૮. સક્કપઞ્હસુત્તં

૩૪૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા મગધેસુ વિહરતિ, પાચીનતો રાજગહસ્સ અમ્બસણ્ડા નામ બ્રાહ્મણગામો, તસ્સુત્તરતો વેદિયકે પબ્બતે ઇન્દસાલગુહાયં. તેન ખો પન સમયેન સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ ઉસ્સુક્કં ઉદપાદિ ભગવન્તં દસ્સનાય. અથ ખો સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ? અદ્દસા ખો સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવન્તં મગધેસુ વિહરન્તં પાચીનતો રાજગહસ્સ અમ્બસણ્ડા નામ બ્રાહ્મણગામો, તસ્સુત્તરતો વેદિયકે પબ્બતે ઇન્દસાલગુહાયં. દિસ્વાન દેવે તાવતિંસે આમન્તેસિ – ‘‘અયં, મારિસા, ભગવા મગધેસુ વિહરતિ, પાચીનતો રાજગહસ્સ અમ્બસણ્ડા નામ બ્રાહ્મણગામો, તસ્સુત્તરતો વેદિયકે પબ્બતે ઇન્દસાલગુહાયં. યદિ પન, મારિસા, મયં તં ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમેય્યામ અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ? ‘‘એવં ભદ્દન્તવા’’તિ ખો દેવા તાવતિંસા સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસું.

૩૪૫. અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો પઞ્ચસિખં ગન્ધબ્બદેવપુત્તં [ગન્ધબ્બપુત્તં (સ્યા.)] આમન્તેસિ – ‘‘અયં, તાત પઞ્ચસિખ, ભગવા મગધેસુ વિહરતિ પાચીનતો રાજગહસ્સ અમ્બસણ્ડા નામ બ્રાહ્મણગામો, તસ્સુત્તરતો વેદિયકે પબ્બતે ઇન્દસાલગુહાયં. યદિ પન, તાત પઞ્ચસિખ, મયં તં ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમેય્યામ અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ? ‘‘એવં ભદ્દન્તવા’’તિ ખો પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પટિસ્સુત્વા બેલુવપણ્ડુવીણં આદાય સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ અનુચરિયં ઉપાગમિ.

૩૪૬. અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો દેવેહિ તાવતિંસેહિ પરિવુતો પઞ્ચસિખેન ગન્ધબ્બદેવપુત્તેન પુરક્ખતો સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય; એવમેવ દેવેસુ તાવતિંસેસુ અન્તરહિતો મગધેસુ પાચીનતો રાજગહસ્સ અમ્બસણ્ડા નામ બ્રાહ્મણગામો, તસ્સુત્તરતો વેદિયકે પબ્બતે પચ્ચુટ્ઠાસિ. તેન ખો પન સમયેન વેદિયકો પબ્બતો અતિરિવ ઓભાસજાતો હોતિ અમ્બસણ્ડા ચ બ્રાહ્મણગામો યથા તં દેવાનં દેવાનુભાવેન. અપિસ્સુદં પરિતો ગામેસુ મનુસ્સા એવમાહંસુ – ‘‘આદિત્તસ્સુ નામજ્જ વેદિયકો પબ્બતો ઝાયતિસુ [ઝાયતસ્સુ (સ્યા.), પજ્ઝાયિતસ્સુ (સી. પી.)] નામજ્જ વેદિયકો પબ્બતો જલતિસુ [જલતસ્સુ (સ્યા.), જલિતસ્સુ (સી. પી.)] નામજ્જ વેદિયકો પબ્બતો કિંસુ નામજ્જ વેદિયકો પબ્બતો અતિરિવ ઓભાસજાતો અમ્બસણ્ડા ચ બ્રાહ્મણગામો’’તિ સંવિગ્ગા લોમહટ્ઠજાતા અહેસું.

૩૪૭. અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો પઞ્ચસિખં ગન્ધબ્બદેવપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘દુરુપસઙ્કમા ખો, તાત પઞ્ચસિખ, તથાગતા માદિસેન, ઝાયી ઝાનરતા, તદન્તરં [તદનન્તરં (સી. સ્યા. પી. ક.)] પટિસલ્લીના. યદિ પન ત્વં, તાત પઞ્ચસિખ, ભગવન્તં પઠમં પસાદેય્યાસિ, તયા, તાત, પઠમં પસાદિતં પચ્છા મયં તં ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમેય્યામ અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ. ‘‘એવં ભદ્દન્તવા’’તિ ખો પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પટિસ્સુત્વા બેલુવપણ્ડુવીણં આદાય યેન ઇન્દસાલગુહા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘એત્તાવતા મે ભગવા નેવ અતિદૂરે ભવિસ્સતિ નાચ્ચાસન્ને, સદ્દઞ્ચ મે સોસ્સતી’’તિ એકમન્તં અટ્ઠાસિ.

પઞ્ચસિખગીતગાથા

૩૪૮. એકમન્તં ઠિતો ખો પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો બેલુવપણ્ડુવીણં [વેળુવપણ્ડુવીણં આદાય (સ્યા.)] અસ્સાવેસિ, ઇમા ચ ગાથા અભાસિ બુદ્ધૂપસઞ્હિતા ધમ્મૂપસઞ્હિતા સઙ્ઘૂપસઞ્હિતા અરહન્તૂપસઞ્હિતા કામૂપસઞ્હિતા –

‘‘વન્દે તે પિતરં ભદ્દે, તિમ્બરું સૂરિયવચ્છસે;

યેન જાતાસિ કલ્યાણી, આનન્દજનની મમ.

‘‘વાતોવ સેદતં કન્તો, પાનીયંવ પિપાસતો;

અઙ્ગીરસિ પિયામેસિ, ધમ્મો અરહતામિવ.

‘‘આતુરસ્સેવ ભેસજ્જં, ભોજનંવ જિઘચ્છતો;

પરિનિબ્બાપય મં ભદ્દે, જલન્તમિવ વારિના.

‘‘સીતોદકં પોક્ખરણિં, યુત્તં કિઞ્જક્ખરેણુના;

નાગો ઘમ્માભિતત્તોવ, ઓગાહે તે થનૂદરં.

‘‘અચ્ચઙ્કુસોવ નાગોવ, જિતં મે તુત્તતોમરં;

કારણં નપ્પજાનામિ, સમ્મત્તો લક્ખણૂરુયા.

‘‘તયિ ગેધિતચિત્તોસ્મિ, ચિત્તં વિપરિણામિતં;

પટિગન્તું ન સક્કોમિ, વઙ્કઘસ્તોવ અમ્બુજો.

‘‘વામૂરુ સજ મં ભદ્દે, સજ મં મન્દલોચને;

પલિસ્સજ મં કલ્યાણિ, એતં મે અભિપત્થિતં.

‘‘અપ્પકો વત મે સન્તો, કામો વેલ્લિતકેસિયા;

અનેકભાવો સમુપ્પાદિ, અરહન્તેવ દક્ખિણા.

‘‘યં મે અત્થિ કતં પુઞ્ઞં, અરહન્તેસુ તાદિસુ;

તં મે સબ્બઙ્ગકલ્યાણિ, તયા સદ્ધિં વિપચ્ચતં.

‘‘યં મે અત્થિ કતં પુઞ્ઞં, અસ્મિં પથવિમણ્ડલે;

તં મે સબ્બઙ્ગકલ્યાણિ, તયા સદ્ધિં વિપચ્ચતં.

‘‘સક્યપુત્તોવ ઝાનેન, એકોદિ નિપકો સતો;

અમતં મુનિ જિગીસાનો [જિગિંસાનો (સી. સ્યા. પી.)], તમહં સૂરિયવચ્છસે.

‘‘યથાપિ મુનિ નન્દેય્ય, પત્વા સમ્બોધિમુત્તમં;

એવં નન્દેય્યં કલ્યાણિ, મિસ્સીભાવં ગતો તયા.

‘‘સક્કો ચે મે વરં દજ્જા, તાવતિંસાનમિસ્સરો;

તાહં ભદ્દે વરેય્યાહે, એવં કામો દળ્હો મમ.

‘‘સાલંવ ન ચિરં ફુલ્લં, પિતરં તે સુમેધસે;

વન્દમાનો નમસ્સામિ, યસ્સા સેતાદિસી પજા’’તિ.

૩૪૯. એવં વુત્તે ભગવા પઞ્ચસિખં ગન્ધબ્બદેવપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સંસન્દતિ ખો તે, પઞ્ચસિખ, તન્તિસ્સરો ગીતસ્સરેન, ગીતસ્સરો ચ તન્તિસ્સરેન; ન ચ પન [નેવ પન (સ્યા.)] તે પઞ્ચસિખ, તન્તિસ્સરો ગીતસ્સરં અતિવત્તતિ, ગીતસ્સરો ચ તન્તિસ્સરં. કદા સંયૂળ્હા પન તે, પઞ્ચસિખ, ઇમા ગાથા બુદ્ધૂપસઞ્હિતા ધમ્મૂપસઞ્હિતા સઙ્ઘૂપસઞ્હિતા અરહન્તૂપસઞ્હિતા કામૂપસઞ્હિતા’’તિ? ‘‘એકમિદં, ભન્તે, સમયં ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે અજપાલનિગ્રોધે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. તેન ખો પનાહં, ભન્તે, સમયેન ભદ્દા નામ સૂરિયવચ્છસા તિમ્બરુનો ગન્ધબ્બરઞ્ઞો ધીતા, તમભિકઙ્ખામિ. સા ખો પન, ભન્તે, ભગિની પરકામિની હોતિ; સિખણ્ડી નામ માતલિસ્સ સઙ્ગાહકસ્સ પુત્તો, તમભિકઙ્ખતિ. યતો ખો અહં, ભન્તે, તં ભગિનિં નાલત્થં કેનચિ પરિયાયેન. અથાહં બેલુવપણ્ડુવીણં આદાય યેન તિમ્બરુનો ગન્ધબ્બરઞ્ઞો નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા બેલુવપણ્ડુવીણં અસ્સાવેસિં, ઇમા ચ ગાથા અભાસિં બુદ્ધૂપસઞ્હિતા ધમ્મૂપસઞ્હિતા સઙ્ઘૂપસઞ્હિતા અરહન્તૂપસઞ્હિતા કામૂપસઞ્હિતા –

‘‘વન્દે તે પિતરં ભદ્દે, તિમ્બરું સૂરિયવચ્છસે;

યેન જાતાસિ કલ્યાણી, આનન્દજનની મમ. …પે…

સાલંવ ન ચિરં ફુલ્લં, પિતરં તે સુમેધસે;

વન્દમાનો નમસ્સામિ, યસ્સા સેતાદિસી પજા’’તિ.

‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, ભદ્દા સૂરિયવચ્છસા મં એતદવોચ – ‘ન ખો મે, મારિસ, સો ભગવા સમ્મુખા દિટ્ઠો અપિ ચ સુતોયેવ મે સો ભગવા દેવાનં તાવતિંસાનં સુધમ્માયં સભાયં ઉપનચ્ચન્તિયા. યતો ખો ત્વં, મારિસ, તં ભગવન્તં કિત્તેસિ, હોતુ નો અજ્જ સમાગમો’તિ. સોયેવ નો, ભન્તે, તસ્સા ભગિનિયા સદ્ધિં સમાગમો અહોસિ. ન ચ દાનિ તતો પચ્છા’’તિ.

સક્કૂપસઙ્કમ

૩૫૦. અથ ખો સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ એતદહોસિ – ‘‘પટિસમ્મોદતિ પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો ભગવતા, ભગવા ચ પઞ્ચસિખેના’’તિ. અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો પઞ્ચસિખં ગન્ધબ્બદેવપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘અભિવાદેહિ મે ત્વં, તાત પઞ્ચસિખ, ભગવન્તં – ‘સક્કો, ભન્તે, દેવાનમિન્દો સામચ્ચો સપરિજનો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’તિ’’. ‘‘એવં ભદ્દન્તવા’’તિ ખો પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પટિસ્સુત્વા ભગવન્તં અભિવાદેતિ – ‘‘સક્કો, ભન્તે, દેવાનમિન્દો સામચ્ચો સપરિજનો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ. ‘‘એવં સુખી હોતુ, પઞ્ચસિખ, સક્કો દેવાનમિન્દો સામચ્ચો સપરિજનો; સુખકામા હિ દેવા મનુસ્સા અસુરા નાગા ગન્ધબ્બા યે ચઞ્ઞે સન્તિ પુથુકાયા’’તિ.

૩૫૧. એવઞ્ચ પન તથાગતા એવરૂપે મહેસક્ખે યક્ખે અભિવદન્તિ. અભિવદિતો સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવતો ઇન્દસાલગુહં પવિસિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. દેવાપિ તાવતિંસા ઇન્દસાલગુહં પવિસિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. પઞ્ચસિખોપિ ગન્ધબ્બદેવપુત્તો ઇન્દસાલગુહં પવિસિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ.

તેન ખો પન સમયેન ઇન્દસાલગુહા વિસમા સન્તી સમા સમપાદિ, સમ્બાધા સન્તી ઉરુન્દા [ઉરુદ્દા (ક.)] સમપાદિ, અન્ધકારો ગુહાયં અન્તરધાયિ, આલોકો ઉદપાદિ યથા તં દેવાનં દેવાનુભાવેન.

૩૫૨. અથ ખો ભગવા સક્કં દેવાનમિન્દં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયમિદં આયસ્મતો કોસિયસ્સ, અબ્ભુતમિદં આયસ્મતો કોસિયસ્સ તાવ બહુકિચ્ચસ્સ બહુકરણીયસ્સ યદિદં ઇધાગમન’’ન્તિ. ‘‘ચિરપટિકાહં, ભન્તે, ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુકામો; અપિ ચ દેવાનં તાવતિંસાનં કેહિચિ કેહિચિ [કેહિચિ (સ્યા.)] કિચ્ચકરણીયેહિ બ્યાવટો; એવાહં નાસક્ખિં ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. એકમિદં, ભન્તે, સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ સલળાગારકે. અથ ખ્વાહં, ભન્તે, સાવત્થિં અગમાસિં ભગવન્તં દસ્સનાય. તેન ખો પન, ભન્તે, સમયેન ભગવા અઞ્ઞતરેન સમાધિના નિસિન્નો હોતિ, ભૂજતિ [ભુઞ્જતી ચ (સી. પી.), ભુજગી (સ્યા.)] ચ નામ વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ પરિચારિકા ભગવન્તં પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ, પઞ્જલિકા નમસ્સમાના તિટ્ઠતિ. અથ ખ્વાહં, ભન્તે, ભૂજતિં એતદવોચં – ‘અભિવાદેહિ મે ત્વં, ભગિનિ, ભગવન્તં – ‘‘સક્કો, ભન્તે, દેવાનમિન્દો સામચ્ચો સપરિજનો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ. એવં વુત્તે, ભન્તે, સા ભૂજતિ મં એતદવોચ – ‘અકાલો ખો, મારિસ, ભગવન્તં દસ્સનાય; પટિસલ્લીનો ભગવા’તિ. ‘તેન હી, ભગિનિ, યદા ભગવા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠિતો હોતિ, અથ મમ વચનેન ભગવન્તં અભિવાદેહિ – ‘‘સક્કો, ભન્તે, દેવાનમિન્દો સામચ્ચો સપરિજનો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ. કચ્ચિ મે સા, ભન્તે, ભગિની ભગવન્તં અભિવાદેસિ? સરતિ ભગવા તસ્સા ભગિનિયા વચન’’ન્તિ? ‘‘અભિવાદેસિ મં સા, દેવાનમિન્દ, ભગિની, સરામહં તસ્સા ભગિનિયા વચનં. અપિ ચાહં આયસ્મતો નેમિસદ્દેન [ચક્કનેમિસદ્દેન (સ્યા.)] તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠિતો’’તિ. ‘‘યે તે, ભન્તે, દેવા અમ્હેહિ પઠમતરં તાવતિંસકાયં ઉપપન્ના, તેસં મે સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા તથાગતા લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, દિબ્બા કાયા પરિપૂરેન્તિ, હાયન્તિ અસુરકાયા’તિ. તં મે ઇદં, ભન્તે, સક્ખિદિટ્ઠં યતો તથાગતો લોકે ઉપ્પન્નો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, દિબ્બા કાયા પરિપૂરેન્તિ, હાયન્તિ અસુરકાયાતિ.

ગોપકવત્થુ

૩૫૩. ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, કપિલવત્થુસ્મિં ગોપિકા નામ સક્યધીતા અહોસિ બુદ્ધે પસન્ના ધમ્મે પસન્ના સઙ્ઘે પસન્ના સીલેસુ પરિપૂરકારિની. સા ઇત્થિત્તં [ઇત્થિચિત્તં (સ્યા.)] વિરાજેત્વા પુરિસત્તં [પુરિસચિત્તં (સ્યા.)] ભાવેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના. દેવાનં તાવતિંસાનં સહબ્યતં અમ્હાકં પુત્તત્તં અજ્ઝુપગતા. તત્રપિ નં એવં જાનન્તિ – ‘ગોપકો દેવપુત્તો, ગોપકો દેવપુત્તો’તિ. અઞ્ઞેપિ, ભન્તે, તયો ભિક્ખૂ ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા હીનં ગન્ધબ્બકાયં ઉપપન્ના. તે પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારયમાના અમ્હાકં ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ અમ્હાકં પારિચરિયં. તે અમ્હાકં ઉપટ્ઠાનં આગતે અમ્હાકં પારિચરિયં ગોપકો દેવપુત્તો પટિચોદેસિ – ‘કુતોમુખા નામ તુમ્હે, મારિસા, તસ્સ ભગવતો ધમ્મં અસ્સુત્થ [આયુહિત્થ (સ્યા.)] – અહઞ્હિ નામ ઇત્થિકા સમાના બુદ્ધે પસન્ના ધમ્મે પસન્ના સઙ્ઘે પસન્ના સીલેસુ પરિપૂરકારિની ઇત્થિત્તં વિરાજેત્વા પુરિસત્તં ભાવેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના, દેવાનં તાવતિંસાનં સહબ્યતં સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પુત્તત્તં અજ્ઝુપગતા. ઇધાપિ મં એવં જાનન્તિ ‘‘ગોપકો દેવપુત્તો ગોપકો દેવપુત્તો’તિ. તુમ્હે પન, મારિસા, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા હીનં ગન્ધબ્બકાયં ઉપપન્ના. દુદ્દિટ્ઠરૂપં વત, ભો, અદ્દસામ, યે મયં અદ્દસામ સહધમ્મિકે હીનં ગન્ધબ્બકાયં ઉપપન્ને’તિ. તેસં, ભન્તે, ગોપકેન દેવપુત્તેન પટિચોદિતાનં દ્વે દેવા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સતિં પટિલભિંસુ કાયં બ્રહ્મપુરોહિતં, એકો પન દેવો કામે અજ્ઝાવસિ.

૩૫૪. ‘‘‘ઉપાસિકા ચક્ખુમતો અહોસિં,

નામમ્પિ મય્હં અહુ ‘ગોપિકા’તિ;

બુદ્ધે ચ ધમ્મે ચ અભિપ્પસન્ના,

સઙ્ઘઞ્ચુપટ્ઠાસિં પસન્નચિત્તા.

‘‘‘તસ્સેવ બુદ્ધસ્સ સુધમ્મતાય,

સક્કસ્સ પુત્તોમ્હિ મહાનુભાવો;

મહાજુતીકો તિદિવૂપપન્નો,

જાનન્તિ મં ઇધાપિ ‘ગોપકો’તિ.

‘‘‘અથદ્દસં ભિક્ખવો દિટ્ઠપુબ્બે,

ગન્ધબ્બકાયૂપગતે વસીને;

ઇમેહિ તે ગોતમસાવકાસે,

યે ચ મયં પુબ્બે મનુસ્સભૂતા.

‘‘‘અન્નેન પાનેન ઉપટ્ઠહિમ્હા,

પાદૂપસઙ્ગય્હ સકે નિવેસને;

કુતોમુખા નામ ઇમે ભવન્તો,

બુદ્ધસ્સ ધમ્માનિ પટિગ્ગહેસું [બુદ્ધસ્સ ધમ્મં ન પટિગ્ગહેસું (સ્યા.)].

‘‘‘પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો હિ ધમ્મો,

સુદેસિતો ચક્ખુમતાનુબુદ્ધો;

અહઞ્હિ તુમ્હેવ ઉપાસમાનો,

સુત્વાન અરિયાન સુભાસિતાનિ.

‘‘‘સક્કસ્સ પુત્તોમ્હિ મહાનુભાવો,

મહાજુતીકો તિદિવૂપપન્નો;

તુમ્હે પન સેટ્ઠમુપાસમાના,

અનુત્તરં બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા.

‘‘‘હીનં કાયં ઉપપન્ના ભવન્તો,

અનાનુલોમા ભવતૂપપત્તિ;

દુદ્દિટ્ઠરૂપં વત અદ્દસામ,

સહધમ્મિકે હીનકાયૂપપન્ને.

‘‘‘ગન્ધબ્બકાયૂપગતા ભવન્તો,

દેવાનમાગચ્છથ પારિચરિયં;

અગારે વસતો મય્હં,

ઇમં પસ્સ વિસેસતં.

‘‘‘ઇત્થી હુત્વા સ્વજ્જ પુમોમ્હિ દેવો,

દિબ્બેહિ કામેહિ સમઙ્ગિભૂતો’;

તે ચોદિતા ગોતમસાવકેન,

સંવેગમાપાદુ સમેચ્ચ ગોપકં.

‘‘‘હન્દ વિયાયામ [વિગાયામ (સ્યા.), વિતાયામ (પી.)] બ્યાયામ [વિયાયમામ (સી. પી.)],

મા નો મયં પરપેસ્સા અહુમ્હા’;

તેસં દુવે વીરિયમારભિંસુ,

અનુસ્સરં ગોતમસાસનાનિ.

‘‘ઇધેવ ચિત્તાનિ વિરાજયિત્વા,

કામેસુ આદીનવમદ્દસંસુ;

તે કામસંયોજનબન્ધનાનિ,

પાપિમયોગાનિ દુરચ્ચયાનિ.

‘‘નાગોવ સન્નાનિ ગુણાનિ [સન્દાનગુણાનિ (સી. પી.), સન્તાનિ ગુણાનિ (સ્યા.)] છેત્વા,

દેવે તાવતિંસે અતિક્કમિંસુ;

સઇન્દા દેવા સપજાપતિકા,

સબ્બે સુધમ્માય સભાયુપવિટ્ઠા.

‘‘તેસં નિસિન્નાનં અભિક્કમિંસુ,

વીરા વિરાગા વિરજં કરોન્તા;

તે દિસ્વા સંવેગમકાસિ વાસવો,

દેવાભિભૂ દેવગણસ્સ મજ્ઝે.

‘‘‘ઇમેહિ તે હીનકાયૂપપન્ના,

દેવે તાવતિંસે અભિક્કમન્તિ’;

સંવેગજાતસ્સ વચો નિસમ્મ,

સો ગોપકો વાસવમજ્ઝભાસિ.

‘‘‘બુદ્ધો જનિન્દત્થિ મનુસ્સલોકે,

કામાભિભૂ સક્યમુનીતિ ઞાયતિ;

તસ્સેવ તે પુત્તા સતિયા વિહીના,

ચોદિતા મયા તે સતિમજ્ઝલત્થું.

‘‘‘તિણ્ણં તેસં આવસિનેત્થ [અવસીનેત્થ (પી.)] એકો,

ગન્ધબ્બકાયૂપગતો વસીનો;

દ્વે ચ સમ્બોધિપથાનુસારિનો,

દેવેપિ હીળેન્તિ સમાહિતત્તા.

‘‘‘એતાદિસી ધમ્મપ્પકાસનેત્થ,

ન તત્થ કિંકઙ્ખતિ કોચિ સાવકો;

નિતિણ્ણઓઘં વિચિકિચ્છછિન્નં,

બુદ્ધં નમસ્સામ જિનં જનિન્દં’.

‘‘યં તે ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય,

વિસેસં અજ્ઝગંસુ [અજ્ઝગમંસુ (સ્યા.)] તે;

કાયં બ્રહ્મપુરોહિતં,

દુવે તેસં વિસેસગૂ.

‘‘તસ્સ ધમ્મસ્સ પત્તિયા,

આગતમ્હાસિ મારિસ;

કતાવકાસા ભગવતા,

પઞ્હં પુચ્છેમુ મારિસા’’તિ.

૩૫૫. અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘દીઘરત્તં વિસુદ્ધો ખો અયં યક્ખો [સક્કો (સી. સ્યા. પી.)], યં કિઞ્ચિ મં પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, સબ્બં તં અત્થસઞ્હિતંયેવ પુચ્છિસ્સતિ, નો અનત્થસઞ્હિતં. યઞ્ચસ્સાહં પુટ્ઠો બ્યાકરિસ્સામિ, તં ખિપ્પમેવ આજાનિસ્સતી’’તિ.

૩૫૬. અથ ખો ભગવા સક્કં દેવાનમિન્દં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘પુચ્છ વાસવ મં પઞ્હં, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસિ;

તસ્સ તસ્સેવ પઞ્હસ્સ, અહં અન્તં કરોમિ તે’’તિ.

પઠમભાણવારો નિટ્ઠિતો.

૩૫૭. કતાવકાસો સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવતા ઇમં ભગવન્તં [દેવાનમિન્દો ભગવન્તં ઇમં (સી. પી.)] પઠમં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘કિં સંયોજના નુ ખો, મારિસ, દેવા મનુસ્સા અસુરા નાગા ગન્ધબ્બા યે ચઞ્ઞે સન્તિ પુથુકાયા, તે – ‘અવેરા અદણ્ડા અસપત્તા અબ્યાપજ્જા વિહરેમુ અવેરિનો’તિ ઇતિ ચ નેસં હોતિ, અથ ચ પન સવેરા સદણ્ડા સસપત્તા સબ્યાપજ્જા વિહરન્તિ સવેરિનો’’તિ? ઇત્થં સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવન્તં પઞ્હં [ઇમં પઠમં પઞ્હં (સી. પી.)] અપુચ્છિ. તસ્સ ભગવા પઞ્હં પુટ્ઠો બ્યાકાસિ –

‘‘ઇસ્સામચ્છરિયસંયોજના ખો, દેવાનમિન્દ, દેવા મનુસ્સા અસુરા નાગા ગન્ધબ્બા યે ચઞ્ઞે સન્તિ પુથુકાયા, તે – ‘અવેરા અદણ્ડા અસપત્તા અબ્યાપજ્જા વિહરેમુ અવેરિનો’તિ ઇતિ ચ નેસં હોતિ, અથ ચ પન સવેરા સદણ્ડા સસપત્તા સબ્યાપજ્જા વિહરન્તિ સવેરિનો’’તિ. ઇત્થં ભગવા સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પઞ્હં પુટ્ઠો બ્યાકાસિ. અત્તમનો સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિ અનુમોદિ – ‘‘એવમેતં, ભગવા, એવમેતં, સુગત. તિણ્ણા મેત્થ કઙ્ખા વિગતા કથંકથા ભગવતો પઞ્હવેય્યાકરણં સુત્વા’’તિ.

૩૫૮. ઇતિહ સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ભગવન્તં ઉત્તરિં [ઉત્તરિં (સી. સ્યા. પી.)] પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘ઇસ્સામચ્છરિયં પન, મારિસ, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં; કિસ્મિં સતિ ઇસ્સામચ્છરિયં હોતિ; કિસ્મિં અસતિ ઇસ્સામચ્છરિયં ન હોતી’’તિ? ‘‘ઇસ્સામચ્છરિયં ખો, દેવાનમિન્દ, પિયાપ્પિયનિદાનં પિયાપ્પિયસમુદયં પિયાપ્પિયજાતિકં પિયાપ્પિયપભવં; પિયાપ્પિયે સતિ ઇસ્સામચ્છરિયં હોતિ, પિયાપ્પિયે અસતિ ઇસ્સામચ્છરિયં ન હોતી’’તિ.

‘‘પિયાપ્પિયં ખો પન, મારિસ, કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં; કિસ્મિં સતિ પિયાપ્પિયં હોતિ; કિસ્મિં અસતિ પિયાપ્પિયં ન હોતી’’તિ? ‘‘પિયાપ્પિયં ખો, દેવાનમિન્દ, છન્દનિદાનં છન્દસમુદયં છન્દજાતિકં છન્દપભવં; છન્દે સતિ પિયાપ્પિયં હોતિ; છન્દે અસતિ પિયાપ્પિયં ન હોતી’’તિ.

‘‘છન્દો ખો પન, મારિસ, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો; કિસ્મિં સતિ છન્દો હોતિ; કિસ્મિં અસતિ છન્દો ન હોતી’’તિ? ‘‘છન્દો ખો, દેવાનમિન્દ, વિતક્કનિદાનો વિતક્કસમુદયો વિતક્કજાતિકો વિતક્કપભવો; વિતક્કે સતિ છન્દો હોતિ; વિતક્કે અસતિ છન્દો ન હોતી’’તિ.

‘‘વિતક્કો ખો પન, મારિસ, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો; કિસ્મિં સતિ વિતક્કો હોતિ; કિસ્મિં અસતિ વિતક્કો ન હોતી’’તિ? ‘‘વિતક્કો ખો, દેવાનમિન્દ, પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિદાનો પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાસમુદયો પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાજાતિકો પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાપભવો; પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાય સતિ વિતક્કો હોતિ; પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાય અસતિ વિતક્કો ન હોતી’’તિ.

‘‘કથં પટિપન્નો પન, મારિસ, ભિક્ખુ પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિરોધસારુપ્પગામિનિં પટિપદં પટિપન્નો હોતી’’તિ?

વેદનાકમ્મટ્ઠાનં

૩૫૯. ‘‘સોમનસ્સંપાહં [પહં (સી. પી.), ચાહં (સ્યા. કં.)], દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ. દોમનસ્સંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ. ઉપેક્ખંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ.

૩૬૦. ‘‘સોમનસ્સંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પીતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા સોમનસ્સં ‘ઇમં ખો મે સોમનસ્સં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપં સોમનસ્સં ન સેવિતબ્બં. તત્થ યં જઞ્ઞા સોમનસ્સં ‘ઇમં ખો મે સોમનસ્સં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપં સોમનસ્સં સેવિતબ્બં. તત્થ યં ચે સવિતક્કં સવિચારં, યં ચે અવિતક્કં અવિચારં, યે અવિતક્કે અવિચારે, તે [સે (સી. પી.)] પણીતતરે. સોમનસ્સંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પીતિ. ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૩૬૧. ‘‘દોમનસ્સંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પીતિ. ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા દોમનસ્સં ‘ઇમં ખો મે દોમનસ્સં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપં દોમનસ્સં ન સેવિતબ્બં. તત્થ યં જઞ્ઞા દોમનસ્સં ‘ઇમં ખો મે દોમનસ્સં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપં દોમનસ્સં સેવિતબ્બં. તત્થ યં ચે સવિતક્કં સવિચારં, યં ચે અવિતક્કં અવિચારં, યે અવિતક્કે અવિચારે, તે પણીતતરે. દોમનસ્સંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૩૬૨. ‘‘ઉપેક્ખંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પીતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા ઉપેક્ખં ‘ઇમં ખો મે ઉપેક્ખં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપા ઉપેક્ખા ન સેવિતબ્બા. તત્થ યં જઞ્ઞા ઉપેક્ખં ‘ઇમં ખો મે ઉપેક્ખં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપા ઉપેક્ખા સેવિતબ્બા. તત્થ યં ચે સવિતક્કં સવિચારં, યં ચે અવિતક્કં અવિચારં, યે અવિતક્કે અવિચારે, તે પણીતતરે. ઉપેક્ખંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પીતિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૩૬૩. ‘‘એવં પટિપન્નો ખો, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુ પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિરોધસારુપ્પગામિનિં પટિપદં પટિપન્નો હોતી’’તિ. ઇત્થં ભગવા સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પઞ્હં પુટ્ઠો બ્યાકાસિ. અત્તમનો સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિ અનુમોદિ – ‘‘એવમેતં, ભગવા, એવમેતં, સુગત, તિણ્ણા મેત્થ કઙ્ખા વિગતા કથંકથા ભગવતો પઞ્હવેય્યાકરણં સુત્વા’’તિ.

પાતિમોક્ખસંવરો

૩૬૪. ઇતિહ સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ભગવન્તં ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘કથં પટિપન્નો પન, મારિસ, ભિક્ખુ પાતિમોક્ખસંવરાય પટિપન્નો હોતી’’તિ? ‘‘કાયસમાચારંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ. વચીસમાચારંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ. પરિયેસનંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બ’’મ્પિ.

‘‘કાયસમાચારંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પીતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા કાયસમાચારં ‘ઇમં ખો મે કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો કાયસમાચારો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા કાયસમાચારં ‘ઇમં ખો મે કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો કાયસમાચારો સેવિતબ્બો. કાયસમાચારંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પીતિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘વચીસમાચારંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ. ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા વચીસમાચારં ‘ઇમં ખો મે વચીસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો વચીસમાચારો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા વચીસમાચારં ‘ઇમં ખો મે વચીસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો વચીસમાચારો સેવિતબ્બો. વચીસમાચારંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પીતિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘પરિયેસનંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પીતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા પરિયેસનં ‘ઇમં ખો મે પરિયેસનં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપા પરિયેસના ન સેવિતબ્બા. તત્થ યં જઞ્ઞા પરિયેસનં ‘ઇમં ખો મે પરિયેસનં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપા પરિયેસના સેવિતબ્બા. પરિયેસનંપાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પીતિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.