્ધો સમાનો કિં લભતિ? દીઘાયુકો હોતિ ચિરટ્ઠિતિકો, દીઘમાયું પાલેતિ, ન સક્કા હોતિ અન્તરા જીવિતા વોરોપેતું પચ્ચત્થિકેહિ પચ્ચામિત્તેહિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. બુદ્ધો સમાનો ઇદં લભતિ’’. એતમત્થં ભગવા અવોચ.

૨૦૭. તત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘મારણવધભયત્તનો [મરણવધભયત્તનો (સી. પી. ક.), મરણવધભયમત્તનો (સ્યા.)] વિદિત્વા,

પટિવિરતો પરં મારણાયહોસિ;

તેન સુચરિતેન સગ્ગમગમા [તેન સો સુચરિતેન સગ્ગમગમાસિ (સ્યા.)],

સુકતફલવિપાકમનુભોસિ.

‘‘ચવિય પુનરિધાગતો સમાનો,

પટિલભતિ ઇધ તીણિ લક્ખણાનિ;

ભવતિ વિપુલદીઘપાસણ્હિકો,

બ્રહ્માવ સુજુ સુભો સુજાતગત્તો.

‘‘સુભુજો સુસુ સુસણ્ઠિતો સુજાતો,

મુદુતલુનઙ્ગુલિયસ્સ હોન્તિ;

દીઘા તીભિ પુરિસવરગ્ગલક્ખણેહિ,

ચિરયપનાય [ચિરયાપનાય (સ્યા.)] કુમારમાદિસન્તિ.

‘‘ભવતિ યદિ ગિહી ચિરં યપેતિ,

ચિરતરં પબ્બજતિ યદિ તતો હિ;

યાપયતિ ચ વસિદ્ધિભાવનાય,

ઇતિ દીઘાયુકતાય તં નિમિત્ત’’ન્તિ.

(૬) સત્તુસ્સદતાલક્ખણં

૨૦૮. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં પુરિમં ભવં પુરિમં નિકેતં પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો દાતા અહોસિ પણીતાનં રસિતાનં ખાદનીયાનં ભોજનીયાનં સાયનીયાનં લેહનીયાનં પાનાનં. સો તસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા…પે… સો તતો ચુતો ઇત્થત્તં આગતો સમાનો ઇમં મહાપુરિસલક્ખણં પટિલભતિ, સત્તુસ્સદો હોતિ, સત્તસ્સ ઉસ્સદા હોન્તિ; ઉભોસુ હત્થેસુ ઉસ્સદા હોન્તિ, ઉભોસુ પાદેસુ ઉસ્સદા હોન્તિ, ઉભોસુ અંસકૂટેસુ ઉસ્સદા હોન્તિ, ખન્ધે ઉસ્સદો હોતિ.

‘‘સો તેન લક્ખણેન સમન્નાગતો સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી…પે… રાજા સમાનો કિં લભતિ? લાભી હોતિ પણીતાનં રસિતાનં ખાદનીયાનં ભોજનીયાનં સાયનીયાનં લેહનીયાનં પાનાનં. રાજા સમાનો ઇદં લભતિ… બુદ્ધો સમાનો કિં લભતિ? લાભી હોતિ પણીતાનં રસિતાનં ખાદનીયાનં ભોજનીયાનં સાયનીયાનં લેહનીયાનં પાનાનં. બુદ્ધો સમાનો ઇદં લભતિ’’. એતમત્થં ભગવા અવોચ.

૨૦૯. તત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘ખજ્જભોજ્જમથ લેય્ય સાયિયં,

ઉત્તમગ્ગરસદાયકો અહુ;

તેન સો સુચરિતેન કમ્મુના,

નન્દને ચિરમભિપ્પમોદતિ.

‘‘સત્ત ચુસ્સદે ઇધાધિગચ્છતિ,

હત્થપાદમુદુતઞ્ચ વિન્દતિ;

આહુ બ્યઞ્જનનિમિત્તકોવિદા,

ખજ્જભોજ્જરસલાભિતાય નં.

‘‘યં ગિહિસ્સપિ [ન તં ગિહિસ્સાપિ (સ્યા.)] તદત્થજોતકં,

પબ્બજ્જમ્પિ ચ તદાધિગચ્છતિ;

ખજ્જભોજ્જરસલાભિરુત્તમં,

આહુ સબ્બગિહિબન્ધનચ્છિદ’’ન્તિ.

(૭-૮) કરચરણમુદુજાલતાલક્ખણાનિ

૨૧૦. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં પુરિમં ભવં પુરિમં નિકેતં પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ જનં સઙ્ગાહકો અહોસિ – દાનેન પેય્યવજ્જેન [પિયવાચેન (સ્યા. ક.)] અત્થચરિયાય સમાનત્તતાય. સો તસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા…પે… સો તતો ચુતો ઇત્થત્તં આગતો સમાનો ઇમાનિ દ્વે મહાપુરિસલક્ખણાનિ પટિલભતિ. મુદુતલુનહત્થપાદો ચ હોતિ જાલહત્થપાદો ચ.

‘‘સો તેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી…પે… રાજા સમાનો કિં લભતિ? સુસઙ્ગહિતપરિજનો હોતિ, સુસઙ્ગહિતાસ્સ હોન્તિ બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમજાનપદા ગણકમહામત્તા અનીકટ્ઠા દોવારિકા અમચ્ચા પારિસજ્જા રાજાનો ભોગિયા કુમારા. રાજા સમાનો ઇદં લભતિ… બુદ્ધો સમાનો કિં લભતિ? સુસઙ્ગહિતપરિજનો હોતિ, સુસઙ્ગહિતાસ્સ હોન્તિ ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો દેવા મનુસ્સા અસુરા નાગા ગન્ધબ્બા. બુદ્ધો સમાનો ઇદં લભતિ’’. એતમત્થં ભગવા અવોચ.

૨૧૧. તત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘દાનમ્પિ ચત્થચરિયતઞ્ચ [દાનમ્પિ ચ અત્થચરિયતમ્પિ ચ (સી. પી.)],

પિયવાદિતઞ્ચ સમાનત્તતઞ્ચ [પિયવદતઞ્ચ સમાનછન્દતઞ્ચ (સી. પી.)];

કરિયચરિયસુસઙ્ગહં બહૂનં,

અનવમતેન ગુણેન યાતિ સગ્ગં.

‘‘ચવિય પુનરિધાગતો સમાનો,

કરચરણમુદુતઞ્ચ જાલિનો ચ;

અતિરુચિરસુવગ્ગુદસ્સનેય્યં,

પટિલભતિ દહરો સુસુ કુમારો.

‘‘ભવતિ પરિજનસ્સવો વિધેય્યો,

મહિમં આવસિતો સુસઙ્ગહિતો;

પિયવદૂ હિતસુખતં જિગીસમાનો [જિગિં સમાનો (સી. સ્યા. પી.)],

અભિરુચિતાનિ ગુણાનિ આચરતિ.

‘‘યદિ ચ જહતિ સબ્બકામભોગં,

કથયતિ ધમ્મકથં જિનો જનસ્સ;

વચનપટિકરસ્સાભિપ્પસન્ના,

સુત્વાન ધમ્માનુધમ્મમાચરન્તી’’તિ.

(૯-૧૦) ઉસ્સઙ્ખપાદઉદ્ધગ્ગલોમતાલક્ખણાનિ

૨૧૨. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં પુરિમં ભવં પુરિમં નિકેતં પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો [સમાનો બહુનો જનસ્સ (સી. પી.)] અત્થૂપસંહિતં ધમ્મૂપસંહિતં વાચં ભાસિતા અહોસિ, બહુજનં નિદંસેસિ, પાણીનં હિતસુખાવહો ધમ્મયાગી. સો તસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા…પે… સો તતો ચુતો ઇત્થત્તં આગતો સમાનો ઇમાનિ દ્વે મહાપુરિસલક્ખણાનિ પટિલભતિ. ઉસ્સઙ્ખપાદો ચ હોતિ, ઉદ્ધગ્ગલોમો ચ.

‘‘સો તેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો, સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી…પે… રાજા સમાનો કિં લભતિ? અગ્ગો ચ હોતિ સેટ્ઠો ચ પામોક્ખો ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચ કામભોગીનં. રાજા સમાનો ઇદં લભતિ… બુદ્ધો સમાનો કિં લભતિ? અગ્ગો ચ હોતિ સેટ્ઠો ચ પામોક્ખો ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચ સબ્બસત્તાનં. બુદ્ધો સમાનો ઇદં લભતિ’’. એતમત્થં ભગવા અવોચ.

૨૧૩. તત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘અત્થધમ્મસહિતં [અત્થધમ્મસંહિતં (ક. સી. પી.), અત્થધમ્મુપસંહિતં (ક.)] પુરે ગિરં,

એરયં બહુજનં નિદંસયિ;

પાણિનં હિતસુખાવહો અહુ,

ધમ્મયાગમયજી [ધમ્મયાગં અસ્સજિ (ક.)] અમચ્છરી.

‘‘તેન સો સુચરિતેન કમ્મુના,

સુગ્ગતિં વજતિ તત્થ મોદતિ;

લક્ખણાનિ ચ દુવે ઇધાગતો,

ઉત્તમપ્પમુખતાય [ઉત્તમસુખતાય (સ્યા.), ઉત્તમપમુક્ખતાય (ક.)] વિન્દતિ.

‘‘ઉબ્ભમુપ્પતિતલોમવા સસો,

પાદગણ્ઠિરહુ સાધુસણ્ઠિતા;

મંસલોહિતાચિતા તચોત્થતા,

ઉપરિચરણસોભના [ઉપરિજાનુસોભના (સ્યા.), ઉપરિ ચ પન સોભના (સી. પી.)] અહુ.

‘‘ગેહમાવસતિ ચે તથાવિધો,

અગ્ગતં વજતિ કામભોગિનં;

તેન ઉત્તરિતરો ન વિજ્જતિ,

જમ્બુદીપમભિભુય્ય ઇરિયતિ.

‘‘પબ્બજમ્પિ ચ અનોમનિક્કમો,

અગ્ગતં વજતિ સબ્બપાણિનં;

તેન ઉત્તરિતરો ન વિજ્જતિ,

સબ્બલોકમભિભુય્ય વિહરતી’’તિ.

(૧૧) એણિજઙ્ઘલક્ખણં

૨૧૪. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં પુરિમં ભવં પુરિમં નિકેતં પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો સક્કચ્ચં વાચેતા અહોસિ સિપ્પં વા વિજ્જં વા ચરણં વા કમ્મં વા – ‘કિં તિમે ખિપ્પં વિજાનેય્યું, ખિપ્પં પટિપજ્જેય્યું, ન ચિરં કિલિસ્સેય્યુ’’ન્તિ. સો તસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા…પે… સો તતો ચુતો ઇત્થત્તં આગતો સમાનો ઇમં મહાપુરિસલક્ખણં પટિલભતિ. એણિજઙ્ઘો હોતિ.

‘‘સો તેન લક્ખણેન સમન્નાગતો સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી…પે… રાજા સમાનો કિં લભતિ? યાનિ તાનિ રાજારહાનિ રાજઙ્ગાનિ રાજૂપભોગાનિ રાજાનુચ્છવિકાનિ તાનિ ખિપ્પં પટિલભતિ. રાજા સમાનો ઇદં લભતિ… બુદ્ધો સમાનો કિં લભતિ? યાનિ તાનિ સમણારહાનિ સમણઙ્ગાનિ સમણૂપભોગાનિ સમણાનુચ્છવિકાનિ, તાનિ ખિપ્પં પટિલભતિ. બુદ્ધો સમાનો ઇદં લભતિ’’. એતમત્થં ભગવા અવોચ.

૨૧૫. તત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘સિપ્પેસુ વિજ્જાચરણેસુ કમ્મેસુ [કમ્મસુ (સી. પી.)],

કથં વિજાનેય્યું [વિજાનેય્ય (સી. પી.), વિજાનેય્યુ (સ્યા.)] લહુન્તિ ઇચ્છતિ;

યદૂપઘાતાય ન હોતિ કસ્સચિ,

વાચેતિ ખિપ્પં ન ચિરં કિલિસ્સતિ.