૧૦. સઙ્ગીતિસુત્તં

૨૯૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા મલ્લેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ યેન પાવા નામ મલ્લાનં નગરં તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા પાવાયં વિહરતિ ચુન્દસ્સ કમ્મારપુત્તસ્સ અમ્બવને.

ઉબ્ભતકનવસન્ધાગારં

૨૯૭. તેન ખો પન સમયેન પાવેય્યકાનં મલ્લાનં ઉબ્ભતકં નામ નવં સન્ધાગારં [સન્થાગારં (સી. પી.), સણ્ઠાગારં (સ્યા. કં.)] અચિરકારિતં હોતિ અનજ્ઝાવુટ્ઠં [અનજ્ઝાવુત્થં (સી. સ્યા. પી. ક.)] સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા કેનચિ વા મનુસ્સભૂતેન. અસ્સોસું ખો પાવેય્યકા મલ્લા – ‘‘ભગવા કિર મલ્લેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ પાવં અનુપ્પત્તો પાવાયં વિહરતિ ચુન્દસ્સ કમ્મારપુત્તસ્સ અમ્બવને’’તિ. અથ ખો પાવેય્યકા મલ્લા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો પાવેય્યકા મલ્લા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇધ, ભન્તે, પાવેય્યકાનં મલ્લાનં ઉબ્ભતકં નામ નવં સન્ધાગારં અચિરકારિતં હોતિ અનજ્ઝાવુટ્ઠં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા કેનચિ વા મનુસ્સભૂતેન. તઞ્ચ ખો, ભન્તે, ભગવા પઠમં પરિભુઞ્જતુ, ભગવતા પઠમં પરિભુત્તં પચ્છા પાવેય્યકા મલ્લા પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ. તદસ્સ પાવેય્યકાનં મલ્લાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ખો ભગવા તુણ્હીભાવેન.

૨૯૮. અથ ખો પાવેય્યકા મલ્લા ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન સન્ધાગારં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા સબ્બસન્થરિં [સબ્બસન્થરિં સન્થતં (ક.)] સન્ધાગારં સન્થરિત્વા ભગવતો આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ઉદકમણિકં પતિટ્ઠપેત્વા તેલપદીપં આરોપેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો તે પાવેય્યકા મલ્લા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘સબ્બસન્થરિસન્થતં [સબ્બસન્થરિં સન્થતં (સી. પી. ક.)], ભન્તે, સન્ધાગારં, ભગવતો આસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ, ઉદકમણિકો પતિટ્ઠાપિતો, તેલપદીપો આરોપિતો. યસ્સદાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ.

૨૯૯. અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન સન્ધાગારં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા સન્ધાગારં પવિસિત્વા મજ્ઝિમં થમ્ભં નિસ્સાય પુરત્થાભિમુખો નિસીદિ. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો પાદે પક્ખાલેત્વા સન્ધાગારં પવિસિત્વા પચ્છિમં ભિત્તિં નિસ્સાય પુરત્થાભિમુખો નિસીદિ ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વા. પાવેય્યકાપિ ખો મલ્લા પાદે પક્ખાલેત્વા સન્ધાગારં પવિસિત્વા પુરત્થિમં ભિત્તિં નિસ્સાય પચ્છિમાભિમુખા નિસીદિંસુ ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વા. અથ ખો ભગવા પાવેય્યકે મલ્લે બહુદેવ રત્તિં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉય્યોજેસિ – ‘‘અભિક્કન્તા ખો, વાસેટ્ઠા, રત્તિ. યસ્સદાનિ તુમ્હે કાલં મઞ્ઞથા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો પાવેય્યકા મલ્લા ભગવતો પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કમિંસુ.

૩૦૦. અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તેસુ પાવેય્યકેસુ મલ્લેસુ તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતં ભિક્ખુસંઘં અનુવિલોકેત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘વિગતથિનમિદ્ધો [વિગતથીનમિદ્ધો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુસઙ્ઘો. પટિભાતુ તં, સારિપુત્ત, ભિક્ખૂનં ધમ્મીકથા. પિટ્ઠિ મે આગિલાયતિ. તમહં આયમિસ્સામી’’તિ [આયમેય્યામીતિ (સ્યા. કં.)]. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો ભગવા ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેસિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય, સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા.

ભિન્નનિગણ્ઠવત્થુ

૩૦૧. તેન ખો પન સમયેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો પાવાયં અધુનાકાલઙ્કતો હોતિ. તસ્સ કાલઙ્કિરિયાય ભિન્ના નિગણ્ઠા દ્વેધિકજાતા [દ્ધેળ્હકજાતા (સ્યા. કં.)] ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ [વિચરન્તિ (સ્યા. કં.)] – ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ, કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ! મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો. સહિતં મે, અસહિતં તે. પુરેવચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છાવચનીયં પુરે અવચ. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તં, આરોપિતો તે વાદો, નિગ્ગહિતો ત્વમસિ, ચર વાદપ્પમોક્ખાય, નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’’તિ. વધોયેવ ખો મઞ્ઞે નિગણ્ઠેસુ નાટપુત્તિયેસુ વત્તતિ. યેપિ [યેપિ તે (સી. પી.)] નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ સાવકા ગિહી ઓદાતવસના, તેપિ નિગણ્ઠેસુ નાટપુત્તિયેસુ નિબ્બિન્નરૂપા વિરત્તરૂપા પટિવાનરૂપા, યથા તં દુરક્ખાતે ધમ્મવિનયે દુપ્પવેદિતે અનિય્યાનિકે અનુપસમસંવત્તનિકે અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતે ભિન્નથૂપે અપ્પટિસરણે.

૩૦૨. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘નિગણ્ઠો, આવુસો, નાટપુત્તો પાવાયં અધુનાકાલઙ્કતો, તસ્સ કાલઙ્કિરિયાય ભિન્ના નિગણ્ઠા દ્વેધિકજાતા…પે… ભિન્નથૂપે અપ્પટિસરણે’’. ‘‘એવઞ્હેતં, આવુસો, હોતિ દુરક્ખાતે ધમ્મવિનયે દુપ્પવેદિતે અનિય્યાનિકે અનુપસમસંવત્તનિકે અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતે. અયં ખો પનાવુસો અમ્હાકં [અસ્માકં (પી.)] ભગવતા [ભગવતો (ક. સી.)] ધમ્મો સ્વાક્ખાતો સુપ્પવેદિતો નિય્યાનિકો ઉપસમસંવત્તનિકો સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતો. તત્થ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં, ન વિવદિતબ્બં, યથયિદં બ્રહ્મચરિયં અદ્ધનિયં અસ્સ ચિરટ્ઠિતિકં, તદસ્સ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં.

‘‘કતમો ચાવુસો, અમ્હાકં ભગવતા [ભગવતો (ક. સી.)] ધમ્મો સ્વાક્ખાતો સુપ્પવેદિતો નિય્યાનિકો ઉપસમસંવત્તનિકો સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતો; યત્થ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં, ન વિવદિતબ્બં, યથયિદં બ્રહ્મચરિયં અદ્ધનિયં અસ્સ ચિરટ્ઠિતિકં, તદસ્સ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં?

એકકં

૩૦૩. ‘‘અત્થિ ખો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન એકો ધમ્મો સમ્મદક્ખાતો. તત્થ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં, ન વિવદિતબ્બં, યથયિદં બ્રહ્મચરિયં અદ્ધનિયં અસ્સ ચિરટ્ઠિતિકં, તદસ્સ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમો એકો ધમ્મો? સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા. સબ્બે સત્તા સઙ્ખારટ્ઠિતિકા. અયં ખો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન એકો ધમ્મો સમ્મદક્ખાતો. તત્થ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં, ન વિવદિતબ્બં, યથયિદં બ્રહ્મચરિયં અદ્ધનિયં અસ્સ ચિરટ્ઠિતિકં, તદસ્સ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં.

દુકં

૩૦૪. ‘‘અત્થિ ખો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન દ્વે ધમ્મા સમ્મદક્ખાતા. તત્થ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં, ન વિવદિતબ્બં, યથયિદં બ્રહ્મચરિયં અદ્ધનિયં અસ્સ ચિરટ્ઠિતિકં, તદસ્સ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમે દ્વે [દ્વે ધમ્મો (સ્યા. કં.) એવમુપરિપિ]?

‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ.

‘‘અવિજ્જા ચ ભવતણ્હા ચ.

‘‘ભવદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠિ ચ.

‘‘અહિરિકઞ્ચ [અહિરીકઞ્ચ (કત્થચિ)] અનોત્તપ્પઞ્ચ.

‘‘હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ.

‘‘દોવચસ્સતા ચ પાપમિત્તતા ચ.

‘‘સોવચસ્સતા ચ કલ્યાણમિત્તતા ચ.

‘‘આપત્તિકુસલતા ચ આપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા ચ.

‘‘સમાપત્તિકુસલતા ચ સમાપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા ચ.

‘‘ધાતુકુસલતા ચ મનસિકારકુસલતા ચ.

‘‘આયતનકુસલતા ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલતા ચ.

‘‘ઠાનકુસલતા ચ અટ્ઠાનકુસલતા ચ.

‘‘અજ્જવઞ્ચ લજ્જવઞ્ચ.

‘‘ખન્તિ ચ સોરચ્ચઞ્ચ.

‘‘સાખલ્યઞ્ચ પટિસન્થારો ચ.

‘‘અવિહિંસા ચ સોચેય્યઞ્ચ.

‘‘મુટ્ઠસ્સચ્ચઞ્ચ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ.

‘‘સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ.

‘‘ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા ચ ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા ચ.

‘‘ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા ચ ભોજને મત્તઞ્ઞુતા ચ.

‘‘પટિસઙ્ખાનબલઞ્ચ [પટિસન્ધાનબલઞ્ચ (સ્યા.)] ભાવનાબલઞ્ચ.

‘‘સતિબલઞ્ચ સમાધિબલઞ્ચ.

‘‘સમથો ચ વિપસ્સના ચ.

‘‘સમથનિમિત્તઞ્ચ પગ્ગહનિમિત્તઞ્ચ.

‘‘પગ્ગહો ચ અવિક્ખેપો ચ.

‘‘સીલવિપત્તિ ચ દિટ્ઠિવિપત્તિ ચ.

‘‘સીલસમ્પદા ચ દિટ્ઠિસમ્પદા ચ.

‘‘સીલવિસુદ્ધિ ચ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ચ.

‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ખો પન યથા દિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનં.

‘‘સંવેગો ચ સંવેજનીયેસુ ઠાનેસુ સંવિગ્ગસ્સ ચ યોનિસો પધાનં.

‘‘અસન્તુટ્ઠિતા ચ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અપ્પટિવાનિતા ચ પધાનસ્મિં.

‘‘વિજ્જા ચ વિમુત્તિ ચ.

‘‘ખયેઞાણં અનુપ્પાદેઞાણં.

‘‘ઇમે ખો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન દ્વે ધમ્મા સમ્મદક્ખાતા. તત્થ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં, ન વિવદિતબ્બં, યથયિદં બ્રહ્મચરિયં અદ્ધનિયં અસ્સ ચિરટ્ઠિતિકં, તદસ્સ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં.

તિકં

૩૦૫. ‘‘અત્થિ ખો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન તયો ધમ્મા સમ્મદક્ખાતા. તત્થ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં…પે… અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમે તયો?

‘‘તીણિ અકુસલમૂલાનિ – લોભો અકુસલમૂલં, દોસો અકુસલમૂલં, મોહો અકુસલમૂલં.

‘‘તીણિ કુસલમૂલાનિ – અલોભો કુસલમૂલં, અદોસો કુસલમૂલં, અમોહો કુસલમૂલં.

‘‘તીણિ દુચ્ચરિતાનિ – કાયદુચ્ચરિતં, વચીદુચ્ચરિતં, મનોદુચ્ચરિતં.

‘‘તીણિ સુચરિતાનિ – કાયસુચરિતં, વચીસુચરિતં, મનોસુચરિતં.

‘‘તયો અકુસલવિતક્કા – કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો.

‘‘તયો કુસલવિતક્કા – નેક્ખમ્મવિતક્કો, અબ્યાપાદવિતક્કો, અવિહિંસાવિતક્કો.

‘‘તયો અકુસલસઙ્કપ્પા – કામસઙ્કપ્પો, બ્યાપાદસઙ્કપ્પો, વિહિંસાસઙ્કપ્પો.

‘‘તયો કુસલસઙ્કપ્પા – નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પો, અબ્યાપાદસઙ્કપ્પો, અવિહિંસાસઙ્કપ્પો.

‘‘તિસ્સો અકુસલસઞ્ઞા – કામસઞ્ઞા, બ્યાપાદસઞ્ઞા, વિહિંસાસઞ્ઞા.

‘‘તિસ્સો કુસલસઞ્ઞા – નેક્ખમ્મસઞ્ઞા, અબ્યાપાદસઞ્ઞા, અવિહિંસાસઞ્ઞા.

‘‘તિસ્સો અકુસલધાતુયો – કામધાતુ, બ્યાપાદધાતુ, વિહિંસાધાતુ.

‘‘તિસ્સો કુસલધાતુયો – નેક્ખમ્મધાતુ, અબ્યાપાદધાતુ, અવિહિંસાધાતુ.

‘‘અપરાપિ તિસ્સો ધાતુયો – કામધાતુ, રૂપધાતુ, અરૂપધાતુ.

‘‘અપરાપિ તિસ્સો ધાતુયો – રૂપધાતુ, અરૂપધાતુ, નિરોધધાતુ.

‘‘અપરાપિ તિસ્સો ધાતુયો – હીનધાતુ, મજ્ઝિમધાતુ, પણીતધાતુ.

‘‘તિસ્સો તણ્હા – કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા.

‘‘અપરાપિ તિસ્સો તણ્હા – કામતણ્હા, રૂપતણ્હા, અરૂપતણ્હા.

‘‘અપરાપિ તિસ્સો તણ્હા – રૂપતણ્હા, અરૂપતણ્હા, નિરોધતણ્હા.

‘‘તીણિ સંયોજનાનિ – સક્કાયદિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, સીલબ્બતપરામાસો.

‘‘તયો આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, અવિજ્જાસવો.

‘‘તયો ભવા – કામભવો, રૂપભવો, અરૂપભવો.

‘‘તિસ્સો એસના – કામેસના, ભવેસના, બ્રહ્મચરિયેસના.

‘‘તિસ્સો વિધા – સેય્યોહમસ્મીતિ વિધા, સદિસોહમસ્મીતિ વિધા, હીનોહમસ્મીતિ વિધા.

‘‘તયો અદ્ધા – અતીતો અદ્ધા, અનાગતો અદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા.

‘‘તયો અન્તા – સક્કાયો અન્તો, સક્કાયસમુદયો અન્તો, સક્કાયનિરોધો અન્તો.

‘‘તિસ્સો વેદના – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના.

‘‘તિસ્સો દુક્ખતા – દુક્ખદુક્ખતા, સઙ્ખારદુક્ખતા, વિપરિણામદુક્ખતા.

‘‘તયો રાસી – મિચ્છત્તનિયતો રાસિ, સમ્મત્તનિયતો રાસિ, અનિયતો રાસિ.

‘‘તયો તમા [તિસ્સો કઙ્ખા (બહૂસુ) અટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા] – અતીતં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ, અનાગતં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ, એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં આરબ્ભ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ.

‘‘તીણિ તથાગતસ્સ અરક્ખેય્યાનિ – પરિસુદ્ધકાયસમાચારો આવુસો તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિતં, યં તથાગતો રક્ખેય્ય – ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પરિસુદ્ધવચીસમાચારો આવુસો, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ વચીદુચ્ચરિતં, યં તથાગતો રક્ખેય્ય – ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પરિસુદ્ધમનોસમાચારો, આવુસો, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ મનોદુચ્ચરિતં યં તથાગતો રક્ખેય્ય – ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ.

‘‘તયો કિઞ્ચના – રાગો કિઞ્ચનં, દોસો કિઞ્ચનં, મોહો કિઞ્ચનં.

‘‘તયો અગ્ગી – રાગગ્ગિ, દોસગ્ગિ, મોહગ્ગિ.

‘‘અપરેપિ તયો અગ્ગી – આહુનેય્યગ્ગિ, ગહપતગ્ગિ, દક્ખિણેય્યગ્ગિ.

‘‘તિવિધેન રૂપસઙ્ગહો – સનિદસ્સનસપ્પટિઘં રૂપં [સનિદસ્સનસપ્પટિઘરૂપં (સ્યા. કં.) એવમિતરદ્વયેપિ], અનિદસ્સનસપ્પટિઘં રૂપં, અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં રૂપં.

‘‘તયો સઙ્ખારા – પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો.

‘‘તયો પુગ્ગલા – સેક્ખો પુગ્ગલો, અસેક્ખો પુગ્ગલો, નેવસેક્ખોનાસેક્ખો પુગ્ગલો.

‘‘તયો થેરા – જાતિથેરો, ધમ્મથેરો, સમ્મુતિથેરો [સમ્મતિથેરો (સ્યા. કં.)].

‘‘તીણિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ – દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ.

‘‘તીણિ ચોદનાવત્થૂનિ – દિટ્ઠેન, સુતેન, પરિસઙ્કાય.

‘‘તિસ્સો કામૂપપત્તિયો [કામુપ્પત્તિયો (સી.), કામુપપત્તિયો (સ્યા. પી. ક.)] – સન્તાવુસો સત્તા પચ્ચુપટ્ઠિતકામા, તે પચ્ચુપટ્ઠિતેસુ કામેસુ વસં વત્તેન્તિ, સેય્યથાપિ મનુસ્સા એકચ્ચે ચ દેવા એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકા. અયં પઠમા કામૂપપત્તિ. સન્તાવુસો, સત્તા નિમ્મિતકામા, તે નિમ્મિનિત્વા નિમ્મિનિત્વા કામેસુ વસં વત્તેન્તિ, સેય્યથાપિ દેવા નિમ્માનરતી. અયં દુતિયા કામૂપપત્તિ. સન્તાવુસો સત્તા પરનિમ્મિતકામા, તે પરનિમ્મિતેસુ કામેસુ વસં વત્તેન્તિ, સેય્યથાપિ દેવા પરનિમ્મિતવસવત્તી. અયં તતિયા કામૂપપત્તિ.

‘‘તિસ્સો સુખૂપપત્તિયો [સુખુપપત્તિયો (સ્યા. પી. ક.)] – સન્તાવુસો સત્તા [સત્તા સુખં (સ્યા. કં.)] ઉપ્પાદેત્વા ઉપ્પાદેત્વા સુખં વિહરન્તિ, સેય્યથાપિ દેવા બ્રહ્મકાયિકા. અયં પઠમા સુખૂપપત્તિ. સન્તાવુસો, સત્તા સુખેન અભિસન્ના પરિસન્ના પરિપૂરા પરિપ્ફુટા. તે કદાચિ કરહચિ ઉદાનં ઉદાનેન્તિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ, સેય્યથાપિ દેવા આભસ્સરા. અયં દુતિયા સુખૂપપત્તિ. સન્તાવુસો, સત્તા સુખેન અભિસન્ના પરિસન્ના પરિપૂરા પરિપ્ફુટા. તે સન્તંયેવ તુસિતા [સન્તુસિતા (સ્યા. કં.)] સુખં [ચિત્તસુખં (સ્યા. ક.)] પટિસંવેદેન્તિ, સેય્યથાપિ દેવા સુભકિણ્હા. અયં તતિયા સુખૂપપત્તિ.

‘‘તિસ્સો પઞ્ઞા – સેક્ખા પઞ્ઞા, અસેક્ખા પઞ્ઞા, નેવસેક્ખાનાસેક્ખા પઞ્ઞા.

‘‘અપરાપિ તિસ્સો પઞ્ઞા – ચિન્તામયા પઞ્ઞા, સુતમયા પઞ્ઞા, ભાવનામયા પઞ્ઞા.

‘‘તીણાવુધાનિ – સુતાવુધં, પવિવેકાવુધં, પઞ્ઞાવુધં.

‘‘તીણિન્દ્રિયાનિ – અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં, અઞ્ઞિન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં.

‘‘તીણિ ચક્ખૂનિ – મંસચક્ખુ, દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખુ.

‘‘તિસ્સો સિક્ખા – અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા.

‘‘તિસ્સો ભાવના – કાયભાવના, ચિત્તભાવના, પઞ્ઞાભાવના.

‘‘તીણિ અનુત્તરિયાનિ – દસ્સનાનુત્તરિયં, પટિપદાનુત્તરિયં, વિમુત્તાનુત્તરિયં.

‘‘તયો સમાધી – સવિતક્કસવિચારો સમાધિ, અવિતક્કવિચારમત્તો સમાધિ, અવિતક્કઅવિચારો સમાધિ.

‘‘અપરેપિ તયો સમાધી – સુઞ્ઞતો સમાધિ, અનિમિત્તો સમાધિ, અપ્પણિહિતો સમાધિ.

‘‘તીણિ સોચેય્યાનિ – કાયસોચેય્યં, વચીસોચેય્યં, મનોસોચેય્યં.

‘‘તીણિ મોનેય્યાનિ – કાયમોનેય્યં, વચીમોનેય્યં, મનોમોનેય્યં.

‘‘તીણિ કોસલ્લાનિ – આયકોસલ્લં, અપાયકોસલ્લં, ઉપાયકોસલ્લં.

‘‘તયો મદા – આરોગ્યમદો, યોબ્બનમદો, જીવિતમદો.

‘‘તીણિ આધિપતેય્યાનિ – અત્તાધિપતેય્યં, લોકાધિપતેય્યં, ધમ્માધિપતેય્યં.

‘‘તીણિ કથાવત્થૂનિ – અતીતં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્ય – ‘એવં અહોસિ અતીતમદ્ધાન’ન્તિ; અનાગતં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્ય – ‘એવં ભવિસ્સતિ અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ; એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્ય – ‘એવં હોતિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાન’ન્તિ.

‘‘તિસ્સો વિજ્જા – પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં વિજ્જા, સત્તાનં ચુતૂપપાતેઞાણં વિજ્જા, આસવાનં ખયેઞાણં વિજ્જા.

‘‘તયો વિહારા – દિબ્બો વિહારો, બ્રહ્મા વિહારો, અરિયો વિહારો.

‘‘તીણિ પાટિહારિયાનિ – ઇદ્ધિપાટિહારિયં, આદેસનાપાટિહારિયં, અનુસાસનીપાટિહારિયં.

‘‘ઇમે ખો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન તયો ધમ્મા સમ્મદક્ખાતા. તત્થ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં…પે… અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં.

ચતુક્કં

૩૦૬. ‘‘અત્થિ ખો, આવુસો, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો ધમ્મા સમ્મદક્ખાતા. તત્થ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં, ન વિવદિતબ્બં…પે… અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમે ચત્તારો?

‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. ઇધાવુસો, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી…પે… ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં.

‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના. ઇધાવુસો, ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ.

‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા. ઇધાવુસો, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. ચિત્તસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. વીરિયસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. વીમંસાસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ.

‘‘ચત્તારિ ઝાનાનિ. ઇધાવુસો, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં [પઠમજ્ઝાનં (સ્યા. કં.)] ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં [દુતિયજ્ઝાનં (સ્યા. કં.)] ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં [તતિયજ્ઝાનં (સ્યા. કં.)] ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના, પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા, અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં [ચતુત્થજ્ઝાનં (સ્યા. કં.)] ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

૩૦૭. ‘‘ચતસ્સો સમાધિભાવના. અત્થાવુસો, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ. અત્થાવુસો, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા ઞાણદસ્સનપટિલાભાય સંવત્તતિ. અત્થાવુસો સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ. અત્થાવુસો સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા આસવાનં ખયાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચાવુસો, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં, આવુસો, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચાવુસો, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા ઞાણદસ્સનપટિલાભાય સંવત્તતિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ, દિવાસઞ્ઞં અધિટ્ઠાતિ યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. અયં, આવુસો સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા ઞાણદસ્સનપટિલાભાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચાવુસો, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુનો વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. વિદિતા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. વિદિતા વિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. અયં, આવુસો, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચાવુસો, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા આસવાનં ખયાય સંવત્તતિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ. ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો. ઇતિ વેદના…પે… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો. અયં, આવુસો, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા આસવાનં ખયાય સંવત્તતિ.

૩૦૮. ‘‘ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞા. ઇધાવુસો, ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ. તથા દુતિયં. તથા તતિયં. તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન [અબ્યાપજ્ઝેન (સી. સ્યા. કં. પી.)] ફરિત્વા વિહરતિ. કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા…પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ. તથા દુતિયં. તથા તતિયં. તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ.

‘‘ચત્તારો આરુપ્પા. [અરૂપા (સ્યા. કં. પી.)] ઇધાવુસો, ભિક્ખુ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘ચત્તારિ અપસ્સેનાનિ. ઇધાવુસો, ભિક્ખુ સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ, સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતિ, સઙ્ખાયેકં પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાયેકં વિનોદેતિ.

૩૦૯. ‘‘ચત્તારો અરિયવંસા. ઇધાવુસો, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન ચીવરેન, ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી, ન ચ ચીવરહેતુ અનેસનં અપ્પતિરૂપં આપજ્જતિ; અલદ્ધા ચ ચીવરં ન પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ ચીવરં અગધિતો [અગથિતો (સી. પી.)] અમુચ્છિતો અનજ્ઝાપન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ; તાય ચ પન ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ ન પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પટિસ્સતો, અયં વુચ્ચતાવુસો – ‘ભિક્ખુ પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતો’.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન પિણ્ડપાતેન, ઇતરીતરપિણ્ડપાતસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી, ન ચ પિણ્ડપાતહેતુ અનેસનં અપ્પતિરૂપં આપજ્જતિ; અલદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં ન પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝાપન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ; તાય ચ પન ઇતરીતરપિણ્ડપાતસન્તુટ્ઠિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ ન પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પટિસ્સતો, અયં વુચ્ચતાવુસો – ‘ભિક્ખુ પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતો’.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન સેનાસનેન, ઇતરીતરસેનાસનસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી, ન ચ સેનાસનહેતુ અનેસનં અપ્પતિરૂપં આપજ્જતિ; અલદ્ધા ચ સેનાસનં ન પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ સેનાસનં અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝાપન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ; તાય ચ પન ઇતરીતરસેનાસનસન્તુટ્ઠિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ ન પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પટિસ્સતો, અયં વુચ્ચતાવુસો – ‘ભિક્ખુ પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતો’.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ પહાનારામો હોતિ પહાનરતો, ભાવનારામો હોતિ ભાવનારતો; તાય ચ પન પહાનારામતાય પહાનરતિયા ભાવનારામતાય ભાવનારતિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ ન પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પટિસ્સતો અયં વુચ્ચતાવુસો – ‘ભિક્ખુ પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતો’.

૩૧૦. ‘‘ચત્તારિ પધાનાનિ. સંવરપધાનં પહાનપધાનં ભાવનાપધાનં [ભાવનાપ્પધાનં (સ્યા.)] અનુરક્ખણાપધાનં [અનુરક્ખનાપ્પધાનં (સ્યા.)]. કતમઞ્ચાવુસો, સંવરપધાનં? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. ઇદં વુચ્ચતાવુસો, સંવરપધાનં.

‘‘કતમઞ્ચાવુસો, પહાનપધાનં? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તિં કરોતિ [બ્યન્તી કરોતિ (સ્યા. કં.)] અનભાવં ગમેતિ. ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં…પે… ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં… ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તિં કરોતિ અનભાવં ગમેતિ. ઇદં વુચ્ચતાવુસો, પહાનપધાનં.

‘‘કતમઞ્ચાવુસો, ભાવનાપધાનં? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. ઇદં વુચ્ચતાવુસો, ભાવનાપધાનં.

‘‘કતમઞ્ચાવુસો, અનુરક્ખણાપધાનં? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નં ભદ્રકં [ભદ્દકં (સ્યા. કં. પી.)] સમાધિનિમિત્તં અનુરક્ખતિ – અટ્ઠિકસઞ્ઞં, પુળુવકસઞ્ઞં [પુળવકસઞ્ઞં (સી. પી.)], વિનીલકસઞ્ઞં, વિચ્છિદ્દકસઞ્ઞં, ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞં. ઇદં વુચ્ચતાવુસો, અનુરક્ખણાપધાનં.

‘‘ચત્તારિ ઞાણાનિ – ધમ્મે ઞાણં, અન્વયે ઞાણં, પરિયે [પરિચ્ચે (સી. ક.), પરિચ્છેદે (સ્યા. પી. ક.) ટીકા ઓલોકેતબ્બા] ઞાણં, સમ્મુતિયા ઞાણં [સમ્મતિઞાણં (સ્યા. કં.)].

‘‘અપરાનિપિ ચત્તારિ ઞાણાનિ – દુક્ખે ઞાણં, દુક્ખસમુદયે ઞાણં, દુક્ખનિરોધે ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં.

૩૧૧. ‘‘ચત્તારિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ – સપ્પુરિસસંસેવો, સદ્ધમ્મસ્સવનં, યોનિસોમનસિકારો, ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિ.

‘‘ચત્તારિ સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગાનિ. ઇધાવુસો, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો, ભગવા’તિ. ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો [ઓપનયિકો (સ્યા. કં.)] પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’તિ. સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો ઉજુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો ઞાયપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો સામીચિપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો યદિદં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’તિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ અચ્છિદ્દેહિ અસબલેહિ અકમ્માસેહિ ભુજિસ્સેહિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થેહિ અપરામટ્ઠેહિ સમાધિસંવત્તનિકેહિ.

‘‘ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ – સોતાપત્તિફલં, સકદાગામિફલં, અનાગામિફલં, અરહત્તફલં.

‘‘ચતસ્સો ધાતુયો – પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ.

‘‘ચત્તારો આહારા – કબળીકારો આહારો ઓળારિકો વા સુખુમો વા, ફસ્સો દુતિયો, મનોસઞ્ચેતના તતિયા, વિઞ્ઞાણં ચતુત્થં.

‘‘ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. રૂપૂપાયં વા, આવુસો, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ રૂપારમ્મણં [રૂપારમણં (?)] રૂપપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જતિ; વેદનૂપાયં વા આવુસો…પે… સઞ્ઞૂપાયં વા, આવુસો…પે… સઙ્ખારૂપાયં વા, આવુસો, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ સઙ્ખારારમ્મણં સઙ્ખારપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જતિ.

‘‘ચત્તારિ અગતિગમનાનિ – છન્દાગતિં ગચ્છતિ, દોસાગતિ ગચ્છતિ, મોહાગતિં ગચ્છતિ, ભયાગતિં ગચ્છતિ.

‘‘ચત્તારો તણ્હુપ્પાદા – ચીવરહેતુ વા, આવુસો, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ; પિણ્ડપાતહેતુ વા, આવુસો, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ; સેનાસનહેતુ વા, આવુસો, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ; ઇતિભવાભવહેતુ વા, આવુસો, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘ચતસ્સો પટિપદા – દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા.

‘‘અપરાપિ ચતસ્સો પટિપદા – અક્ખમા પટિપદા, ખમા પટિપદા, દમા પટિપદા, સમા પટિપદા.

‘‘ચત્તારિ ધમ્મપદાનિ – અનભિજ્ઝા ધમ્મપદં, અબ્યાપાદો ધમ્મપદં, સમ્માસતિ ધમ્મપદં, સમ્માસમાધિ ધમ્મપદં.

‘‘ચત્તારિ ધમ્મસમાદાનાનિ – અત્થાવુસો, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખઞ્ચેવ આયતિઞ્ચ દુક્ખવિપાકં. અત્થાવુસો, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખં આયતિં સુખવિપાકં. અત્થાવુસો, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખં આયતિં દુક્ખવિપાકં. અત્થાવુસો, ધમ્મસમાદાનં પચ્ચુપ્પન્નસુખઞ્ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકં.

‘‘ચત્તારો ધમ્મક્ખન્ધા – સીલક્ખન્ધો, સમાધિક્ખન્ધો, પઞ્ઞાક્ખન્ધો, વિમુત્તિક્ખન્ધો.

‘‘ચત્તારિ બલાનિ – વીરિયબલં, સતિબલં, સમાધિબલં, પઞ્ઞાબલં.