૨. મહાનિદાનસુત્તં

પટિચ્ચસમુપ્પાદો

૯૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કુરૂસુ વિહરતિ કમ્માસધમ્મં નામ [કમ્માસદમ્મં નામ (સ્યા.)] કુરૂનં નિગમો. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ ગમ્ભીરો ચાયં, ભન્તે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો ગમ્ભીરાવભાસો ચ, અથ ચ પન મે ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ખાયતી’’તિ. ‘‘મા હેવં, આનન્દ, અવચ, મા હેવં, આનન્દ, અવચ. ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો ગમ્ભીરાવભાસો ચ. એતસ્સ, આનન્દ, ધમ્મસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમયં પજા તન્તાકુલકજાતા કુલગણ્ઠિકજાતા [ગુલાગુણ્ઠિકજાતા (સી. પી.), ગુણગણ્ઠિકજાતા (સ્યા.)] મુઞ્જપબ્બજભૂતા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતિ.

૯૬. ‘‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. ‘કિંપચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, ‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં.

‘‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જાતી’તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. ‘કિંપચ્ચયા જાતી’તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, ‘ભવપચ્ચયા જાતી’તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં.

‘‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા ભવો’તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. ‘કિંપચ્ચયા ભવો’તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, ‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં.

‘‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા ઉપાદાન’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. ‘કિંપચ્ચયા ઉપાદાન’ન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, ‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’ન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં.

‘‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા તણ્હા’તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. ‘કિંપચ્ચયા તણ્હા’તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, ‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં.

‘‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા વેદના’તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. ‘કિંપચ્ચયા વેદના’તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, ‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં.

‘‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા ફસ્સો’તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. ‘કિંપચ્ચયા ફસ્સો’તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, ‘નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સો’તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં.

‘‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા નામરૂપ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. ‘કિંપચ્ચયા નામરૂપ’ન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, ‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’ન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં.

‘‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. ‘કિંપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, ‘નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીયં.

૯૭. ‘‘ઇતિ ખો, આનન્દ, નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ.

૯૮. ‘‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા જાતિપચ્ચયા જરામરણં. જાતિ ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સેય્યથિદં – દેવાનં વા દેવત્તાય, ગન્ધબ્બાનં વા ગન્ધબ્બત્તાય, યક્ખાનં વા યક્ખત્તાય, ભૂતાનં વા ભૂતત્તાય, મનુસ્સાનં વા મનુસ્સત્તાય, ચતુપ્પદાનં વા ચતુપ્પદત્તાય, પક્ખીનં વા પક્ખિત્તાય, સરીસપાનં વા સરીસપત્તાય [સિરિંસપાનં સિરિંસપત્તાય (સી. સ્યા.)], તેસં તેસઞ્ચ હિ, આનન્દ, સત્તાનં તદત્તાય જાતિ નાભવિસ્સ. સબ્બસો જાતિયા અસતિ જાતિનિરોધા અપિ નુ ખો જરામરણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો જરામરણસ્સ, યદિદં જાતિ’’.

૯૯. ‘‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા ભવપચ્ચયા જાતિ. ભવો ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સેય્યથિદં – કામભવો વા રૂપભવો વા અરૂપભવો વા, સબ્બસો ભવે અસતિ ભવનિરોધા અપિ નુ ખો જાતિ પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો જાતિયા, યદિદં ભવો’’.

૧૦૦. ‘‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો. ઉપાદાનઞ્ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સેય્યથિદં – કામુપાદાનં વા દિટ્ઠુપાદાનં વા સીલબ્બતુપાદાનં વા અત્તવાદુપાદાનં વા, સબ્બસો ઉપાદાને અસતિ ઉપાદાનનિરોધા અપિ નુ ખો ભવો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો ભવસ્સ, યદિદં ઉપાદાનં’’.

૧૦૧. ‘‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’ન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં. તણ્હા ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સેય્યથિદં – રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા, સબ્બસો તણ્હાય અસતિ તણ્હાનિરોધા અપિ નુ ખો ઉપાદાનં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો ઉપાદાનસ્સ, યદિદં તણ્હા’’.

૧૦૨. ‘‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. વેદના ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સેય્યથિદં – ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના સોતસમ્ફસ્સજા વેદના ઘાનસમ્ફસ્સજા વેદના જિવ્હાસમ્ફસ્સજા વેદના કાયસમ્ફસ્સજા વેદના મનોસમ્ફસ્સજા વેદના, સબ્બસો વેદનાય અસતિ વેદનાનિરોધા અપિ નુ ખો તણ્હા પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો તણ્હાય, યદિદં વેદના’’.

૧૦૩. ‘‘ઇતિ ખો પનેતં, આનન્દ, વેદનં પટિચ્ચ તણ્હા, તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના, પરિયેસનં પટિચ્ચ લાભો, લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો, વિનિચ્છયં પટિચ્ચ છન્દરાગો, છન્દરાગં પટિચ્ચ અજ્ઝોસાનં, અજ્ઝોસાનં પટિચ્ચ પરિગ્ગહો, પરિગ્ગહં પટિચ્ચ મચ્છરિયં, મચ્છરિયં પટિચ્ચ આરક્ખો. આરક્ખાધિકરણં દણ્ડાદાનસત્થાદાનકલહવિગ્ગહવિવાદતુવંતુવંપેસુઞ્ઞમુસાવાદા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ.

૧૦૪. ‘‘‘આરક્ખાધિકરણં [આરક્ખં પટિચ્ચ આરક્ખાધિકરણં (સ્યા.)] દણ્ડાદાનસત્થાદાનકલહવિગ્ગહવિવાદતુવંતુવંપેસુઞ્ઞમુસાવાદા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તી’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા આરક્ખાધિકરણં દણ્ડાદાનસત્થાદાનકલહવિગ્ગહવિવાદતુવંતુવંપેસુઞ્ઞમુસાવાદા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ. આરક્ખો ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સબ્બસો આરક્ખે અસતિ આરક્ખનિરોધા અપિ નુ ખો દણ્ડાદાનસત્થાદાનકલહવિગ્ગહવિવાદતુવંતુવંપેસુઞ્ઞમુસાવાદા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો દણ્ડાદાનસત્થાદાનકલહવિગ્ગહવિવાદતુવંતુવંપેસુઞ્ઞમુસાવાદાનં અનેકેસં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમ્ભવાય યદિદં આરક્ખો.

૧૦૫. ‘‘‘મચ્છરિયં પટિચ્ચ આરક્ખો’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા મચ્છરિયં પટિચ્ચ આરક્ખો. મચ્છરિયઞ્ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સબ્બસો મચ્છરિયે અસતિ મચ્છરિયનિરોધા અપિ નુ ખો આરક્ખો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો આરક્ખસ્સ, યદિદં મચ્છરિયં’’.

૧૦૬. ‘‘‘પરિગ્ગહં પટિચ્ચ મચ્છરિય’ન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા પરિગ્ગહં પટિચ્ચ મચ્છરિયં. પરિગ્ગહો ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સબ્બસો પરિગ્ગહે અસતિ પરિગ્ગહનિરોધા અપિ નુ ખો મચ્છરિયં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો મચ્છરિયસ્સ, યદિદં પરિગ્ગહો’’.

૧૦૭. ‘‘‘અજ્ઝોસાનં પટિચ્ચ પરિગ્ગહો’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા અજ્ઝોસાનં પટિચ્ચ પરિગ્ગહો. અજ્ઝોસાનઞ્ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સબ્બસો અજ્ઝોસાને અસતિ અજ્ઝોસાનનિરોધા અપિ નુ ખો પરિગ્ગહો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો પરિગ્ગહસ્સ – યદિદં અજ્ઝોસાનં’’.

૧૦૮. ‘‘‘છન્દરાગં પટિચ્ચ અજ્ઝોસાન’ન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા છન્દરાગં પટિચ્ચ અજ્ઝોસાનં. છન્દરાગો ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સબ્બસો છન્દરાગે અસતિ છન્દરાગનિરોધા અપિ નુ ખો અજ્ઝોસાનં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો અજ્ઝોસાનસ્સ, યદિદં છન્દરાગો’’.

૧૦૯. ‘‘‘વિનિચ્છયં પટિચ્ચ છન્દરાગો’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા વિનિચ્છયં પટિચ્ચ છન્દરાગો. વિનિચ્છયો ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સબ્બસો વિનિચ્છયે અસતિ વિનિચ્છયનિરોધા અપિ નુ ખો છન્દરાગો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો છન્દરાગસ્સ, યદિદં વિનિચ્છયો’’.

૧૧૦. ‘‘‘લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો. લાભો ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સબ્બસો લાભે અસતિ લાભનિરોધા અપિ નુ ખો વિનિચ્છયો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો વિનિચ્છયસ્સ, યદિદં લાભો’’.

૧૧૧. ‘‘‘પરિયેસનં પટિચ્ચ લાભો’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા પરિયેસનં પટિચ્ચ લાભો. પરિયેસના ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સબ્બસો પરિયેસનાય અસતિ પરિયેસનાનિરોધા અપિ નુ ખો લાભો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો લાભસ્સ, યદિદં પરિયેસના’’.

૧૧૨. ‘‘‘તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના. તણ્હા ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સેય્યથિદં – કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હા, સબ્બસો તણ્હાય અસતિ તણ્હાનિરોધા અપિ નુ ખો પરિયેસના પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો પરિયેસનાય, યદિદં તણ્હા. ઇતિ ખો, આનન્દ, ઇમે દ્વે ધમ્મા [ઇમે ધમ્મા (ક.)] દ્વયેન વેદનાય એકસમોસરણા ભવન્તિ’’.

૧૧૩. ‘‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા ‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના. ફસ્સો ચ હિ, આનન્દ, નાભવિસ્સ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં કસ્સચિ કિમ્હિચિ, સેય્યથિદં – ચક્ખુસમ્ફસ્સો સોતસમ્ફસ્સો ઘાનસમ્ફસ્સો જિવ્હાસમ્ફસ્સો કાયસમ્ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો, સબ્બસો ફસ્સે અસતિ ફસ્સનિરોધા અપિ નુ ખો વેદના પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો વેદનાય, યદિદં ફસ્સો’’.

૧૧૪. ‘‘‘નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સો’તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સો. યેહિ, આનન્દ, આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ યેહિ ઉદ્દેસેહિ નામકાયસ્સ પઞ્ઞત્તિ હોતિ, તેસુ આકારેસુ તેસુ લિઙ્ગેસુ તેસુ નિમિત્તેસુ તેસુ ઉદ્દેસેસુ અસતિ અપિ નુ ખો રૂપકાયે અધિવચનસમ્ફસ્સો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘યેહિ, આનન્દ, આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ યેહિ ઉદ્દેસેહિ રૂપકાયસ્સ પઞ્ઞત્તિ હોતિ, તેસુ આકારેસુ…પે… તેસુ ઉદ્દેસેસુ અસતિ અપિ નુ ખો નામકાયે પટિઘસમ્ફસ્સો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘યેહિ, આનન્દ, આકારેહિ…પે… યેહિ ઉદ્દેસેહિ નામકાયસ્સ ચ રૂપકાયસ્સ ચ પઞ્ઞત્તિ હોતિ, તેસુ આકારેસુ…પે… તેસુ ઉદ્દેસેસુ અસતિ અપિ નુ ખો અધિવચનસમ્ફસ્સો વા પટિઘસમ્ફસ્સો વા પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘યેહિ, આનન્દ, આકારેહિ…પે… યેહિ ઉદ્દેસેહિ નામરૂપસ્સ પઞ્ઞત્તિ હોતિ, તેસુ આકારેસુ …પે… તેસુ ઉદ્દેસેસુ અસતિ અપિ નુ ખો ફસ્સો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો ફસ્સસ્સ, યદિદં નામરૂપં’’.

૧૧૫. ‘‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’ન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં. વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ, આનન્દ, માતુકુચ્છિસ્મિં ન ઓક્કમિસ્સથ, અપિ નુ ખો નામરૂપં માતુકુચ્છિસ્મિં સમુચ્ચિસ્સથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ, આનન્દ, માતુકુચ્છિસ્મિં ઓક્કમિત્વા વોક્કમિસ્સથ, અપિ નુ ખો નામરૂપં ઇત્થત્તાય અભિનિબ્બત્તિસ્સથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ, આનન્દ, દહરસ્સેવ સતો વોચ્છિજ્જિસ્સથ કુમારકસ્સ વા કુમારિકાય વા, અપિ નુ ખો નામરૂપં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો નામરૂપસ્સ – યદિદં વિઞ્ઞાણં’’.

૧૧૬. ‘‘‘નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, તદાનન્દ, ઇમિનાપેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં, યથા નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં. વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ, આનન્દ, નામરૂપે પતિટ્ઠં ન લભિસ્સથ, અપિ નુ ખો આયતિં જાતિજરામરણં દુક્ખસમુદયસમ્ભવો [જાતિજરામરણદુક્ખસમુદયસમ્ભવો (સી. સ્યા. પી.)] પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એસેવ હેતુ એતં નિદાનં એસ સમુદયો એસ પચ્ચયો વિઞ્ઞાણસ્સ યદિદં નામરૂપં. એત્તાવતા ખો, આનન્દ, જાયેથ વા જીયેથ [જિય્યેથ (ક.)] વા મીયેથ [મિય્યેથ (ક.)] વા ચવેથ વા ઉપપજ્જેથ વા. એત્તાવતા અધિવચનપથો, એત્તાવતા નિરુત્તિપથો, એત્તાવતા પઞ્ઞત્તિપથો, એત્તાવતા પઞ્ઞાવચરં, એત્તાવતા વટ્ટં વત્તતિ ઇત્થત્તં પઞ્ઞાપનાય યદિદં નામરૂપં સહ વિઞ્ઞાણેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા પવત્તતિ.

અત્તપઞ્ઞત્તિ

૧૧૭. ‘‘કિત્તાવતા ચ, આનન્દ, અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ? રૂપિં વા હિ, આનન્દ, પરિત્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ – ‘‘રૂપી મે પરિત્તો અત્તા’’તિ. રૂપિં વા હિ, આનન્દ, અનન્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ – ‘રૂપી મે અનન્તો અત્તા’તિ. અરૂપિં વા હિ, આનન્દ, પરિત્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ – ‘અરૂપી મે પરિત્તો અત્તા’તિ. અરૂપિં વા હિ, આનન્દ, અનન્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ – ‘અરૂપી મે અનન્તો અત્તા’તિ.

૧૧૮. ‘‘તત્રાનન્દ, યો સો રૂપિં પરિત્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ. એતરહિ વા સો રૂપિં પરિત્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ, તત્થ ભાવિં વા સો રૂપિં પરિત્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ, ‘અતથં વા પન સન્તં તથત્તાય ઉપકપ્પેસ્સામી’તિ ઇતિ વા પનસ્સ હોતિ. એવં સન્તં ખો, આનન્દ, રૂપિં [રૂપી (ક.)] પરિત્તત્તાનુદિટ્ઠિ અનુસેતીતિ ઇચ્ચાલં વચનાય.

‘‘તત્રાનન્દ, યો સો રૂપિં અનન્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ. એતરહિ વા સો રૂપિં અનન્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ, તત્થ ભાવિં વા સો રૂપિં અનન્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ, ‘અતથં વા પન સન્તં તથત્તાય ઉપકપ્પેસ્સામી’તિ ઇતિ વા પનસ્સ હોતિ. એવં સન્તં ખો, આનન્દ, રૂપિં [રૂપી (ક.)] અનન્તત્તાનુદિટ્ઠિ અનુસેતીતિ ઇચ્ચાલં વચનાય.

‘‘તત્રાનન્દ, યો સો અરૂપિં પરિત્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ. એતરહિ વા સો અરૂપિં પરિત્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ, તત્થ ભાવિં વા સો અરૂપિં પરિત્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ, ‘અતથં વા પન સન્તં તથત્તાય ઉપકપ્પેસ્સામી’તિ ઇતિ વા પનસ્સ હોતિ. એવં સન્તં ખો, આનન્દ, અરૂપિં [અરૂપી (ક.)] પરિત્તત્તાનુદિટ્ઠિ અનુસેતીતિ ઇચ્ચાલં વચનાય.

‘‘તત્રાનન્દ, યો સો અરૂપિં અનન્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ. એતરહિ વા સો અરૂપિં અનન્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ, તત્થ ભાવિં વા સો અરૂપિં અનન્તં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ, ‘અતથં વા પન સન્તં તથત્તાય ઉપકપ્પેસ્સામી’તિ ઇતિ વા પનસ્સ હોતિ. એવં સન્તં ખો, આનન્દ, અરૂપિં [અરૂપી (ક.)] અનન્તત્તાનુદિટ્ઠિ અનુસેતીતિ ઇચ્ચાલં વચનાય. એત્તાવતા ખો, આનન્દ, અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તો પઞ્ઞપેતિ.

નઅત્તપઞ્ઞત્તિ

૧૧૯. ‘‘કિત્તાવતા ચ, આનન્દ, અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ? રૂપિં વા હિ, આનન્દ, પરિત્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ – ‘રૂપી મે પરિત્તો અત્તા’તિ. રૂપિં વા હિ, આનન્દ, અનન્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ – ‘રૂપી મે અનન્તો અત્તા’તિ. અરૂપિં વા હિ, આનન્દ, પરિત્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ – ‘અરૂપી મે પરિત્તો અત્તા’તિ. અરૂપિં વા હિ, આનન્દ, અનન્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ – ‘અરૂપી મે અનન્તો અત્તા’તિ.

૧૨૦. ‘‘તત્રાનન્દ, યો સો રૂપિં પરિત્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ. એતરહિ વા સો રૂપિં પરિત્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ, તત્થ ભાવિં વા સો રૂપિં પરિત્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ, ‘અતથં વા પન સન્તં તથત્તાય ઉપકપ્પેસ્સામી’તિ ઇતિ વા પનસ્સ ન હોતિ. એવં સન્તં ખો, આનન્દ, રૂપિં પરિત્તત્તાનુદિટ્ઠિ નાનુસેતીતિ ઇચ્ચાલં વચનાય.

‘‘તત્રાનન્દ, યો સો રૂપિં અનન્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ. એતરહિ વા સો રૂપિં અનન્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ, તત્થ ભાવિં વા સો રૂપિં અનન્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ, ‘અતથં વા પન સન્તં તથત્તાય ઉપકપ્પેસ્સામી’તિ ઇતિ વા પનસ્સ ન હોતિ. એવં સન્તં ખો, આનન્દ, રૂપિં અનન્તત્તાનુદિટ્ઠિ નાનુસેતીતિ ઇચ્ચાલં વચનાય.

‘‘તત્રાનન્દ, યો સો અરૂપિં પરિત્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ. એતરહિ વા સો અરૂપિં પરિત્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ, તત્થ ભાવિં વા સો અરૂપિં પરિત્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ, ‘અતથં વા પન સન્તં તથત્તાય ઉપકપ્પેસ્સામી’તિ ઇતિ વા પનસ્સ ન હોતિ. એવં સન્તં ખો, આનન્દ, અરૂપિં પરિત્તત્તાનુદિટ્ઠિ નાનુસેતીતિ ઇચ્ચાલં વચનાય.

‘‘તત્રાનન્દ, યો સો અરૂપિં અનન્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ. એતરહિ વા સો અરૂપિં અનન્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ, તત્થ ભાવિં વા સો અરૂપિં અનન્તં અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ, ‘અતથં વા પન સન્તં તથત્તાય ઉપકપ્પેસ્સામી’તિ ઇતિ વા પનસ્સ ન હોતિ. એવં સન્તં ખો, આનન્દ, અરૂપિં અનન્તત્તાનુદિટ્ઠિ નાનુસેતીતિ ઇચ્ચાલં વચનાય. એત્તાવતા ખો, આનન્દ, અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞપેતિ.

અત્તસમનુપસ્સના

૧૨૧. ‘‘કિત્તાવતા ચ, આનન્દ, અત્તાનં સમનુપસ્સમાનો સમનુપસ્સતિ? વેદનં વા હિ, આનન્દ, અત્તાનં સમનુપસ્સમાનો સમનુપસ્સતિ – ‘વેદના મે અત્તા’તિ. ‘ન હેવ ખો મે વેદના અત્તા, અપ્પટિસંવેદનો મે અત્તા’તિ ઇતિ વા હિ, આનન્દ, અત્તાનં સમનુપસ્સમાનો સમનુપસ્સતિ. ‘ન હેવ ખો મે વેદના અત્તા, નોપિ અપ્પટિસંવેદનો મે અત્તા, અત્તા મે વેદિયતિ, વેદનાધમ્મો હિ મે અત્તા’તિ ઇતિ વા હિ, આનન્દ, અત્તાનં સમનુપસ્સમાનો સમનુપસ્સતિ.

૧૨૨. ‘‘તત્રાનન્દ, યો સો એવમાહ – ‘વેદના મે અત્તા’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘તિસ્સો ખો ઇમા, આવુસો, વેદના – સુખા વેદના દુક્ખા વેદના અદુક્ખમસુખા વેદના. ઇમાસં ખો ત્વં તિસ્સન્નં વેદનાનં કતમં અત્તતો સમનુપસ્સસી’તિ? યસ્મિં, આનન્દ, સમયે સુખં વેદનં વેદેતિ, નેવ તસ્મિં સમયે દુક્ખં વેદનં વેદેતિ, ન અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદેતિ; સુખંયેવ તસ્મિં સમયે વેદનં વેદેતિ. યસ્મિં, આનન્દ, સમયે દુક્ખં વેદનં વેદેતિ, નેવ તસ્મિં સમયે સુખં વેદનં વેદેતિ, ન અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદેતિ; દુક્ખંયેવ તસ્મિં સમયે વેદનં વેદેતિ. યસ્મિં, આનન્દ, સમયે અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદેતિ, નેવ તસ્મિં સમયે સુખં વેદનં વેદેતિ, ન દુક્ખં વેદનં વેદેતિ; અદુક્ખમસુખંયેવ તસ્મિં સમયે વેદનં વેદેતિ.

૧૨૩. ‘‘સુખાપિ ખો, આનન્દ, વેદના અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા. દુક્ખાપિ ખો, આનન્દ, વેદના અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા. અદુક્ખમસુખાપિ ખો, આનન્દ, વેદના અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા. તસ્સ સુખં વેદનં વેદિયમાનસ્સ ‘એસો મે અત્તા’તિ હોતિ. તસ્સાયેવ સુખાય વેદનાય નિરોધા ‘બ્યગા [બ્યગ્ગા (સી. ક.)] મે અત્તા’તિ હોતિ. દુક્ખં વેદનં વેદિયમાનસ્સ ‘એસો મે અત્તા’તિ હોતિ. તસ્સાયેવ દુક્ખાય વેદનાય નિરોધા ‘બ્યગા મે અત્તા’તિ હોતિ. અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયમાનસ્સ ‘એસો મે અત્તા’તિ હોતિ. તસ્સાયેવ અદુક્ખમસુખાય વેદનાય નિરોધા ‘બ્યગા મે અત્તા’તિ હોતિ. ઇતિ સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અનિચ્ચસુખદુક્ખવોકિણ્ણં ઉપ્પાદવયધમ્મં અત્તાનં સમનુપસ્સમાનો સમનુપસ્સતિ, યો સો એવમાહ – ‘વેદના મે અત્તા’તિ. તસ્માતિહાનન્દ, એતેન પેતં નક્ખમતિ – ‘વેદના મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સિતું.

૧૨૪. ‘‘તત્રાનન્દ, યો સો એવમાહ – ‘ન હેવ ખો મે વેદના અત્તા, અપ્પટિસંવેદનો મે અત્તા’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘યત્થ પનાવુસો, સબ્બસો વેદયિતં નત્થિ અપિ નુ ખો, તત્થ ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ સિયા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એતેન પેતં નક્ખમતિ – ‘ન હેવ ખો મે વેદના અત્તા, અપ્પટિસંવેદનો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સિતું.

૧૨૫. ‘‘તત્રાનન્દ, યો સો એવમાહ – ‘ન હેવ ખો મે વેદના અત્તા, નોપિ અપ્પટિસંવેદનો મે અત્તા, અત્તા મે વેદિયતિ, વેદનાધમ્મો હિ મે અત્તા’તિ. સો એવમસ્સ વચનીયો – વેદના ચ હિ, આવુસો, સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અપરિસેસા નિરુજ્ઝેય્યું. સબ્બસો વેદનાય અસતિ વેદનાનિરોધા અપિ નુ ખો તત્થ ‘અયમહમસ્મી’તિ સિયા’’તિ? ‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, એતેન પેતં નક્ખમતિ – ‘‘ન હેવ ખો મે વેદના અત્તા, નોપિ અપ્પટિસંવેદનો મે અત્તા, અત્તા મે વેદિયતિ, વેદનાધમ્મો હિ મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સિતું.

૧૨૬. ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ નેવ વેદનં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ, નોપિ અપ્પટિસંવેદનં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ, નોપિ ‘અત્તા મે વેદિયતિ, વેદનાધમ્મો હિ મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સો એવં ન સમનુપસ્સન્તો ન ચ કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ, અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં [અપરિતસ્સનં (ક.)] પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ, ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. એવં વિમુત્તચિત્તં ખો, આનન્દ, ભિક્ખું યો એવં વદેય્ય – ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા ઇતિસ્સ [ઇતિ સા (અટ્ઠકથાયં પાઠન્તરં)] દિટ્ઠી’તિ, તદકલ્લં. ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા ઇતિસ્સ દિટ્ઠી’તિ, તદકલ્લં. ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા ઇતિસ્સ દિટ્ઠી’તિ, તદકલ્લં. ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા ઇતિસ્સ દિટ્ઠી’તિ, તદકલ્લં. તં કિસ્સ હેતુ? યાવતા, આનન્દ, અધિવચનં યાવતા અધિવચનપથો, યાવતા નિરુત્તિ યાવતા નિરુત્તિપથો, યાવતા પઞ્ઞત્તિ યાવતા પઞ્ઞત્તિપથો, યાવતા પઞ્ઞા યાવતા પઞ્ઞાવચરં, યાવતા વટ્ટં [યાવતા વટ્ટં વટ્ટતિ (ક. સી.)], યાવતા વટ્ટતિ [યાવતા વટ્ટં વટ્ટતિ (ક. સી.)], તદભિઞ્ઞાવિમુત્તો ભિક્ખુ, તદભિઞ્ઞાવિમુત્તં ભિક્ખું ‘ન જાનાતિ ન પસ્સતિ ઇતિસ્સ દિટ્ઠી’તિ, તદકલ્લં.

સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ

૧૨૭. ‘‘સત્ત ખો, આનન્દ [સત્ત ખો ઇમા આનન્દ (ક. સી. સ્યા.)], વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, દ્વે આયતનાનિ. કતમા સત્ત? સન્તાનન્દ, સત્તા નાનત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ મનુસ્સા, એકચ્ચે ચ દેવા, એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકા. અયં પઠમા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તાનન્દ, સત્તા નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ દેવા બ્રહ્મકાયિકા પઠમાભિનિબ્બત્તા. અયં દુતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તાનન્દ, સત્તા એકત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ દેવા આભસ્સરા. અયં તતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તાનન્દ, સત્તા એકત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ દેવા સુભકિણ્હા. અયં ચતુત્થી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તાનન્દ, સત્તા સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગા. અયં પઞ્ચમી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તાનન્દ, સત્તા સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનૂપગા. અયં છટ્ઠી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. સન્તાનન્દ, સત્તા સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગા. અયં સત્તમી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. અસઞ્ઞસત્તાયતનં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનમેવ દુતિયં.

૧૨૮. ‘‘તત્રાનન્દ, યાયં પઠમા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ નાનત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ મનુસ્સા, એકચ્ચે ચ દેવા, એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકા. યો નુ ખો, આનન્દ, તઞ્ચ પજાનાતિ, તસ્સા ચ સમુદયં પજાનાતિ, તસ્સા ચ અત્થઙ્ગમં પજાનાતિ, તસ્સા ચ અસ્સાદં પજાનાતિ, તસ્સા ચ આદીનવં પજાનાતિ, તસ્સા ચ નિસ્સરણં પજાનાતિ, કલ્લં નુ તેન તદભિનન્દિતુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’…પે… ‘‘તત્રાનન્દ, યમિદં અસઞ્ઞસત્તાયતનં. યો નુ ખો, આનન્દ, તઞ્ચ પજાનાતિ, તસ્સ ચ સમુદયં પજાનાતિ, તસ્સ ચ અત્થઙ્ગમં પજાનાતિ, તસ્સ ચ અસ્સાદં પજાનાતિ, તસ્સ ચ આદીનવં પજાનાતિ, તસ્સ ચ નિસ્સરણં પજાનાતિ, કલ્લં નુ તેન તદભિનન્દિતુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તત્રાનન્દ, યમિદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં. યો નુ ખો, આનન્દ, તઞ્ચ પજાનાતિ, તસ્સ ચ સમુદયં પજાનાતિ, તસ્સ ચ અત્થઙ્ગમં પજાનાતિ, તસ્સ ચ અસ્સાદં પજાનાતિ, તસ્સ ચ આદીનવં પજાનાતિ, તસ્સ ચ નિસ્સરણં પજાનાતિ, કલ્લં નુ તેન તદભિનન્દિતુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમાસઞ્ચ સત્તન્નં વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીનં ઇમેસઞ્ચ દ્વિન્નં આયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં વિદિત્વા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ, અયં વુચ્ચતાનન્દ, ભિક્ખુ પઞ્ઞાવિમુત્તો.

અટ્ઠ વિમોક્ખા

૧૨૯. ‘‘અટ્ઠ ખો ઇમે, આનન્દ, વિમોક્ખા. કતમે અટ્ઠ? રૂપી રૂપાનિ પસ્સતિ અયં પઠમો વિમોક્ખો. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ, અયં દુતિયો વિમોક્ખો. સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતિ, અયં તતિયો વિમોક્ખો. સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં ચતુત્થો વિમોક્ખો. સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં પઞ્ચમો વિમોક્ખો. સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં છટ્ઠો વિમોક્ખો. સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા’યતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં સત્તમો વિમોક્ખો. સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં અટ્ઠમો વિમોક્ખો. ઇમે ખો, આનન્દ, અટ્ઠ વિમોક્ખા.

૧૩૦. ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખે અનુલોમમ્પિ સમાપજ્જતિ, પટિલોમમ્પિ સમાપજ્જતિ, અનુલોમપટિલોમમ્પિ સમાપજ્જતિ, યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં સમાપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. આસવાનઞ્ચ ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં વુચ્ચતાનન્દ, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો. ઇમાય ચ આનન્દ ઉભતોભાગવિમુત્તિયા અઞ્ઞા ઉભતોભાગવિમુત્તિ ઉત્તરિતરા વા પણીતતરા વા નત્થી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

મહાનિદાનસુત્તં નિટ્ઠિતં દુતિયં.