૪. અગ્ગઞ્ઞસુત્તં

વાસેટ્ઠભારદ્વાજા

૧૧૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન વાસેટ્ઠભારદ્વાજા ભિક્ખૂસુ પરિવસન્તિ ભિક્ખુભાવં આકઙ્ખમાના. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો પાસાદા ઓરોહિત્વા પાસાદપચ્છાયાયં [પાસાદચ્છાયાયં (ક.)] અબ્ભોકાસે ચઙ્કમતિ.

૧૧૨. અદ્દસા ખો વાસેટ્ઠો ભગવન્તં સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતં પાસાદા ઓરોહિત્વા પાસાદપચ્છાયાયં અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તં. દિસ્વાન ભારદ્વાજં આમન્તેસિ – ‘‘અયં, આવુસો ભારદ્વાજ, ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો પાસાદા ઓરોહિત્વા પાસાદપચ્છાયાયં અબ્ભોકાસે ચઙ્કમતિ. આયામાવુસો ભારદ્વાજ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિસ્સામ; અપ્પેવ નામ લભેય્યામ ભગવતો સન્તિકા [સમ્મુખા (સ્યા. ક.)] ધમ્મિં કથં સવનાયા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો ભારદ્વાજો વાસેટ્ઠસ્સ પચ્ચસ્સોસિ.

૧૧૩. અથ ખો વાસેટ્ઠભારદ્વાજા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા ભગવન્તં ચઙ્કમન્તં અનુચઙ્કમિંસુ. અથ ખો ભગવા વાસેટ્ઠં આમન્તેસિ – ‘‘તુમ્હે ખ્વત્થ, વાસેટ્ઠ, બ્રાહ્મણજચ્ચા બ્રાહ્મણકુલીના બ્રાહ્મણકુલા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, કચ્ચિ વો, વાસેટ્ઠ, બ્રાહ્મણા ન અક્કોસન્તિ ન પરિભાસન્તી’’તિ? ‘‘તગ્ઘ નો, ભન્તે, બ્રાહ્મણા અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ અત્તરૂપાય પરિભાસાય પરિપુણ્ણાય, નો અપરિપુણ્ણાયા’’તિ. ‘‘યથા કથં પન વો, વાસેટ્ઠ, બ્રાહ્મણા અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ અત્તરૂપાય પરિભાસાય પરિપુણ્ણાય, નો અપરિપુણ્ણાયા’’તિ? ‘‘બ્રાહ્મણા, ભન્તે, એવમાહંસુ – ‘બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો, હીના અઞ્ઞે વણ્ણા [હીનો અઞ્ઞો વણ્ણો (સી. પી. મ. નિ. ૨ મધુરસુત્ત)]. બ્રાહ્મણોવ સુક્કો વણ્ણો, કણ્હા અઞ્ઞે વણ્ણા [કણ્હો અઞ્ઞો વણ્ણો (સી. પી. મ. નિ. ૨ મધુરસુત્ત)]. બ્રાહ્મણાવ સુજ્ઝન્તિ, નો અબ્રાહ્મણા. બ્રાહ્મણાવ [બ્રાહ્મણા (સ્યા.)] બ્રહ્મુનો પુત્તા ઓરસા મુખતો જાતા બ્રહ્મજા બ્રહ્મનિમ્મિતા બ્રહ્મદાયાદા. તે તુમ્હે સેટ્ઠં વણ્ણં હિત્વા હીનમત્થ વણ્ણં અજ્ઝુપગતા, યદિદં મુણ્ડકે સમણકે ઇબ્ભે કણ્હે બન્ધુપાદાપચ્ચે. તયિદં ન સાધુ, તયિદં નપ્પતિરૂપં, યં તુમ્હે સેટ્ઠં વણ્ણં હિત્વા હીનમત્થ વણ્ણં અજ્ઝુપગતા યદિદં મુણ્ડકે સમણકે ઇબ્ભે કણ્હે બન્ધુપાદાપચ્ચે’તિ. એવં ખો નો, ભન્તે, બ્રાહ્મણા અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ અત્તરૂપાય પરિભાસાય પરિપુણ્ણાય, નો અપરિપુણ્ણાયા’’તિ.

૧૧૪. ‘‘તગ્ઘ વો, વાસેટ્ઠ, બ્રાહ્મણા પોરાણં અસ્સરન્તા એવમાહંસુ – ‘બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો, હીના અઞ્ઞે વણ્ણા; બ્રાહ્મણોવ સુક્કો વણ્ણો, કણ્હા અઞ્ઞે વણ્ણા; બ્રાહ્મણાવ સુજ્ઝન્તિ, નો અબ્રાહ્મણા; બ્રાહ્મણાવ બ્રહ્મુનો પુત્તા ઓરસા મુખતો જાતા બ્રહ્મજા બ્રહ્મનિમ્મિતા બ્રહ્મદાયાદા’તિ. દિસ્સન્તિ ખો પન, વાસેટ્ઠ, બ્રાહ્મણાનં બ્રાહ્મણિયો ઉતુનિયોપિ ગબ્ભિનિયોપિ વિજાયમાનાપિ પાયમાનાપિ. તે ચ બ્રાહ્મણા યોનિજાવ સમાના એવમાહંસુ – ‘બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો, હીના અઞ્ઞે વણ્ણા; બ્રાહ્મણોવ સુક્કો વણ્ણો, કણ્હા અઞ્ઞે વણ્ણા; બ્રાહ્મણાવ સુજ્ઝન્તિ, નો અબ્રાહ્મણા; બ્રાહ્મણાવ બ્રહ્મુનો પુત્તા ઓરસા મુખતો જાતા બ્રહ્મજા બ્રહ્મનિમ્મિતા બ્રહ્મદાયાદા’તિ. તે [તે ચ (સ્યા. ક.)] બ્રહ્માનઞ્ચેવ અબ્ભાચિક્ખન્તિ, મુસા ચ ભાસન્તિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવન્તિ.

ચતુવણ્ણસુદ્ધિ

૧૧૫. ‘‘ચત્તારોમે, વાસેટ્ઠ, વણ્ણા – ખત્તિયા, બ્રાહ્મણા, વેસ્સા, સુદ્દા. ખત્તિયોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, ઇધેકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ અદિન્નાદાયી કામેસુમિચ્છાચારી મુસાવાદી પિસુણવાચો ફરુસવાચો સમ્ફપ્પલાપી અભિજ્ઝાલુ બ્યાપન્નચિત્તો મિચ્છાદિટ્ઠી. ઇતિ ખો, વાસેટ્ઠ, યેમે ધમ્મા અકુસલા અકુસલસઙ્ખાતા સાવજ્જા સાવજ્જસઙ્ખાતા અસેવિતબ્બા અસેવિતબ્બસઙ્ખાતા નઅલમરિયા નઅલમરિયસઙ્ખાતા કણ્હા કણ્હવિપાકા વિઞ્ઞુગરહિતા, ખત્તિયેપિ તે [ખો વાસેટ્ઠ (ક.)] ઇધેકચ્ચે સન્દિસ્સન્તિ. બ્રાહ્મણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ…પે… વેસ્સોપિ ખો, વાસેટ્ઠ…પે… સુદ્દોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, ઇધેકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ અદિન્નાદાયી કામેસુમિચ્છાચારી મુસાવાદી પિસુણવાચો ફરુસવાચો સમ્ફપ્પલાપી અભિજ્ઝાલુ બ્યાપન્નચિત્તો મિચ્છાદિટ્ઠી. ઇતિ ખો, વાસેટ્ઠ, યેમે ધમ્મા અકુસલા અકુસલસઙ્ખાતા…પે… કણ્હા કણ્હવિપાકા વિઞ્ઞુગરહિતા; સુદ્દેપિ તે ઇધેકચ્ચે સન્દિસ્સન્તિ.

‘‘ખત્તિયોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, ઇધેકચ્ચો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો, મુસાવાદા પટિવિરતો, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો, અનભિજ્ઝાલુ અબ્યાપન્નચિત્તો, સમ્માદિટ્ઠી. ઇતિ ખો, વાસેટ્ઠ, યેમે ધમ્મા કુસલા કુસલસઙ્ખાતા અનવજ્જા અનવજ્જસઙ્ખાતા સેવિતબ્બા સેવિતબ્બસઙ્ખાતા અલમરિયા અલમરિયસઙ્ખાતા સુક્કા સુક્કવિપાકા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ખત્તિયેપિ તે ઇધેકચ્ચે સન્દિસ્સન્તિ. બ્રાહ્મણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ…પે… વેસ્સોપિ ખો, વાસેટ્ઠ…પે… સુદ્દોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, ઇધેકચ્ચો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… અનભિજ્ઝાલુ, અબ્યાપન્નચિત્તો, સમ્માદિટ્ઠી. ઇતિ ખો, વાસેટ્ઠ, યેમે ધમ્મા કુસલા કુસલસઙ્ખાતા અનવજ્જા અનવજ્જસઙ્ખાતા સેવિતબ્બા સેવિતબ્બસઙ્ખાતા અલમરિયા અલમરિયસઙ્ખાતા સુક્કા સુક્કવિપાકા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા; સુદ્દેપિ તે ઇધેકચ્ચે સન્દિસ્સન્તિ.

૧૧૬. ‘‘ઇમેસુ ખો, વાસેટ્ઠ, ચતૂસુ વણ્ણેસુ એવં ઉભયવોકિણ્ણેસુ વત્તમાનેસુ કણ્હસુક્કેસુ ધમ્મેસુ વિઞ્ઞુગરહિતેસુ ચેવ વિઞ્ઞુપ્પસત્થેસુ ચ યદેત્થ બ્રાહ્મણા એવમાહંસુ – ‘બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો, હીના અઞ્ઞે વણ્ણા; બ્રાહ્મણોવ સુક્કો વણ્ણો, કણ્હા અઞ્ઞે વણ્ણા; બ્રાહ્મણાવ સુજ્ઝન્તિ, નો અબ્રાહ્મણા; બ્રાહ્મણાવ બ્રહ્મુનો પુત્તા ઓરસા મુખતો જાતા બ્રહ્મજા બ્રહ્મનિમ્મિતા બ્રહ્મદાયાદા’તિ. તં તેસં વિઞ્ઞૂ નાનુજાનન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમેસઞ્હિ, વાસેટ્ઠ, ચતુન્નં વણ્ણાનં યો હોતિ ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, સો નેસં અગ્ગમક્ખાયતિ ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન. ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં, દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ.

૧૧૭. ‘‘તદમિનાપેતં, વાસેટ્ઠ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા ધમ્મોવ સેટ્ઠો જનેતસ્મિં, દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ.

‘‘જાનાતિ ખો [ખો પન (ક.)], વાસેટ્ઠ, રાજા પસેનદિ કોસલો – ‘સમણો ગોતમો અનન્તરા [અનુત્તરો (બહૂસુ)] સક્યકુલા પબ્બજિતો’તિ. સક્યા ખો પન, વાસેટ્ઠ, રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ અનુયુત્તા [અનન્તરા અનુયન્તા (સ્યા.), અનન્તરા અનુયુત્તા (ક.)] ભવન્તિ. કરોન્તિ ખો, વાસેટ્ઠ, સક્યા રઞ્ઞે પસેનદિમ્હિ કોસલે નિપચ્ચકારં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં. ઇતિ ખો, વાસેટ્ઠ, યં કરોન્તિ સક્યા રઞ્ઞે પસેનદિમ્હિ કોસલે નિપચ્ચકારં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં, કરોતિ તં રાજા પસેનદિ કોસલો તથાગતે નિપચ્ચકારં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં, ન નં [નનુ (બહૂસુ)] ‘સુજાતો સમણો ગોતમો, દુજ્જાતોહમસ્મિ. બલવા સમણો ગોતમો, દુબ્બલોહમસ્મિ. પાસાદિકો સમણો ગોતમો, દુબ્બણ્ણોહમસ્મિ. મહેસક્ખો સમણો ગોતમો, અપ્પેસક્ખોહમસ્મી’તિ. અથ ખો નં ધમ્મંયેવ સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં માનેન્તો ધમ્મં પૂજેન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો એવં રાજા પસેનદિ કોસલો તથાગતે નિપચ્ચકારં કરોતિ, અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં. ઇમિનાપિ ખો એતં, વાસેટ્ઠ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા ધમ્મોવ સેટ્ઠો જનેતસ્મિં, દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ.

૧૧૮. ‘‘તુમ્હે ખ્વત્થ, વાસેટ્ઠ, નાનાજચ્ચા નાનાનામા નાનાગોત્તા નાનાકુલા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા. ‘કે તુમ્હે’તિ – પુટ્ઠા સમાના ‘સમણા સક્યપુત્તિયામ્હા’તિ – પટિજાનાથ. યસ્સ ખો પનસ્સ, વાસેટ્ઠ, તથાગતે સદ્ધા નિવિટ્ઠા મૂલજાતા પતિટ્ઠિતા દળ્હા અસંહારિયા સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં, તસ્સેતં કલ્લં વચનાય – ‘ભગવતોમ્હિ પુત્તો ઓરસો મુખતો જાતો ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો ધમ્મદાયાદો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? તથાગતસ્સ હેતં, વાસેટ્ઠ, અધિવચનં ‘ધમ્મકાયો’ ઇતિપિ, ‘બ્રહ્મકાયો’ ઇતિપિ, ‘ધમ્મભૂતો’ ઇતિપિ, ‘બ્રહ્મભૂતો’ ઇતિપિ.

૧૧૯. ‘‘હોતિ ખો સો, વાસેટ્ઠ, સમયો યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન અયં લોકો સંવટ્ટતિ. સંવટ્ટમાને લોકે યેભુય્યેન સત્તા આભસ્સરસંવત્તનિકા હોન્તિ. તે તત્થ હોન્તિ મનોમયા પીતિભક્ખા સયંપભા અન્તલિક્ખચરા સુભટ્ઠાયિનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠન્તિ.

‘‘હોતિ ખો સો, વાસેટ્ઠ, સમયો યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન અયં લોકો વિવટ્ટતિ. વિવટ્ટમાને લોકે યેભુય્યેન સત્તા આભસ્સરકાયા ચવિત્વા ઇત્થત્તં આગચ્છન્તિ. તેધ હોન્તિ મનોમયા પીતિભક્ખા સયંપભા અન્તલિક્ખચરા સુભટ્ઠાયિનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠન્તિ.

રસપથવિપાતુભાવો

૧૨૦. ‘‘એકોદકીભૂતં ખો પન, વાસેટ્ઠ, તેન સમયેન હોતિ અન્ધકારો અન્ધકારતિમિસા. ન ચન્દિમસૂરિયા પઞ્ઞાયન્તિ, ન નક્ખત્તાનિ તારકરૂપાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, ન રત્તિન્દિવા પઞ્ઞાયન્તિ, ન માસડ્ઢમાસા પઞ્ઞાયન્તિ, ન ઉતુસંવચ્છરા પઞ્ઞાયન્તિ, ન ઇત્થિપુમા પઞ્ઞાયન્તિ, સત્તા સત્તાત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. અથ ખો તેસં, વાસેટ્ઠ, સત્તાનં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન રસપથવી ઉદકસ્મિં સમતનિ [સમતાનિ (બહૂસુ)]; સેય્યથાપિ નામ પયસો તત્તસ્સ [પયતત્તસ્સ (સ્યા.)] નિબ્બાયમાનસ્સ ઉપરિ સન્તાનકં હોતિ, એવમેવ પાતુરહોસિ. સા અહોસિ વણ્ણસમ્પન્ના ગન્ધસમ્પન્ના રસસમ્પન્ના, સેય્યથાપિ નામ સમ્પન્નં વા સપ્પિ સમ્પન્નં વા નવનીતં એવંવણ્ણા અહોસિ. સેય્યથાપિ નામ ખુદ્દમધું [ખુદ્દં મધું (ક. સી.)] અનેળકં [અનેલકં (સી. પી.)], એવમસ્સાદા અહોસિ. અથ ખો, વાસેટ્ઠ, અઞ્ઞતરો સત્તો લોલજાતિકો – ‘અમ્ભો, કિમેવિદં ભવિસ્સતી’તિ રસપથવિં અઙ્ગુલિયા સાયિ. તસ્સ રસપથવિં અઙ્ગુલિયા સાયતો અચ્છાદેસિ, તણ્હા ચસ્સ ઓક્કમિ. અઞ્ઞેપિ ખો, વાસેટ્ઠ, સત્તા તસ્સ સત્તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જમાના રસપથવિં અઙ્ગુલિયા સાયિંસુ. તેસં રસપથવિં અઙ્ગુલિયા સાયતં અચ્છાદેસિ, તણ્હા ચ તેસં ઓક્કમિ.

ચન્દિમસૂરિયાદિપાતુભાવો

૧૨૧. ‘‘અથ ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા રસપથવિં હત્થેહિ આલુપ્પકારકં ઉપક્કમિંસુ પરિભુઞ્જિતું. યતો ખો તે [યતો ખો (સી. સ્યા. પી.)], વાસેટ્ઠ, સત્તા રસપથવિં હત્થેહિ આલુપ્પકારકં ઉપક્કમિંસુ પરિભુઞ્જિતું. અથ તેસં સત્તાનં સયંપભા અન્તરધાયિ. સયંપભાય અન્તરહિતાય ચન્દિમસૂરિયા પાતુરહેસું. ચન્દિમસૂરિયેસુ પાતુભૂતેસુ નક્ખત્તાનિ તારકરૂપાનિ પાતુરહેસું. નક્ખત્તેસુ તારકરૂપેસુ પાતુભૂતેસુ રત્તિન્દિવા પઞ્ઞાયિંસુ. રત્તિન્દિવેસુ પઞ્ઞાયમાનેસુ માસડ્ઢમાસા પઞ્ઞાયિંસુ. માસડ્ઢમાસેસુ પઞ્ઞાયમાનેસુ ઉતુસંવચ્છરા પઞ્ઞાયિંસુ. એત્તાવતા ખો, વાસેટ્ઠ, અયં લોકો પુન વિવટ્ટો હોતિ.

૧૨૨. ‘‘અથ ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા રસપથવિં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા [તબ્ભક્ખા (સ્યા.)] તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠંસુ. યથા યથા ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા રસપથવિં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠંસુ, તથા તથા તેસં સત્તાનં (રસપથવિં પરિભુઞ્જન્તાનં) [( ) સી. સ્યા. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ] ખરત્તઞ્ચેવ કાયસ્મિં ઓક્કમિ, વણ્ણવેવણ્ણતા [વણ્ણવેવજ્જતા (ટીકા)] ચ પઞ્ઞાયિત્થ. એકિદં સત્તા વણ્ણવન્તો હોન્તિ, એકિદં સત્તા દુબ્બણ્ણા. તત્થ યે તે સત્તા વણ્ણવન્તો, તે દુબ્બણ્ણે સત્તે અતિમઞ્ઞન્તિ – ‘મયમેતેહિ વણ્ણવન્તતરા, અમ્હેહેતે દુબ્બણ્ણતરા’તિ. તેસં વણ્ણાતિમાનપચ્ચયા માનાતિમાનજાતિકાનં રસપથવી અન્તરધાયિ. રસાય પથવિયા અન્તરહિતાય સન્નિપતિંસુ. સન્નિપતિત્વા અનુત્થુનિંસુ – ‘અહો રસં, અહો રસ’ન્તિ! તદેતરહિપિ મનુસ્સા કઞ્ચિદેવ સુરસં [સાધુરસં (સી. સ્યા. પી.)] લભિત્વા એવમાહંસુ – ‘અહો રસં, અહો રસ’ન્તિ! તદેવ પોરાણં અગ્ગઞ્ઞં અક્ખરં અનુસરન્તિ, ન ત્વેવસ્સ અત્થં આજાનન્તિ.

ભૂમિપપ્પટકપાતુભાવો

૧૨૩. ‘‘અથ ખો તેસં, વાસેટ્ઠ, સત્તાનં રસાય પથવિયા અન્તરહિતાય ભૂમિપપ્પટકો પાતુરહોસિ. સેય્યથાપિ નામ અહિચ્છત્તકો, એવમેવ પાતુરહોસિ. સો અહોસિ વણ્ણસમ્પન્નો ગન્ધસમ્પન્નો રસસમ્પન્નો, સેય્યથાપિ નામ સમ્પન્નં વા સપ્પિ સમ્પન્નં વા નવનીતં એવંવણ્ણો અહોસિ. સેય્યથાપિ નામ ખુદ્દમધું અનેળકં, એવમસ્સાદો અહોસિ.

‘‘અથ ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા ભૂમિપપ્પટકં ઉપક્કમિંસુ પરિભુઞ્જિતું. તે તં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠંસુ. યથા યથા ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા ભૂમિપપ્પટકં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠંસુ, તથા તથા તેસં સત્તાનં ભિય્યોસો મત્તાય ખરત્તઞ્ચેવ કાયસ્મિં ઓક્કમિ, વણ્ણવેવણ્ણતા ચ પઞ્ઞાયિત્થ. એકિદં સત્તા વણ્ણવન્તો હોન્તિ, એકિદં સત્તા દુબ્બણ્ણા. તત્થ યે તે સત્તા વણ્ણવન્તો, તે દુબ્બણ્ણે સત્તે અતિમઞ્ઞન્તિ – ‘મયમેતેહિ વણ્ણવન્તતરા, અમ્હેહેતે દુબ્બણ્ણતરા’તિ. તેસં વણ્ણાતિમાનપચ્ચયા માનાતિમાનજાતિકાનં ભૂમિપપ્પટકો અન્તરધાયિ.

પદાલતાપાતુભાવો

૧૨૪. ‘‘ભૂમિપપ્પટકે અન્તરહિતે પદાલતા [સદ્દાલતા (સી.)] પાતુરહોસિ, સેય્યથાપિ નામ કલમ્બુકા [કલમ્બકા (સ્યા.)], એવમેવ પાતુરહોસિ. સા અહોસિ વણ્ણસમ્પન્ના ગન્ધસમ્પન્ના રસસમ્પન્ના, સેય્યથાપિ નામ સમ્પન્નં વા સપ્પિ સમ્પન્નં વા નવનીતં એવંવણ્ણા અહોસિ. સેય્યથાપિ નામ ખુદ્દમધું અનેળકં, એવમસ્સાદા અહોસિ.

‘‘અથ ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા પદાલતં ઉપક્કમિંસુ પરિભુઞ્જિતું. તે તં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠંસુ. યથા યથા ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા પદાલતં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠંસુ, તથા તથા તેસં સત્તાનં ભિય્યોસોમત્તાય ખરત્તઞ્ચેવ કાયસ્મિં ઓક્કમિ, વણ્ણવેવણ્ણતા ચ પઞ્ઞાયિત્થ. એકિદં સત્તા વણ્ણવન્તો હોન્તિ, એકિદં સત્તા દુબ્બણ્ણા. તત્થ યે તે સત્તા વણ્ણવન્તો, તે દુબ્બણ્ણે સત્તે અતિમઞ્ઞન્તિ – ‘મયમેતેહિ વણ્ણવન્તતરા, અમ્હેહેતે દુબ્બણ્ણતરા’તિ. તેસં વણ્ણાતિમાનપચ્ચયા માનાતિમાનજાતિકાનં પદાલતા અન્તરધાયિ.

‘‘પદાલતાય અન્તરહિતાય સન્નિપતિંસુ. સન્નિપતિત્વા અનુત્થુનિંસુ – ‘અહુ વત નો, અહાયિ વત નો પદાલતા’તિ! તદેતરહિપિ મનુસ્સા કેનચિ [કેનચિદેવ (સી. સ્યા. પી.)] દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠા એવમાહંસુ – ‘અહુ વત નો, અહાયિ વત નો’તિ! તદેવ પોરાણં અગ્ગઞ્ઞં અક્ખરં અનુસરન્તિ, ન ત્વેવસ્સ અત્થં આજાનન્તિ.

અકટ્ઠપાકસાલિપાતુભાવો

૧૨૫. ‘‘અથ ખો તેસં, વાસેટ્ઠ, સત્તાનં પદાલતાય અન્તરહિતાય અકટ્ઠપાકો સાલિ પાતુરહોસિ અકણો અથુસો સુદ્ધો સુગન્ધો તણ્ડુલપ્ફલો. યં તં સાયં સાયમાસાય આહરન્તિ, પાતો તં હોતિ પક્કં પટિવિરૂળ્હં. યં તં પાતો પાતરાસાય આહરન્તિ, સાયં તં હોતિ પક્કં પટિવિરૂળ્હં; નાપદાનં પઞ્ઞાયતિ. અથ ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા અકટ્ઠપાકં સાલિં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠંસુ.

ઇત્થિપુરિસલિઙ્ગપાતુભાવો

૧૨૬. ‘‘યથા યથા ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા અકટ્ઠપાકં સાલિં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠંસુ, તથા તથા તેસં સત્તાનં ભિય્યોસોમત્તાય ખરત્તઞ્ચેવ કાયસ્મિં ઓક્કમિ, વણ્ણવેવણ્ણતા ચ પઞ્ઞાયિત્થ, ઇત્થિયા ચ ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુરહોસિ પુરિસસ્સ ચ પુરિસલિઙ્ગં. ઇત્થી ચ પુરિસં અતિવેલં ઉપનિજ્ઝાયતિ પુરિસો ચ ઇત્થિં. તેસં અતિવેલં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપનિજ્ઝાયતં સારાગો ઉદપાદિ, પરિળાહો કાયસ્મિં ઓક્કમિ. તે પરિળાહપચ્ચયા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિંસુ.

‘‘યે ખો પન તે, વાસેટ્ઠ, તેન સમયેન સત્તા પસ્સન્તિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તે, અઞ્ઞે પંસું ખિપન્તિ, અઞ્ઞે સેટ્ઠિં ખિપન્તિ, અઞ્ઞે ગોમયં ખિપન્તિ – ‘નસ્સ અસુચિ [વસલિ (સ્યા.), વસલી (ક.)], નસ્સ અસુચી’તિ. ‘કથઞ્હિ નામ સત્તો સત્તસ્સ એવરૂપં કરિસ્સતી’તિ! તદેતરહિપિ મનુસ્સા એકચ્ચેસુ જનપદેસુ વધુયા નિબ્બુય્હમાનાય [નિવય્હમાનાય, નિગ્ગય્હમાનાય (ક.)] અઞ્ઞે પંસું ખિપન્તિ, અઞ્ઞે સેટ્ઠિં ખિપન્તિ, અઞ્ઞે ગોમયં ખિપન્તિ. તદેવ પોરાણં અગ્ગઞ્ઞં અક્ખરં અનુસરન્તિ, ન ત્વેવસ્સ અત્થં આજાનન્તિ.

મેથુનધમ્મસમાચારો

૧૨૭. ‘‘અધમ્મસમ્મતં ખો પન [અધમ્મસમ્મતં તં ખો પન (સ્યા.), અધમ્મસમ્મતં ખો પન તં (?)], વાસેટ્ઠ, તેન સમયેન હોતિ, તદેતરહિ ધમ્મસમ્મતં. યે ખો પન, વાસેટ્ઠ, તેન સમયેન સત્તા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તિ, તે માસમ્પિ દ્વેમાસમ્પિ ન લભન્તિ ગામં વા નિગમં વા પવિસિતું. યતો ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા તસ્મિં અસદ્ધમ્મે અતિવેલં પાતબ્યતં આપજ્જિંસુ. અથ અગારાનિ ઉપક્કમિંસુ કાતું તસ્સેવ અસદ્ધમ્મસ્સ પટિચ્છાદનત્થં. અથ ખો, વાસેટ્ઠ, અઞ્ઞતરસ્સ સત્તસ્સ અલસજાતિકસ્સ એતદહોસિ – ‘અમ્ભો, કિમેવાહં વિહઞ્ઞામિ સાલિં આહરન્તો સાયં સાયમાસાય પાતો પાતરાસાય! યંનૂનાહં સાલિં આહરેય્યં સકિંદેવ [સકિંદેવ (ક.)] સાયપાતરાસાયા’તિ!

‘‘અથ ખો સો, વાસેટ્ઠ, સત્તો સાલિં આહાસિ સકિંદેવ સાયપાતરાસાય. અથ ખો, વાસેટ્ઠ, અઞ્ઞતરો સત્તો યેન સો સત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં સત્તં એતદવોચ – ‘એહિ, ભો સત્ત, સાલાહારં ગમિસ્સામા’તિ. ‘અલં, ભો સત્ત, આહતો [આહટો (સ્યા.)] મે સાલિ સકિંદેવ સાયપાતરાસાયા’તિ. અથ ખો સો, વાસેટ્ઠ, સત્તો તસ્સ સત્તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જમાનો સાલિં આહાસિ સકિંદેવ દ્વીહાય. ‘એવમ્પિ કિર, ભો, સાધૂ’તિ.

‘‘અથ ખો, વાસેટ્ઠ, અઞ્ઞતરો સત્તો યેન સો સત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં સત્તં એતદવોચ – ‘એહિ, ભો સત્ત, સાલાહારં ગમિસ્સામા’તિ. ‘અલં, ભો સત્ત, આહતો મે સાલિ સકિંદેવ દ્વીહાયા’તિ. અથ ખો સો, વાસેટ્ઠ, સત્તો તસ્સ સત્તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જમાનો સાલિં આહાસિ સકિંદેવ ચતૂહાય, ‘એવમ્પિ કિર, ભો, સાધૂ’તિ.

‘‘અથ ખો, વાસેટ્ઠ, અઞ્ઞતરો સત્તો યેન સો સત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં સત્તં એતદવોચ – ‘એહિ, ભો સત્ત, સાલાહારં ગમિસ્સામા’તિ. ‘અલં, ભો સત્ત, આહતો મે સાલિ સકિદેવ ચતૂહાયા’તિ. અથ ખો સો, વાસેટ્ઠ, સત્તો તસ્સ સત્તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જમાનો સાલિં આહાસિ સકિદેવ અટ્ઠાહાય, ‘એવમ્પિ કિર, ભો, સાધૂ’તિ.

‘‘યતો ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા સન્નિધિકારકં સાલિં ઉપક્કમિંસુ પરિભુઞ્જિતું. અથ કણોપિ તણ્ડુલં પરિયોનન્ધિ, થુસોપિ તણ્ડુલં પરિયોનન્ધિ; લૂનમ્પિ નપ્પટિવિરૂળ્હં, અપદાનં પઞ્ઞાયિત્થ, સણ્ડસણ્ડા સાલયો અટ્ઠંસુ.

સાલિવિભાગો

૧૨૮. ‘‘અથ ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા સન્નિપતિંસુ, સન્નિપતિત્વા અનુત્થુનિંસુ – ‘પાપકા વત, ભો, ધમ્મા સત્તેસુ પાતુભૂતા. મયઞ્હિ પુબ્બે મનોમયા અહુમ્હા પીતિભક્ખા સયંપભા અન્તલિક્ખચરા સુભટ્ઠાયિનો, ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠમ્હા. તેસં નો અમ્હાકં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન રસપથવી ઉદકસ્મિં સમતનિ. સા અહોસિ વણ્ણસમ્પન્ના ગન્ધસમ્પન્ના રસસમ્પન્ના. તે મયં રસપથવિં હત્થેહિ આલુપ્પકારકં ઉપક્કમિમ્હ પરિભુઞ્જિતું, તેસં નો રસપથવિં હત્થેહિ આલુપ્પકારકં ઉપક્કમતં પરિભુઞ્જિતું સયંપભા અન્તરધાયિ. સયંપભાય અન્તરહિતાય ચન્દિમસૂરિયા પાતુરહેસું, ચન્દિમસૂરિયેસુ પાતુભૂતેસુ નક્ખત્તાનિ તારકરૂપાનિ પાતુરહેસું, નક્ખત્તેસુ તારકરૂપેસુ પાતુભૂતેસુ રત્તિન્દિવા પઞ્ઞાયિંસુ, રત્તિન્દિવેસુ પઞ્ઞાયમાનેસુ માસડ્ઢમાસા પઞ્ઞાયિંસુ. માસડ્ઢમાસેસુ પઞ્ઞાયમાનેસુ ઉતુસંવચ્છરા પઞ્ઞાયિંસુ. તે મયં રસપથવિં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠમ્હા. તેસં નો પાપકાનંયેવ અકુસલાનં ધમ્માનં પાતુભાવા રસપથવી અન્તરધાયિ. રસપથવિયા અન્તરહિતાય ભૂમિપપ્પટકો પાતુરહોસિ. સો અહોસિ વણ્ણસમ્પન્નો ગન્ધસમ્પન્નો રસસમ્પન્નો. તે મયં ભૂમિપપ્પટકં ઉપક્કમિમ્હ પરિભુઞ્જિતું. તે મયં તં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠમ્હા. તેસં નો પાપકાનંયેવ અકુસલાનં ધમ્માનં પાતુભાવા ભૂમિપપ્પટકો અન્તરધાયિ. ભૂમિપપ્પટકે અન્તરહિતે પદાલતા પાતુરહોસિ. સા અહોસિ વણ્ણસમ્પન્ના ગન્ધસમ્પન્ના રસસમ્પન્ના. તે મયં પદાલતં ઉપક્કમિમ્હ પરિભુઞ્જિતું. તે મયં તં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠમ્હા. તેસં નો પાપકાનંયેવ અકુસલાનં ધમ્માનં પાતુભાવા પદાલતા અન્તરધાયિ. પદાલતાય અન્તરહિતાય અકટ્ઠપાકો સાલિ પાતુરહોસિ અકણો અથુસો સુદ્ધો સુગન્ધો તણ્ડુલપ્ફલો. યં તં સાયં સાયમાસાય આહરામ, પાતો તં હોતિ પક્કં પટિવિરૂળ્હં. યં તં પાતો પાતરાસાય આહરામ, સાયં તં હોતિ પક્કં પટિવિરૂળ્હં. નાપદાનં પઞ્ઞાયિત્થ. તે મયં અકટ્ઠપાકં સાલિં પરિભુઞ્જન્તા તંભક્ખા તદાહારા ચિરં દીઘમદ્ધાનં અટ્ઠમ્હા. તેસં નો પાપકાનંયેવ અકુસલાનં ધમ્માનં પાતુભાવા કણોપિ તણ્ડુલં પરિયોનન્ધિ, થુસોપિ તણ્ડુલં પરિયોનન્ધિ, લૂનમ્પિ નપ્પટિવિરૂળ્હં, અપદાનં પઞ્ઞાયિત્થ, સણ્ડસણ્ડા સાલયો ઠિતા. યંનૂન મયં સાલિં વિભજેય્યામ, મરિયાદં ઠપેય્યામા’તિ! અથ ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા સાલિં વિભજિંસુ, મરિયાદં ઠપેસું.

૧૨૯. ‘‘અથ ખો, વાસેટ્ઠ, અઞ્ઞતરો સત્તો લોલજાતિકો સકં ભાગં પરિરક્ખન્તો અઞ્ઞતરં [અઞ્ઞસ્સ (?)] ભાગં અદિન્નં આદિયિત્વા પરિભુઞ્જિ. તમેનં અગ્ગહેસું, ગહેત્વા એતદવોચું – ‘પાપકં વત, ભો સત્ત, કરોસિ, યત્ર હિ નામ સકં ભાગં પરિરક્ખન્તો અઞ્ઞતરં ભાગં અદિન્નં આદિયિત્વા પરિભુઞ્જસિ. માસ્સુ, ભો સત્ત, પુનપિ એવરૂપમકાસી’તિ. ‘એવં, ભો’તિ ખો, વાસેટ્ઠ, સો સત્તો તેસં સત્તાનં પચ્ચસ્સોસિ. દુતિયમ્પિ ખો, વાસેટ્ઠ, સો સત્તો…પે… તતિયમ્પિ ખો, વાસેટ્ઠ, સો સત્તો સકં ભાગં પરિરક્ખન્તો અઞ્ઞતરં ભાગં અદિન્નં આદિયિત્વા પરિભુઞ્જિ. તમેનં અગ્ગહેસું, ગહેત્વા એતદવોચું – ‘પાપકં વત, ભો સત્ત, કરોસિ, યત્ર હિ નામ સકં ભાગં પરિરક્ખન્તો અઞ્ઞતરં ભાગં અદિન્નં આદિયિત્વા પરિભુઞ્જસિ. માસ્સુ, ભો સત્ત, પુનપિ એવરૂપમકાસી’તિ. અઞ્ઞે પાણિના પહરિંસુ, અઞ્ઞે લેડ્ડુના પહરિંસુ, અઞ્ઞે દણ્ડેન પહરિંસુ. તદગ્ગે ખો, વાસેટ્ઠ, અદિન્નાદાનં પઞ્ઞાયતિ, ગરહા પઞ્ઞાયતિ, મુસાવાદો પઞ્ઞાયતિ, દણ્ડાદાનં પઞ્ઞાયતિ.

મહાસમ્મતરાજા

૧૩૦. ‘‘અથ ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા સન્નિપતિંસુ, સન્નિપતિત્વા અનુત્થુનિંસુ – ‘પાપકા વત ભો ધમ્મા સત્તેસુ પાતુભૂતા, યત્ર હિ નામ અદિન્નાદાનં પઞ્ઞાયિસ્સતિ, ગરહા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, મુસાવાદો પઞ્ઞાયિસ્સતિ, દણ્ડાદાનં પઞ્ઞાયિસ્સતિ. યંનૂન મયં એકં સત્તં સમ્મન્નેય્યામ, યો નો સમ્મા ખીયિતબ્બં ખીયેય્ય, સમ્મા ગરહિતબ્બં ગરહેય્ય, સમ્મા પબ્બાજેતબ્બં પબ્બાજેય્ય. મયં પનસ્સ સાલીનં ભાગં અનુપ્પદસ્સામા’તિ.

‘‘અથ ખો તે, વાસેટ્ઠ, સત્તા યો નેસં સત્તો અભિરૂપતરો ચ દસ્સનીયતરો ચ પાસાદિકતરો ચ મહેસક્ખતરો ચ તં સત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચું – ‘એહિ, ભો સત્ત, સમ્મા ખીયિતબ્બં ખીય, સમ્મા ગરહિતબ્બં ગરહ, સમ્મા પબ્બાજેતબ્બં પબ્બાજેહિ. મયં પન તે સાલીનં ભાગં અનુપ્પદસ્સામા’તિ. ‘એવં, ભો’તિ ખો, વાસેટ્ઠ, સો સત્તો તેસં સત્તાનં પટિસ્સુણિત્વા સમ્મા ખીયિતબ્બં ખીયિ, સમ્મા ગરહિતબ્બં ગરહિ, સમ્મા પબ્બાજેતબ્બં પબ્બાજેસિ. તે પનસ્સ સાલીનં ભાગં અનુપ્પદંસુ.

૧૩૧. ‘‘મહાજનસમ્મતોતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘મહાસમ્મતો, મહાસમ્મતો’ ત્વેવ પઠમં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્તં. ખેત્તાનં અધિપતીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘ખત્તિયો, ખત્તિયો’ ત્વેવ દુતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્તં. ધમ્મેન પરે રઞ્જેતીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘રાજા, રાજા’ ત્વેવ તતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્તં. ઇતિ ખો, વાસેટ્ઠ, એવમેતસ્સ ખત્તિયમણ્ડલસ્સ પોરાણેન અગ્ગઞ્ઞેન અક્ખરેન અભિનિબ્બત્તિ અહોસિ તેસંયેવ સત્તાનં, અનઞ્ઞેસં. સદિસાનંયેવ, નો અસદિસાનં. ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન. ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ.

બ્રાહ્મણમણ્ડલં

૧૩૨. ‘‘અથ ખો તેસં, વાસેટ્ઠ, સત્તાનંયેવ [તેસં યેવ ખો વાસેટ્ઠ સત્તાનં (સી. પી.)] એકચ્ચાનં એતદહોસિ – ‘પાપકા વત, ભો, ધમ્મા સત્તેસુ પાતુભૂતા, યત્ર હિ નામ અદિન્નાદાનં પઞ્ઞાયિસ્સતિ, ગરહા પઞ્ઞાયિસ્સતિ, મુસાવાદો પઞ્ઞાયિસ્સતિ, દણ્ડાદાનં પઞ્ઞાયિસ્સતિ, પબ્બાજનં પઞ્ઞાયિસ્સતિ. યંનૂન મયં પાપકે અકુસલે ધમ્મે વાહેય્યામા’તિ. તે પાપકે અકુસલે ધમ્મે વાહેસું. પાપકે અકુસલે ધમ્મે વાહેન્તીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘બ્રાહ્મણા, બ્રાહ્મણા’ ત્વેવ પઠમં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્તં. તે અરઞ્ઞાયતને પણ્ણકુટિયો કરિત્વા પણ્ણકુટીસુ ઝાયન્તિ વીતઙ્ગારા વીતધૂમા પન્નમુસલા સાયં સાયમાસાય પાતો પાતરાસાય ગામનિગમરાજધાનિયો ઓસરન્તિ ઘાસમેસમાના [ઘાસમેસના (સી. સ્યા. પી.)]. તે ઘાસં પટિલભિત્વા પુનદેવ અરઞ્ઞાયતને પણ્ણકુટીસુ ઝાયન્તિ. તમેનં મનુસ્સા દિસ્વા એવમાહંસુ – ‘ઇમે ખો, ભો, સત્તા અરઞ્ઞાયતને પણ્ણકુટિયો કરિત્વા પણ્ણકુટીસુ ઝાયન્તિ, વીતઙ્ગારા વીતધૂમા પન્નમુસલા સાયં સાયમાસાય પાતો પાતરાસાય ગામનિગમરાજધાનિયો ઓસરન્તિ ઘાસમેસમાના. તે ઘાસં પટિલભિત્વા પુનદેવ અરઞ્ઞાયતને પણ્ણકુટીસુ ઝાયન્તી’તિ, ઝાયન્તીતિ ખો [પણ્ણકુટીસુ ઝાયન્તિ ઝાયન્તીતિ ખો (સી. પી.), પણ્ણકુટીસુ ઝાયન્તીતિ ખો (ક.)], વાસેટ્ઠ, ‘ઝાયકા, ઝાયકા’ ત્વેવ દુતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્તં. તેસંયેવ ખો, વાસેટ્ઠ, સત્તાનં એકચ્ચે સત્તા અરઞ્ઞાયતને પણ્ણકુટીસુ તં ઝાનં અનભિસમ્ભુણમાના [અનભિસંભૂનમાના (કત્થચિ)] ગામસામન્તં નિગમસામન્તં ઓસરિત્વા ગન્થે કરોન્તા અચ્છન્તિ. તમેનં મનુસ્સા દિસ્વા એવમાહંસુ – ‘ઇમે ખો, ભો, સત્તા અરઞ્ઞાયતને પણ્ણકુટીસુ તં ઝાનં અનભિસમ્ભુણમાના ગામસામન્તં નિગમસામન્તં ઓસરિત્વા ગન્થે કરોન્તા અચ્છન્તિ, ન દાનિમે ઝાયન્તી’તિ. ન દાનિમે [ન દાનિમે ઝાયન્તી ન દાનિમે (સી. પી. ક.)] ઝાયન્તીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘અજ્ઝાયકા અજ્ઝાયકા’ ત્વેવ તતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્તં. હીનસમ્મતં ખો પન, વાસેટ્ઠ, તેન સમયેન હોતિ, તદેતરહિ સેટ્ઠસમ્મતં. ઇતિ ખો, વાસેટ્ઠ, એવમેતસ્સ બ્રાહ્મણમણ્ડલસ્સ પોરાણેન અગ્ગઞ્ઞેન અક્ખરેન અભિનિબ્બત્તિ અહોસિ તેસંયેવ સત્તાનં, અનઞ્ઞેસં સદિસાનંયેવ નો અસદિસાનં ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન. ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ.

વેસ્સમણ્ડલં

૧૩૩. ‘‘તેસંયેવ ખો, વાસેટ્ઠ, સત્તાનં એકચ્ચે સત્તા મેથુનં ધમ્મં સમાદાય વિસુકમ્મન્તે [વિસ્સુતકમ્મન્તે (સી. પી.), વિસ્સુકમ્મન્તે (ક. સી.), વિસું કમ્મન્તે (સ્યા. ક.)] પયોજેસું. મેથુનં ધમ્મં સમાદાય વિસુકમ્મન્તે પયોજેન્તીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘વેસ્સા, વેસ્સા’ ત્વેવ અક્ખરં ઉપનિબ્બત્તં. ઇતિ ખો, વાસેટ્ઠ, એવમેતસ્સ વેસ્સમણ્ડલસ્સ પોરાણેન અગ્ગઞ્ઞેન અક્ખરેન અભિનિબ્બત્તિ અહોસિ તેસઞ્ઞેવ સત્તાનં અનઞ્ઞેસં સદિસાનંયેવ, નો અસદિસાનં, ધમ્મેનેવ નો અધમ્મેન. ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ.

સુદ્દમણ્ડલં

૧૩૪. ‘‘તેસઞ્ઞેવ ખો, વાસેટ્ઠ, સત્તાનં યે તે સત્તા અવસેસા તે લુદ્દાચારા ખુદ્દાચારા અહેસું. લુદ્દાચારા ખુદ્દાચારાતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘સુદ્દા, સુદ્દા’ ત્વેવ અક્ખરં ઉપનિબ્બત્તં. ઇતિ ખો, વાસેટ્ઠ, એવમેતસ્સ સુદ્દમણ્ડલસ્સ પોરાણેન અગ્ગઞ્ઞેન અક્ખરેન અભિનિબ્બત્તિ અહોસિ તેસંયેવ સત્તાનં અનઞ્ઞેસં, સદિસાનંયેવ નો અસદિસાનં, ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન. ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ.

૧૩૫. ‘‘અહુ ખો સો, વાસેટ્ઠ, સમયો, યં ખત્તિયોપિ સકં ધમ્મં ગરહમાનો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ – ‘સમણો ભવિસ્સામી’તિ. બ્રાહ્મણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ…પે… વેસ્સોપિ ખો, વાસેટ્ઠ…પે… સુદ્દોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, સકં ધમ્મં ગરહમાનો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ – ‘સમણો ભવિસ્સામી’તિ. ઇમેહિ ખો, વાસેટ્ઠ, ચતૂહિ મણ્ડલેહિ સમણમણ્ડલસ્સ અભિનિબ્બત્તિ અહોસિ, તેસંયેવ સત્તાનં અનઞ્ઞેસં, સદિસાનંયેવ નો અસદિસાનં, ધમ્મેનેવ નો અધમ્મેન. ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ.

દુચ્ચરિતાદિકથા

૧૩૬. ‘‘ખત્તિયોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મિચ્છાદિટ્ઠિકો મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનો [ઇદં પદં સી. ઇપોત્થકેસુ નત્થિ] મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનહેતુ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. બ્રાહ્મણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ…પે… વેસ્સોપિ ખો, વાસેટ્ઠ… સુદ્દોપિ ખો, વાસેટ્ઠ… સમણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મિચ્છાદિટ્ઠિકો મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનો મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનહેતુ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘ખત્તિયોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા મનસા સુચરિતં ચરિત્વા સમ્માદિટ્ઠિકો સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનો [ઇદં પદં સી. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ] સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનહેતુ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. બ્રાહ્મણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ…પે… વેસ્સોપિ ખો, વાસેટ્ઠ… સુદ્દોપિ ખો, વાસેટ્ઠ… સમણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા મનસા સુચરિતં ચરિત્વા સમ્માદિટ્ઠિકો સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનો સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનહેતુ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ.

૧૩૭. ‘‘ખત્તિયોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, કાયેન દ્વયકારી, વાચાય દ્વયકારી, મનસા દ્વયકારી, વિમિસ્સદિટ્ઠિકો વિમિસ્સદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનો વિમિસ્સદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનહેતુ [વિમિસ્સદિટ્ઠિકો વિમિસ્સકમ્મસમાદાનો વિમિસ્સકમ્મસમાદાનહેતુ (સ્યા.), વીતિમિસ્સદિટ્ઠિકો વીતિમિસ્સદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનહેતુ (સી. પી.)] કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી હોતિ. બ્રાહ્મણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ …પે… વેસ્સોપિ ખો, વાસેટ્ઠ… સુદ્દોપિ ખો, વાસેટ્ઠ… સમણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, કાયેન દ્વયકારી, વાચાય દ્વયકારી, મનસા દ્વયકારી, વિમિસ્સદિટ્ઠિકો વિમિસ્સદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનો વિમિસ્સદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનહેતુ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી હોતિ.

બોધિપક્ખિયભાવના

૧૩૮. ‘‘ખત્તિયોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો સત્તન્નં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં ભાવનમન્વાય દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયતિ [પરિનિબ્બાતિ (ક.)]. બ્રાહ્મણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ…પે… વેસ્સોપિ ખો વાસેટ્ઠ… સુદ્દોપિ ખો, વાસેટ્ઠ … સમણોપિ ખો, વાસેટ્ઠ, કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો સત્તન્નં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં ભાવનમન્વાય દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયતિ.

૧૩૯. ‘‘ઇમેસઞ્હિ, વાસેટ્ઠ, ચતુન્નં વણ્ણાનં યો હોતિ ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો સો નેસં અગ્ગમક્ખાયતિ ધમ્મેનેવ. નો અધમ્મેન. ધમ્મો હિ, વાસેટ્ઠ, સેટ્ઠો જનેતસ્મિં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ.

૧૪૦. ‘‘બ્રહ્મુના પેસા, વાસેટ્ઠ, સનઙ્કુમારેન ગાથા ભાસિતા –

‘ખત્તિયો સેટ્ઠો જનેતસ્મિં, યે ગોત્તપટિસારિનો;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, સો સેટ્ઠો દેવમાનુસે’તિ.

‘‘સા ખો પનેસા, વાસેટ્ઠ, બ્રહ્મુના સનઙ્કુમારેન ગાથા સુગીતા, નો દુગ્ગીતા. સુભાસિતા, નો દુબ્ભાસિતા. અત્થસંહિતા, નો અનત્થસંહિતા. અનુમતા મયા. અહમ્પિ, વાસેટ્ઠ, એવં વદામિ –

‘ખત્તિયો સેટ્ઠો જનેતસ્મિં, યે ગોત્તપટિસારિનો;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, સો સેટ્ઠો દેવમાનુસે’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના વાસેટ્ઠભારદ્વાજા ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

અગ્ગઞ્ઞસુત્તં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.