૫. સમ્પસાદનીયસુત્તં

સારિપુત્તસીહનાદો

૧૪૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા નાળન્દાયં વિહરતિ પાવારિકમ્બવને. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એવંપસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતિ, ન ચાહુ ન ચ ભવિસ્સતિ ન ચેતરહિ વિજ્જતિ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો યદિદં સમ્બોધિય’’ન્તિ.

૧૪૨. ‘‘ઉળારા ખો તે અયં, સારિપુત્ત, આસભી વાચા ભાસિતા, એકંસો ગહિતો, સીહનાદો નદિતો – ‘એવંપસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતિ; ન ચાહુ ન ચ ભવિસ્સતિ ન ચેતરહિ વિજ્જતિ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો યદિદં સમ્બોધિય’ન્તિ. કિં તે [કિં નુ (સી. પી.), કિં નુ ખો તે (સ્યા.)], સારિપુત્ત, યે તે અહેસું અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, સબ્બે તે ભગવન્તો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતા – ‘એવંસીલા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંપઞ્ઞા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંવિહારી તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘કિં પન તે [કિં પન (સી. પી.)], સારિપુત્ત, યે તે ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, સબ્બે તે ભગવન્તો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતા, `એવંસીલા તે ભગવન્તો ભવિસ્સન્તિ ઇતિપિ, એવંધમ્મા…પે… એવંપઞ્ઞા… એવંવિહારી… એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો ભવિસ્સન્તિ ઇતિપી’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘કિં પન તે [કિં પન (સી. પી.)], સારિપુત્ત, અહં એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો – ‘એવંસીલો ભગવા ઇતિપિ, એવંધમ્મો…પે… એવંપઞ્ઞો … એવંવિહારી… એવંવિમુત્તો ભગવા ઇતિપી’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એત્થ ચ હિ તે, સારિપુત્ત, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ અરહન્તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ ચેતોપરિયઞાણં નત્થિ. અથ કિં ચરહિ તે અયં, સારિપુત્ત, ઉળારા આસભી વાચા ભાસિતા, એકંસો ગહિતો, સીહનાદો નદિતો – ‘એવંપસન્નો અહં, ભન્તે, ભગવતિ, ન ચાહુ ન ચ ભવિસ્સતિ ન ચેતરહિ વિજ્જતિ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો યદિદં સમ્બોધિય’’’ન્તિ?

૧૪૩. ‘‘ન ખો મે [ન ખો પનેતં (સ્યા. ક.)], ભન્તે, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ અરહન્તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ ચેતોપરિયઞાણં અત્થિ. અપિ ચ, મે [મે ભન્તે (સી. પી. ક.)] ધમ્મન્વયો વિદિતો. સેય્યથાપિ, ભન્તે, રઞ્ઞો પચ્ચન્તિમં નગરં દળ્હુદ્ધાપં [દળ્હુદ્દાપં (સી. પી. ક.)] દળ્હપાકારતોરણં એકદ્વારં. તત્રસ્સ દોવારિકો પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી અઞ્ઞાતાનં નિવારેતા, ઞાતાનં પવેસેતા. સો તસ્સ નગરસ્સ સમન્તા અનુપરિયાયપથં અનુક્કમમાનો ન પસ્સેય્ય પાકારસન્ધિં વા પાકારવિવરં વા અન્તમસો બિળારનિક્ખમનમત્તમ્પિ. તસ્સ એવમસ્સ – ‘યે ખો કેચિ ઓળારિકા પાણા ઇમં નગરં પવિસન્તિ વા નિક્ખમન્તિ વા, સબ્બે તે ઇમિનાવ દ્વારેન પવિસન્તિ વા નિક્ખમન્તિ વા’તિ. એવમેવ ખો મે, ભન્તે, ધમ્મન્વયો વિદિતો. યે તે, ભન્તે, અહેસું અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, સબ્બે તે ભગવન્તો પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા, સત્ત સમ્બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિંસુ. યેપિ તે, ભન્તે, ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, સબ્બે તે ભગવન્તો પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા, સત્ત સમ્બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિસ્સન્તિ. ભગવાપિ, ભન્તે, એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો સત્ત સમ્બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો.

૧૪૪. ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિં ધમ્મસ્સવનાય. તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં દેસેતિ ઉત્તરુત્તરં પણીતપણીતં કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગં. યથા યથા મે, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં દેસેસિ ઉત્તરુત્તરં પણીતપણીતં કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગં, તથા તથાહં તસ્મિં ધમ્મે અભિઞ્ઞા ઇધેકચ્ચં ધમ્મં ધમ્મેસુ નિટ્ઠમગમં; સત્થરિ પસીદિં – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સાવકસઙ્ઘો’તિ.

કુસલધમ્મદેસના

૧૪૫. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. તત્રિમે કુસલા ધમ્મા સેય્યથિદં, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, કુસલેસુ ધમ્મેસુ. તં ભગવા અસેસમભિજાનાતિ, તં ભગવતો અસેસમભિજાનતો ઉત્તરિ અભિઞ્ઞેય્યં નત્થિ, યદભિજાનં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો અસ્સ, યદિદં કુસલેસુ ધમ્મેસુ.

આયતનપણ્ણત્તિદેસના

૧૪૬. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ આયતનપણ્ણત્તીસુ. છયિમાનિ, ભન્તે, અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપા [રૂપાનિ (ક.)] ચ, સોતઞ્ચેવ સદ્દા ચ, ઘાનઞ્ચેવ ગન્ધા ચ, જિવ્હા ચેવ રસા ચ, કાયો ચેવ ફોટ્ઠબ્બા ચ, મનો ચેવ ધમ્મા ચ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, આયતનપણ્ણત્તીસુ. તં ભગવા અસેસમભિજાનાતિ, તં ભગવતો અસેસમભિજાનતો ઉત્તરિ અભિઞ્ઞેય્યં નત્થિ, યદભિજાનં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો અસ્સ યદિદં આયતનપણ્ણત્તીસુ.

ગબ્ભાવક્કન્તિદેસના

૧૪૭. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ ગબ્ભાવક્કન્તીસુ. ચતસ્સો ઇમા, ભન્તે, ગબ્ભાવક્કન્તિયો. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ; અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ; અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ. અયં પઠમા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ; અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ; અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ. અયં દુતિયા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ; સમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ; અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ. અયં તતિયા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ; સમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ; સમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ. અયં ચતુત્થા ગબ્ભાવક્કન્તિ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, ગબ્ભાવક્કન્તીસુ.

આદેસનવિધાદેસના

૧૪૮. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ આદેસનવિધાસુ. ચતસ્સો ઇમા, ભન્તે, આદેસનવિધા. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો નિમિત્તેન આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ, તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. અયં પઠમા આદેસનવિધા.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ. અપિ ચ ખો મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ, તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. અયં દુતિયા આદેસનવિધા.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, નાપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ. અપિ ચ ખો વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ, તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. અયં તતિયા આદેસનવિધા.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, નાપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ, નાપિ વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ. અપિ ચ ખો અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ [વિતક્કવિચારસમાધિસમાપન્નસ્સ (સ્યા. ક.) અ. નિ. ૩.૬૧ પસ્સિતબ્બં] ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા. તથા ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા ઇમં નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ, તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. અયં ચતુત્થા આદેસનવિધા. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, આદેસનવિધાસુ.

દસ્સનસમાપત્તિદેસના

૧૪૯. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ દસ્સનસમાપત્તીસુ. ચતસ્સો ઇમા, ભન્તે, દસ્સનસમાપત્તિયો. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય પધાનમન્વાય અનુયોગમન્વાય અપ્પમાદમન્વાય સમ્મામનસિકારમન્વાય તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે ઇમમેવ કાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તં પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતિ – ‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા નખા દન્તા તચો મંસં ન્હારુ અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં વક્કં હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસં અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાનિકા લસિકા મુત્ત’ન્તિ. અયં પઠમા દસ્સનસમાપત્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય…પે… તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે ઇમમેવ કાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તં પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતિ – ‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા…પે… લસિકા મુત્ત’ન્તિ. અતિક્કમ્મ ચ પુરિસસ્સ છવિમંસલોહિતં અટ્ઠિં પચ્ચવેક્ખતિ. અયં દુતિયા દસ્સનસમાપત્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય…પે… તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે ઇમમેવ કાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તં પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતિ – ‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા…પે… લસિકા મુત્ત’ન્તિ. અતિક્કમ્મ ચ પુરિસસ્સ છવિમંસલોહિતં અટ્ઠિં પચ્ચવેક્ખતિ. પુરિસસ્સ ચ વિઞ્ઞાણસોતં પજાનાતિ, ઉભયતો અબ્બોચ્છિન્નં ઇધ લોકે પતિટ્ઠિતઞ્ચ પરલોકે પતિટ્ઠિતઞ્ચ. અયં તતિયા દસ્સનસમાપત્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય…પે… તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે ઇમમેવ કાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તં પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતિ – ‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા…પે… લસિકા મુત્ત’ન્તિ. અતિક્કમ્મ ચ પુરિસસ્સ છવિમંસલોહિતં અટ્ઠિં પચ્ચવેક્ખતિ. પુરિસસ્સ ચ વિઞ્ઞાણસોતં પજાનાતિ, ઉભયતો અબ્બોચ્છિન્નં ઇધ લોકે અપ્પતિટ્ઠિતઞ્ચ પરલોકે અપ્પતિટ્ઠિતઞ્ચ. અયં ચતુત્થા દસ્સનસમાપત્તિ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, દસ્સનસમાપત્તીસુ.

પુગ્ગલપણ્ણત્તિદેસના

૧૫૦. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ પુગ્ગલપણ્ણત્તીસુ. સત્તિમે, ભન્તે, પુગ્ગલા. ઉભતોભાગવિમુત્તો પઞ્ઞાવિમુત્તો કાયસક્ખી દિટ્ઠિપ્પત્તો સદ્ધાવિમુત્તો ધમ્માનુસારી સદ્ધાનુસારી. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, પુગ્ગલપણ્ણત્તીસુ.

પધાનદેસના

૧૫૧. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ પધાનેસુ. સત્તિમે, ભન્તે સમ્બોજ્ઝઙ્ગા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, પધાનેસુ.

પટિપદાદેસના

૧૫૨. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ પટિપદાસુ. ચતસ્સો ઇમા, ભન્તે, પટિપદા દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞાતિ. તત્ર, ભન્તે, યાયં પટિપદા દુક્ખા દન્ધાભિઞ્ઞા, અયં, ભન્તે, પટિપદા ઉભયેનેવ હીના અક્ખાયતિ દુક્ખત્તા ચ દન્ધત્તા ચ. તત્ર, ભન્તે, યાયં પટિપદા દુક્ખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, અયં પન, ભન્તે, પટિપદા દુક્ખત્તા હીના અક્ખાયતિ. તત્ર, ભન્તે, યાયં પટિપદા સુખા દન્ધાભિઞ્ઞા, અયં પન, ભન્તે, પટિપદા દન્ધત્તા હીના અક્ખાયતિ. તત્ર, ભન્તે, યાયં પટિપદા સુખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, અયં પન, ભન્તે, પટિપદા ઉભયેનેવ પણીતા અક્ખાયતિ સુખત્તા ચ ખિપ્પત્તા ચ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, પટિપદાસુ.

ભસ્સસમાચારાદિદેસના

૧૫૩. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ ભસ્સસમાચારે. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો ન ચેવ મુસાવાદુપસઞ્હિતં વાચં ભાસતિ ન ચ વેભૂતિયં ન ચ પેસુણિયં ન ચ સારમ્ભજં જયાપેક્ખો; મન્તા મન્તા ચ વાચં ભાસતિ નિધાનવતિં કાલેન. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, ભસ્સસમાચારે.

‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ પુરિસસીલસમાચારે. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો સચ્ચો ચસ્સ સદ્ધો ચ, ન ચ કુહકો, ન ચ લપકો, ન ચ નેમિત્તિકો, ન ચ નિપ્પેસિકો, ન ચ લાભેન લાભં નિજિગીસનકો [જિજિગિંસનકો (સ્યા.), નિજિગિંસિતા (સી. પી.)], ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ, સમકારી, જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો, અતન્દિતો, આરદ્ધવીરિયો, ઝાયી, સતિમા, કલ્યાણપટિભાનો, ગતિમા, ધિતિમા, મતિમા, ન ચ કામેસુ ગિદ્ધો, સતો ચ નિપકો ચ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, પુરિસસીલસમાચારે.

અનુસાસનવિધાદેસના

૧૫૪. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ અનુસાસનવિધાસુ. ચતસ્સો ઇમા ભન્તે અનુસાસનવિધા – જાનાતિ, ભન્તે, ભગવા અપરં પુગ્ગલં પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા ‘અયં પુગ્ગલો યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપજ્જમાનો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો ભવિસ્સતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. જાનાતિ, ભન્તે, ભગવા પરં પુગ્ગલં પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા – ‘અયં પુગ્ગલો યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપજ્જમાનો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી ભવિસ્સતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’તિ. જાનાતિ, ભન્તે, ભગવા પરં પુગ્ગલં પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા – ‘અયં પુગ્ગલો યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપજ્જમાનો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો ભવિસ્સતિ તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા’તિ. જાનાતિ, ભન્તે, ભગવા પરં પુગ્ગલં પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા – ‘અયં પુગ્ગલો યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપજ્જમાનો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સતી’તિ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, અનુસાસનવિધાસુ.

પરપુગ્ગલવિમુત્તિઞાણદેસના

૧૫૫. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ પરપુગ્ગલવિમુત્તિઞાણે. જાનાતિ, ભન્તે, ભગવા પરં પુગ્ગલં પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા – ‘અયં પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો ભવિસ્સતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. જાનાતિ, ભન્તે, ભગવા પરં પુગ્ગલં પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા – ‘અયં પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી ભવિસ્સતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’તિ. જાનાતિ, ભન્તે, ભગવા પરં પુગ્ગલં પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા – ‘અયં પુગ્ગલો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો ભવિસ્સતિ તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા’તિ. જાનાતિ, ભન્તે, ભગવા પરં પુગ્ગલં પચ્ચત્તં યોનિસોમનસિકારા – ‘અયં પુગ્ગલો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સતી’તિ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, પરપુગ્ગલવિમુત્તિઞાણે.

સસ્સતવાદદેસના

૧૫૬. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ સસ્સતવાદેસુ. તયોમે, ભન્તે, સસ્સતવાદા. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય…પે… તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં, એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકાનિપિ જાતિસતાનિ અનેકાનિપિ જાતિસહસ્સાનિ અનેકાનિપિ જાતિસતસહસ્સાનિ, ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સો એવમાહ – ‘અતીતંપાહં અદ્ધાનં જાનામિ – સંવટ્ટિ વા લોકો વિવટ્ટિ વાતિ. અનાગતંપાહં અદ્ધાનં જાનામિ – સંવટ્ટિસ્સતિ વા લોકો વિવટ્ટિસ્સતિ વાતિ. સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ વઞ્ઝો કૂટટ્ઠો એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતો. તે ચ સત્તા સન્ધાવન્તિ સંસરન્તિ ચવન્તિ ઉપપજ્જન્તિ, અત્થિત્વેવ સસ્સતિસમ’ન્તિ. અયં પઠમો સસ્સતવાદો.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય…પે… તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં, એકમ્પિ સંવટ્ટવિવટ્ટં દ્વેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટાનિ તીણિપિ સંવટ્ટવિવટ્ટાનિ ચત્તારિપિ સંવટ્ટવિવટ્ટાનિ પઞ્ચપિ સંવટ્ટવિવટ્ટાનિ દસપિ સંવટ્ટવિવટ્ટાનિ, ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સો એવમાહ – ‘અતીતંપાહં અદ્ધાનં જાનામિ સંવટ્ટિ વા લોકો વિવટ્ટિ વાતિ. અનાગતંપાહં અદ્ધાનં જાનામિ સંવટ્ટિસ્સતિ વા લોકો વિવટ્ટિસ્સતિ વાતિ. સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ વઞ્ઝો કૂટટ્ઠો એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતો. તે ચ સત્તા સન્ધાવન્તિ સંસરન્તિ ચવન્તિ ઉપપજ્જન્તિ, અત્થિત્વેવ સસ્સતિસમ’ન્તિ. અયં દુતિયો સસ્સતવાદો.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય…પે… તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં, દસપિ સંવટ્ટવિવટ્ટાનિ વીસમ્પિ સંવટ્ટવિવટ્ટાનિ તિંસમ્પિ સંવટ્ટવિવટ્ટાનિ ચત્તાલીસમ્પિ સંવટ્ટવિવટ્ટાનિ, ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સો એવમાહ – ‘અતીતંપાહં અદ્ધાનં જાનામિ સંવટ્ટિપિ લોકો વિવટ્ટિપીતિ; અનાગતંપાહં અદ્ધાનં જાનામિ સંવટ્ટિસ્સતિપિ લોકો વિવટ્ટિસ્સતિપીતિ. સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ વઞ્ઝો કૂટટ્ઠો એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતો. તે ચ સત્તા સન્ધાવન્તિ સંસરન્તિ ચવન્તિ ઉપપજ્જન્તિ, અત્થિત્વેવ સસ્સતિસમ’ન્તિ. અયં તતિયો સસ્સતવાદો, એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, સસ્સતવાદેસુ.

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણદેસના

૧૫૭. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણે. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય…પે… તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં, એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે, ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સન્તિ, ભન્તે, દેવા [સત્તા (સ્યા.)], યેસં ન સક્કા ગણનાય વા સઙ્ખાનેન વા આયુ સઙ્ખાતું. અપિ ચ, યસ્મિં યસ્મિં અત્તભાવે અભિનિવુટ્ઠપુબ્બો [અભિનિવુત્થપુબ્બો (સી. સ્યા. પી.)] હોતિ યદિ વા રૂપીસુ યદિ વા અરૂપીસુ યદિ વા સઞ્ઞીસુ યદિ વા અસઞ્ઞીસુ યદિ વા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીસુ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણે.

ચુતૂપપાતઞાણદેસના

૧૫૮. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણે. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય…પે… તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણે.

ઇદ્ધિવિધદેસના

૧૫૯. ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં, યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ ઇદ્ધિવિધાસુ. દ્વેમા, ભન્તે, ઇદ્ધિવિધાયો – અત્થિ, ભન્તે, ઇદ્ધિ સાસવા સઉપધિકા, ‘નો અરિયા’તિ વુચ્ચતિ. અત્થિ, ભન્તે, ઇદ્ધિ અનાસવા અનુપધિકા ‘અરિયા’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘કતમા ચ, ભન્તે, ઇદ્ધિ સાસવા સઉપધિકા, ‘નો અરિયા’તિ વુચ્ચતિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય…પે… તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ, યથાસમાહિતે ચિત્તે અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ. એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં તિરોભાવં તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ સેય્યથાપિ આકાસે. પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે. ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિયં. આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો. ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરામસતિ પરિમજ્જતિ. યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ. અયં, ભન્તે, ઇદ્ધિ સાસવા સઉપધિકા, ‘નો અરિયા’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘કતમા પન, ભન્તે, ઇદ્ધિ અનાસવા અનુપધિકા, ‘અરિયા’તિ વુચ્ચતિ? ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ. સચે આકઙ્ખતિ – ‘પટિકૂલઞ્ચ અપ્પટિકૂલઞ્ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરેય્યં સતો સમ્પજાનો’તિ, ઉપેક્ખકો તત્થ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. અયં, ભન્તે, ઇદ્ધિ અનાસવા અનુપધિકા ‘અરિયા’તિ વુચ્ચતિ. એતદાનુત્તરિયં, ભન્તે, ઇદ્ધિવિધાસુ. તં ભગવા અસેસમભિજાનાતિ, તં ભગવતો અસેસમભિજાનતો ઉત્તરિ અભિઞ્ઞેય્યં નત્થિ, યદભિજાનં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો અસ્સ યદિદં ઇદ્ધિવિધાસુ.

અઞ્ઞથાસત્થુગુણદસ્સનં

૧૬૦. ‘‘યં તં, ભન્તે, સદ્ધેન કુલપુત્તેન પત્તબ્બં આરદ્ધવીરિયેન થામવતા પુરિસથામેન પુરિસવીરિયેન પુરિસપરક્કમેન પુરિસધોરય્હેન, અનુપ્પત્તં તં ભગવતા. ન ચ, ભન્તે, ભગવા કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગમનુયુત્તો હીનં ગમ્મં પોથુજ્જનિકં અનરિયં અનત્થસંહિતં, ન ચ અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તો દુક્ખં અનરિયં અનત્થસંહિતં. ચતુન્નઞ્ચ ભગવા ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી.

અનુયોગદાનપ્પકારો

૧૬૧. ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્ય – ‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, અહેસું અતીતમદ્ધાનં અઞ્ઞે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરા સમ્બોધિય’ન્તિ, એવં પુટ્ઠો અહં, ભન્તે, ‘નો’તિ વદેય્યં. ‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અઞ્ઞે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરા સમ્બોધિય’ન્તિ, એવં પુટ્ઠો અહં, ભન્તે, ‘નો’તિ વદેય્યં. ‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, અત્થેતરહિ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો સમ્બોધિય’ન્તિ, એવં પુટ્ઠો અહં, ભન્તે, ‘નો’તિ વદેય્યં.

‘‘સચે પન મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્ય – ‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, અહેસું અતીતમદ્ધાનં અઞ્ઞે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભગવતા સમસમા સમ્બોધિય’ન્તિ, એવં પુટ્ઠો અહં, ભન્તે, ‘એવ’ન્તિ વદેય્યં. ‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અઞ્ઞે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભગવતા સમસમા સમ્બોધિય’ન્તિ, એવં પુટ્ઠો અહં, ભન્તે, ‘‘એવ’’ન્તિ વદેય્યં. ‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, અત્થેતરહિ અઞ્ઞે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભગવતા સમસમા સમ્બોધિય’ન્તિ, એવં પુટ્ઠો અહં ભન્તે ‘નો’તિ વદેય્યં.

‘‘સચે પન મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્ય – ‘કિં પનાયસ્મા સારિપુત્તો એકચ્ચં અબ્ભનુજાનાતિ, એકચ્ચં ન અબ્ભનુજાનાતી’તિ, એવં પુટ્ઠો અહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘‘અહેસું અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા મયા સમસમા સમ્બોધિય’’ન્તિ. સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘‘ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા મયા સમસમા સમ્બોધિય’’ન્તિ. સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’’તિ.

‘‘કચ્ચાહં, ભન્તે, એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરમાનો વુત્તવાદી ચેવ ભગવતો હોમિ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખામિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોમિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો [વાદાનુપાતો (સી.)] ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતી’’તિ? ‘‘તગ્ઘ ત્વં, સારિપુત્ત, એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરમાનો વુત્તવાદી ચેવ મે હોસિ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખસિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોસિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતી’’તિ.

અચ્છરિયઅબ્ભુતં

૧૬૨. એવં વુત્તે, આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે, તથાગતસ્સ અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા સલ્લેખતા. યત્ર હિ નામ તથાગતો એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો, અથ ચ પન નેવત્તાનં પાતુકરિસ્સતિ! એકમેકઞ્ચેપિ ઇતો, ભન્તે, ધમ્મં અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા અત્તનિ સમનુપસ્સેય્યું, તે તાવતકેનેવ પટાકં પરિહરેય્યું. અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે, તથાગતસ્સ અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા સલ્લેખતા. યત્ર હિ નામ તથાગતો એવં મહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો. અથ ચ પન નેવત્તાનં પાતુકરિસ્સતી’’તિ!

‘‘પસ્સ ખો ત્વં, ઉદાયિ, ‘તથાગતસ્સ અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા સલ્લેખતા. યત્ર હિ નામ તથાગતો એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો, અથ ચ પન નેવત્તાનં પાતુકરિસ્સતિ’! એકમેકઞ્ચેપિ ઇતો, ઉદાયિ, ધમ્મં અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા અત્તનિ સમનુપસ્સેય્યું, તે તાવતકેનેવ પટાકં પરિહરેય્યું. પસ્સ ખો ત્વં, ઉદાયિ, ‘તથાગતસ્સ અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા સલ્લેખતા. યત્ર હિ નામ તથાગતો એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો, અથ ચ પન નેવત્તાનં પાતુકરિસ્સતી’’’તિ!

૧૬૩. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘તસ્મા તિહ ત્વં, સારિપુત્ત, ઇમં ધમ્મપરિયાયં અભિક્ખણં ભાસેય્યાસિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં. યેસમ્પિ હિ, સારિપુત્ત, મોઘપુરિસાનં ભવિસ્સતિ તથાગતે કઙ્ખા વા વિમતિ વા, તેસમિમં ધમ્મપરિયાયં સુત્વા તથાગતે કઙ્ખા વા વિમતિ વા, સા પહીયિસ્સતી’’તિ. ઇતિ હિદં આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો સમ્મુખા સમ્પસાદં પવેદેસિ. તસ્મા ઇમસ્સ વેય્યાકરણસ્સ સમ્પસાદનીયં ત્વેવ અધિવચનન્તિ.

સમ્પસાદનીયસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.