અન્તરપેય્યાલં

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના

૨૭૧. ઇદાનિ આપત્તિઆદિકોટ્ઠાસેસુ કોસલ્લજનનત્થં ‘‘કતિ આપત્તિયો’’તિઆદિના નયેન માતિકં ઠપેત્વા નિદ્દેસપ્પટિનિદ્દેસવસેન વિભઙ્ગો વુત્તો.

તત્થ કતિ આપત્તિયોતિ માતિકાય ચ વિભઙ્ગે ચ આગતાપત્તિપુચ્છા. એસ નયો દુતિયપદેપિ. કેવલઞ્હેત્થ આપત્તિયો એવ રાસિવસેન ખન્ધાતિ વુત્તા. વિનીતવત્થૂનીતિ તાસં આપત્તીનં વિનયપુચ્છા; ‘‘વિનીતં વિનયો વૂપસમો’’તિ ઇદઞ્હિ અત્થતો એકં, વિનીતાનિયેવ વિનીતવત્થૂનીતિ અયમેત્થ પદત્થો. ઇદાનિ યેસુ સતિ આપત્તિયો હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ, તે દસ્સેતું ‘‘કતિ અગારવા’’તિ પુચ્છાદ્વયં. વિનીતવત્થૂનીતિ અયં પન તેસં અગારવાનં વિનયપુચ્છા. યસ્મા પન તા આપત્તિયો વિપત્તિં આપત્તા નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘કતિ વિપત્તિયો’’તિ અયં આપત્તીનં વિપત્તિભાવપુચ્છા. કતિ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનીતિ તાસંયેવ આપત્તીનં સમુટ્ઠાનપુચ્છા. વિવાદમૂલાનિ અનુવાદમૂલાનીતિ ઇમા ‘‘વિવાદાધિકરણં અનુવાદાધિકરણ’’ન્તિ આગતાનં વિવાદાનુવાદાનં મૂલપુચ્છા. સારણીયા ધમ્માતિ વિવાદાનુવાદમૂલાનં અભાવકરધમ્મપુચ્છા. ભેદકરવત્થૂનીતિ અયં ‘‘ભેદનસંવત્તનિકં વા અધિકરણ’’ન્તિઆદીસુ વુત્તભેદકરણપુચ્છા. અધિકરણાનીતિ ભેદકરવત્થૂસુ સતિ ઉપ્પજ્જનધમ્મપુચ્છા. સમથાતિ તેસંયેવ વૂપસમનધમ્મપુચ્છા. પઞ્ચ આપત્તિયોતિ માતિકાય આગતવસેન વુત્તા. સત્તાતિ વિભઙ્ગે આગતવસેન.

આરકા એતેહિ રમતીતિ આરતિ; ભુસા વા રતિ આરતિ. વિના એતેહિ રમતીતિ વિરતિ. પચ્ચેકં પચ્ચેકં વિરમતીતિ પટિવિરતિ. વેરં મણતિ વિનાસેતીતિ વેરમણી. ન એતાય એતે આપત્તિક્ખન્ધા કરીયન્તીતિ અકિરિયા. યં એતાય અસતિ આપત્તિક્ખન્ધકરણં ઉપ્પજ્જેય્ય, તસ્સ પટિપક્ખતો અકરણં. આપત્તિક્ખન્ધઅજ્ઝાપત્તિયા પટિપક્ખતો અનજ્ઝાપત્તિ. વેલનતો વેલા; ચલયનતો વિનાસનતોતિ અત્થો. નિય્યાનં સિનોતિ બન્ધતિ નિવારેતીતિ સેતુ. આપત્તિક્ખન્ધાનમેતં અધિવચનં. સો સેતુ એતાય પઞ્ઞત્તિયા હઞ્ઞતીતિ સેતુઘાતો. સેસવિનીતવત્થુનિદ્દેસેસુપિ એસેવ નયો.

બુદ્ધે અગારવાદીસુ યો બુદ્ધે ધરમાને ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ, પરિનિબ્બુતે ચેતિયટ્ઠાનં બોધિટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ, ચેતિયં વા બોધિં વા ન વન્દતિ, ચેતિયઙ્ગણે સછત્તો સઉપાહનો ચરતિ, નત્થેતસ્સ બુદ્ધે ગારવોતિ વેદિતબ્બો. યો પન સક્કોન્તોયેવ ધમ્મસ્સવનં ન ગચ્છતિ, સરભઞ્ઞં ન ભણતિ, ધમ્મકથં ન કથેતિ, ધમ્મસ્સવનગ્ગં ભિન્દિત્વા ગચ્છતિ, વિક્ખિત્તો વા અનાદરો વા નિસીદતિ, નત્થેતસ્સ ધમ્મે ગારવો. યો થેરનવમજ્ઝિમેસુ ચિત્તીકારં ન પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ, ઉપોસથાગારવિતક્કમાળકાદીસુ કાયપ્પાગબ્ભિયં દસ્સેતિ, યથાવુડ્ઢં ન વન્દતિ, નત્થેતસ્સ સઙ્ઘે ગારવો. તિસ્સો સિક્ખા સમાદાય અસિક્ખમાનોયેવ પન સિક્ખાય અગારવોતિ વેદિતબ્બો. પમાદે ચ સતિવિપ્પવાસે તિટ્ઠમાનોયેવ અપ્પમાદલક્ખણં અબ્રૂહયમાનો અપ્પમાદે અગારવોતિ વેદિતબ્બો. તથા આમિસપ્પટિસન્થારં ધમ્મપ્પટિસન્થારન્તિ ઇમં દુવિધં પટિસન્થારં અકરોન્તોયેવ પટિસન્થારે અગારવોતિ વેદિતબ્બો. ગારવનિદ્દેસે વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૨૭૨. વિવાદમૂલનિદ્દેસે ‘‘સત્થરિપિ અગારવો’’તિઆદીનં બુદ્ધે અગારવાદીસુ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અપ્પતિસ્સોતિ અનીચવુત્તિ; ન સત્થારં જેટ્ઠકં કત્વા વિહરતિ. અજ્ઝત્તં વાતિ અત્તનો સન્તાને વા અત્તનો પક્ખે વા; સકાય પરિસાયાતિ અત્થો. બહિદ્ધા વાતિ પરસન્તાને વા પરપક્ખે વા. તત્ર તુમ્હેતિ તસ્મિં અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદે સપરસન્તાને વા સપરપરિસાય વા. પહાનાય વાયમેય્યાથાતિ મેત્તાભાવનાદીહિ નયેહિ પહાનત્થં વાયમેય્યાથ; મેત્તાભાવનાદિનયેન હિ તં અજ્ઝત્તમ્પિ બહિદ્ધાપિ પહીયતિ. અનવસ્સવાયાતિ અપ્પવત્તિભાવાય.

સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ સકમેવ દિટ્ઠિં પરામસતિ; યં અત્તના દિટ્ઠિગતં ગહિતં, ઇદમેવ સચ્ચન્તિ ગણ્હાતિ. આધાનગ્ગાહીતિ દળ્હગ્ગાહી.

૨૭૩. અનુવાદમૂલનિદ્દેસો કિઞ્ચાપિ વિવાદમૂલનિદ્દેસેનેવ સમાનો, અથ ખો અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સાય વિવદન્તાનં કોધૂપનાહાદયો વિવાદમૂલાનિ. તથા વિવદન્તા પન સીલવિપત્તિઆદીસુ અઞ્ઞતરવિપત્તિં આપજ્જિત્વા ‘‘અસુકો ભિક્ખુ અસુકં નામ વિપત્તિં આપન્નો’’તિ વા, ‘‘પારાજિકં આપન્નોસિ, સઙ્ઘાદિસેસં આપન્નોસી’’તિ વા અનુવદન્તિ. એવં અનુવદન્તાનં કોધૂપનાહાદયો અનુવાદમૂલાનીતિ અયમેત્થ વિસેસો.

૨૭૪. સારણીયધમ્મનિદ્દેસે મેત્તચિત્તેન કતં કાયકમ્મં મેત્તં કાયકમ્મં નામ. આવિ ચેવ રહો ચાતિ સમ્મુખા ચ પરમ્મુખા ચ. તત્થ નવકાનં ચીવરકમ્માદીસુ સહાયભાવગમનં સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. થેરાનં પન પાદધોવનબીજનવાતદાનાદિભેદમ્પિ સબ્બં સામીચિકમ્મં સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ઉભયેહિપિ દુન્નિક્ખિત્તાનં દારુભણ્ડાદીનં તેસુ અવમઞ્ઞં અકત્વા અત્તના દુન્નિક્ખિત્તાનં વિય પટિસામનં પરમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયોતિ અયં મેત્તાકાયકમ્મસઙ્ખાતો ધમ્મો સરિતબ્બો સતિજનકો; યો નં કરોતિ, તં પુગ્ગલં; યેસં કતો હોતિ, તે પસન્નચિત્તા ‘‘અહો સપ્પુરિસો’’તિ અનુસ્સરન્તીતિ અધિપ્પાયો. પિયકરણોતિ તં પુગ્ગલં સબ્રહ્મચારીનં પિયં કરોતિ. ગરુકરણોતિ તં પુગ્ગલં સબ્રહ્મચારીનં ગરું કરોતિ. સઙ્ગહાયાતિઆદીસુ સબ્રહ્મચારીહિ સઙ્ગહેતબ્બભાવાય. તેહિ સદ્ધિં અવિવાદાય સમગ્ગભાવાય એકીભાવાય ચ સંવત્તતિ.

મેત્તં વચીકમ્મન્તિઆદીસુ દેવત્થેરો તિસ્સત્થેરોતિ એવં પગ્ગય્હ વચનં સમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ. વિહારે અસન્તે પન તં પટિપુચ્છન્તસ્સ ‘‘કુહિં અમ્હાકં દેવત્થેરો, કુહિં અમ્હાકં તિસ્સત્થેરો, કદા નુ ખો આગમિસ્સતી’’તિ એવં મમાયનવચનં પરમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ. મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનિ પન નયનાનિ ઉમ્મીલેત્વા પસન્નેન મુખેન ઓલોકનં સમ્મુખા મેત્તં મનોકમ્મં નામ. ‘‘દેવત્થેરો તિસ્સત્થેરો અરોગો હોતુ, અપ્પાબાધો’’તિ સમન્નાહરણં પરમ્મુખા મેત્તં મનોકમ્મં નામ.

અપ્પટિવિભત્તભોગીતિ નેવ આમિસં પટિવિભજિત્વા ભુઞ્જતિ, ન પુગ્ગલં. યો હિ ‘‘એત્તકં પરેસં દસ્સામિ, એત્તકં અત્તના ભુઞ્જિસ્સામિ, એત્તકં વા અસુકસ્સ ચ અસુકસ્સ ચ દસ્સામિ, એત્તકં અત્તના ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ વિભજિત્વા ભુઞ્જતિ, અયં પટિવિભત્તભોગી નામ. અયં પન એવં અકત્વા આભતં પિણ્ડપાતં થેરાસનતો પટ્ઠાય દત્વા ગહિતાવસેસં ભુઞ્જતિ. ‘‘સીલવન્તેહી’’તિ વચનતો દુસ્સીલસ્સ અદાતુમ્પિ વટ્ટતિ, સારણીયધમ્મપૂરકેન પન સબ્બેસં દાતબ્બમેવાતિ વુત્તં. ગિલાન-ગિલાનુપટ્ઠાક-આગન્તુક-ગમિકચીવરકમ્માદિપસુતાનં વિચેય્ય દાતુમ્પિ વટ્ટતિ. ન હિ એતે વિચિનિત્વા દેન્તેન પુગ્ગલવિભાગો કતો હોતિ, ઈદિસાનઞ્હિ કિચ્છલાભત્તા વિસેસો કાતબ્બોયેવાતિ અયં કરોતિ.

અખણ્ડાનીતિઆદીસુ યસ્સ સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસુ આદિમ્હિ વા અન્તે વા સિક્ખાપદં ભિન્નં હોતિ, તસ્સ સીલં પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિય ખણ્ડં નામ. યસ્સ પન વેમજ્ઝે ભિન્નં, તસ્સ મજ્ઝે છિદ્દસાટકો વિય છિદ્દં નામ હોતિ. યસ્સ પટિપાટિયા દ્વે તીણિ ભિન્નાનિ, તસ્સ પિટ્ઠિયં વા કુચ્છિયં વા ઉટ્ઠિતેન વિસભાગવણ્ણેન કાળરત્તાદીનં અઞ્ઞતરસરીરવણ્ણા ગાવી વિય સબલં નામ હોતિ. યસ્સ અન્તરન્તરા ભિન્નાનિ, તસ્સ અન્તરન્તરા વિસભાગવણ્ણબિન્દુવિચિત્રા ગાવી વિય કમ્માસં નામ હોતિ. યસ્સ પન સબ્બેન સબ્બં અભિન્નાનિ સીલાનિ, તસ્સ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ પનેતાનિ ભુજિસ્સભાવકરણતો ભુજિસ્સાનિ. વિઞ્ઞૂહિ પસત્થત્તા વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ. તણ્હાદિટ્ઠીહિ અપરામટ્ઠત્તા અપરામટ્ઠાનિ. ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિં વા સંવત્તયન્તીતિ સમાધિસંવત્તનિકાનીતિ વુચ્ચન્તિ. સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતીતિ તેસુ તેસુ દિસાભાગેસુ વિહરન્તેહિ કલ્યાણસીલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમાનભાવૂપગતસીલો વિહરતિ.

યાયં દિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તા સમ્માદિટ્ઠિ. અરિયાતિ નિદ્દોસા. નિય્યાતીતિ નિય્યાનિકા. તક્કરસ્સાતિ યો તથાકારી હોતિ, તસ્સ. દુક્ખક્ખયાયાતિ સબ્બદુક્ખસ્સ ખયત્થં. સેસં યાવ સમથભેદપરિયોસાના ઉત્તાનત્થમેવ.

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.