સોળસમહાવારો

પઞ્ઞત્તિવારવણ્ણના

વિસુદ્ધપરિવારસ્સ, પરિવારોતિ સાસને;

ધમ્મક્ખન્ધસરીરસ્સ, ખન્ધકાનં અનન્તરા.

સઙ્ગહં યો સમારુળ્હો, તસ્સ પુબ્બાગતં નયં;

હિત્વા દાનિ કરિસ્સામિ, અનુત્તાનત્થવણ્ણનં.

૧. તત્થ યં તેન ભગવતા…પે… પઞ્ઞત્તન્તિ આદિનયપ્પવત્તાય તાવ પુચ્છાય અયં સઙ્ખેપત્થો – યો સો ભગવા સાસનસ્સ ચિરટ્ઠિતિકત્થં ધમ્મસેનાપતિના સદ્ધમ્મગારવબહુમાનવેગસમુસ્સિતં અઞ્જલિં સિરસ્મિં પતિટ્ઠાપેત્વા યાચિતો દસ અત્થવસે પટિચ્ચ વિનયપઞ્ઞત્તિં પઞ્ઞપેસિ, તેન ભગવતા તસ્સ તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તિકાલં જાનતા, તસ્સા તસ્સા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા દસ અત્થવસે પસ્સતા; અપિચ પુબ્બેનિવાસાદીહિ જાનતા, દિબ્બેન ચક્ખુના પસ્સતા, તીહિ વિજ્જાહિ છહિ વા પન અભિઞ્ઞાહિ જાનતા, સબ્બત્થ અપ્પટિહતેન સમન્તચક્ખુના પસ્સતા, સબ્બધમ્મજાનનસમત્થાય પઞ્ઞાય જાનતા, સબ્બસત્તાનં ચક્ખુવિસયાતીતાનિ તિરોકુટ્ટાદિગતાનિ ચાપિ રૂપાનિ અતિવિસુદ્ધેન મંસચક્ખુના ચ પસ્સતા, અત્તહિતસાધિકાય સમાધિપદટ્ઠાનાય પટિવેધપઞ્ઞાય જાનતા, પરહિતસાધિકાય કરુણાપદટ્ઠાનાય દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતા, અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ‘‘યં પઠમં પારાજિકં પઞ્ઞત્તં, તં કત્થ પઞ્ઞત્તં, કં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તં, કિસ્મિં વત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અત્થિ તત્થ પઞ્ઞત્તિ…પે… કેનાભત’’ન્તિ.

૨. પુચ્છાવિસ્સજ્જને પન ‘‘યં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન પઠમં પારાજિક’’ન્તિ ઇદં કેવલં પુચ્છાય આગતસ્સ આદિપદસ્સ પચ્ચુદ્ધરણમત્તમેવ, ‘‘કત્થ પઞ્ઞત્તન્તિ વેસાલિયા પઞ્ઞત્તં; કં આરબ્ભાતિ સુદિન્નં કલન્દપુત્તં આરબ્ભા’’તિ એવમાદિના પન નયેન પુનપિ એત્થ એકેકં પદં પુચ્છિત્વાવ વિસ્સજ્જિતં. એકા પઞ્ઞત્તીતિ ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ અયં એકા પઞ્ઞત્તિ. દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયોતિ ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ ચ, ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ ચ મક્કટિવજ્જિપુત્તકવત્થૂનં વસેન વુત્તા – ઇમા દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયો. એત્તાવતા ‘‘અત્થિ તત્થ પઞ્ઞત્તિ અનુપઞ્ઞત્તિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમિસ્સા પુચ્છાય દ્વે કોટ્ઠાસા વિસ્સજ્જિતા હોન્તિ. તતિયં વિસ્સજ્જેતું પન ‘‘અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થી’’તિ વુત્તં. અયઞ્હિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ નામ અનુપ્પન્ને દોસે પઞ્ઞત્તા; સા અટ્ઠગરુધમ્મવસેન ભિક્ખુનીનંયેવ આગતા, અઞ્ઞત્ર નત્થિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થી’’તિ. સબ્બત્થપઞ્ઞત્તીતિ મજ્ઝિમદેસે ચેવ પચ્ચન્તિમજનપદેસુ ચ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ. વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ‘‘ઉપસમ્પદા, ગુણઙ્ગુણૂપાહના, ધુવનહાનં, ચમ્મત્થરણ’’ન્તિ ઇમાનિ હિ ચત્તારિ સિક્ખાપદાનિ મજ્ઝિમદેસેયેવ પઞ્ઞત્તિ. એત્થેવ એતેહિ આપત્તિ હોતિ, ન પચ્ચન્તિમજનપદેસુ. સેસાનિ સબ્બાનેવ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ નામ.

સાધારણપઞ્ઞત્તીતિ ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ભિક્ખુનીનઞ્ચ સાધારણપઞ્ઞત્તિ; સુદ્ધભિક્ખૂનમેવ હિ સુદ્ધભિક્ખુનીનં વા પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં અસાધારણપઞ્ઞત્તિ નામ હોતિ. ઇદં પન ભિક્ખું આરબ્ભ ઉપ્પન્ને વત્થુસ્મિં ‘‘યા પન ભિક્ખુની છન્દસો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, અન્તમસો તિરચ્છાનગતેનપિ પારાજિકા હોતિ અસંવાસા’’તિ ભિક્ખુનીનમ્પિ પઞ્ઞત્તં, વિનીતકથામત્તમેવ હિ તાસં નત્થિ, સિક્ખાપદં પન અત્થિ, તેન વુત્તં ‘‘સાધારણપઞ્ઞત્તી’’તિ. ઉભતોપઞ્ઞત્તિયમ્પિ એસેવ નયો. બ્યઞ્જનમત્તમેવ હિ એત્થ નાનં, ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનમ્પિ સાધારણત્તા સાધારણપઞ્ઞત્તિ, ઉભિન્નમ્પિ પઞ્ઞત્તત્તા ઉભતોપઞ્ઞત્તીતિ. અત્થે પન ભેદો નત્થિ.

નિદાનોગધન્તિ ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ સો આવિકરેય્યા’’તિ એત્થ સબ્બાપત્તીનં અનુપવિટ્ઠત્તા નિદાનોગધં; નિદાને અનુપવિટ્ઠન્તિ અત્થો. દુતિયેન ઉદ્દેસેનાતિ નિદાનોગધં નિદાનપરિયાપન્નમ્પિ સમાનં ‘‘તત્રિમે ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા’’તિઆદિના દુતિયેનેવ ઉદ્દેસેન ઉદ્દેસં આગચ્છતિ. ચતુન્નં વિપત્તીનન્તિ સીલવિપત્તિઆદીનં. પઠમા હિ દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા સીલવિપત્તિ નામ, અવસેસા પઞ્ચ આચારવિપત્તિ નામ. મિચ્છાદિટ્ઠિ ચ અન્તગ્ગાહિકદિટ્ઠિ ચ દિટ્ઠિવિપત્તિ નામ, આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનિ છ સિક્ખાપદાનિ આજીવવિપત્તિ નામ. ઇતિ ઇમાસં ચતુન્નં વિપત્તીનં ઇદં પારાજિકં સીલવિપત્તિ નામ હોતિ.

એકેન સમુટ્ઠાનેનાતિ દ્વઙ્ગિકેન એકેન સમુટ્ઠાનેન. એત્થ હિ ચિત્તં અઙ્ગં હોતિ, કાયેન પન આપત્તિં આપજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘કાયતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતી’’તિ. દ્વીહિ સમથેહિ સમ્મતીતિ ‘‘આપન્નોસી’’તિ સમ્મુખા પુચ્છિયમાનો ‘‘આમ આપન્નોમ્હી’’તિ પટિજાનાતિ, તાવદેવ ભણ્ડનકલહવિગ્ગહા વૂપસન્તા હોન્તિ, સક્કા ચ હોતિ તં પુગ્ગલં અપનેત્વા ઉપોસથો વા પવારણા વા કાતું. ઇતિ સમ્મુખાવિનયેન ચ પટિઞ્ઞાતકરણેન ચાતિ દ્વીહિ સમથેહિ સમ્મતિ, ન ચ તપ્પચ્ચયા કોચિ ઉપદ્દવો હોતિ. યં પન ઉપરિ પઞ્ઞત્તિવગ્ગે ‘‘ન કતમેન સમથેન સમ્મતી’’તિ વુત્તં, તં સમથં ઓતારેત્વા અનાપત્તિ કાતું ન સક્કાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં.

પઞ્ઞત્તિ વિનયોતિ ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિઆદિના નયેન વુત્તમાતિકા પઞ્ઞત્તિ વિનયોતિ અત્થો. વિભત્તીતિ પદભાજનં વુચ્ચતિ; વિભત્તીતિ હિ વિભઙ્ગસ્સેવેતં નામં. અસંવરોતિ વીતિક્કમો. સંવરોતિ અવીતિક્કમો. યેસં વત્તતીતિ યેસં વિનયપિટકઞ્ચ અટ્ઠકથા ચ સબ્બા પગુણાતિ અત્થો. તે ધારેન્તીતિ તે એતં પઠમપારાજિકં પાળિતો ચ અત્થતો ચ ધારેન્તિ; ન હિ સક્કા સબ્બં વિનયપિટકં અજાનન્તેન એતસ્સ અત્થો જાનિતુન્તિ. કેનાભતન્તિ ઇદં પઠમપારાજિકં પાળિવસેન ચ અત્થવસેન ચ યાવ અજ્જતનકાલં કેન આનીતન્તિ. પરમ્પરાભતન્તિ પરમ્પરાય આનીતં.

૩. ઇદાનિ યાય પરમ્પરાય આનીતં, તં દસ્સેતું ‘‘ઉપાલિ દાસકો ચેવા’’તિઆદિના નયેન પોરાણકેહિ મહાથેરેહિ ગાથાયો ઠપિતા. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં નિદાનવણ્ણનાયમેવ વુત્તં. ઇમિના નયેન દુતિયપારાજિકાદિપુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ.

મહાવિભઙ્ગે પઞ્ઞત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કતાપત્તિવારાદિવણ્ણના

૧૫૭. ઇતો પરં ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો કતિ આપત્તિયો આપજ્જતી’’તિ આદિપ્પભેદો કતાપત્તિવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો ચતુન્નં વિપત્તીનં કતિ વિપત્તિયો ભજન્તી’’તિ આદિપ્પભેદો વિપત્તિવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં કતિહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતા’’તિ આદિપ્પભેદો સઙ્ગહવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો છન્નં આપત્તિસમુટ્ઠાનાનં કતિહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠહન્તી’’તિ આદિપ્પભેદો સમુટ્ઠાનવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો ચતુન્નં અધિકરણાનં કતમં અધિકરણ’’ન્તિ આદિપ્પભેદો અધિકરણવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો સત્તન્નં સમથાનં કતિહિ સમથેહિ સમ્મન્તી’’તિ આદિપ્પભેદો સમથવારો, તદનન્તરો સમુચ્ચયવારો ચાતિ ઇમે સત્ત વારા ઉત્તાનત્થા એવ.

૧૮૮. તતો પરં ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવનપચ્ચયા પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિઆદિના નયેન પુન પચ્ચયવસેન એકો પઞ્ઞત્તિવારો, તસ્સ વસેન પુરિમસદિસા એવ કતાપત્તિવારાદયો સત્ત વારાતિ એવં અપરેપિ અટ્ઠ વારા વુત્તા, તેપિ ઉત્તાનત્થા એવ. ઇતિ ઇમે અટ્ઠ, પુરિમા અટ્ઠાતિ મહાવિભઙ્ગે સોળસ વારા દસ્સિતા. તતો પરં તેનેવ નયેન ભિક્ખુનિવિભઙ્ગેપિ સોળસ વારા આગતાતિ એવમિમે ઉભતોવિભઙ્ગે દ્વત્તિંસ વારા પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બા. ન હેત્થ કિઞ્ચિ પુબ્બે અવિનિચ્છિતં નામ અત્થિ.

મહાવિભઙ્ગે ચ ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે ચ

સોળસમહાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.