૨. દુતિયપારાજિકં

દુતિયં અદુતિયેન, યં જિનેન પકાસિતં;

પારાજિકં તસ્સ દાનિ, પત્તો સંવણ્ણનાક્કમો.

યસ્મા તસ્મા સુવિઞ્ઞેય્યં, યં પુબ્બે ચ પકાસિતં;

તં સબ્બં વજ્જયિત્વાન, હોતિ સંવણ્ણના અયં.

ધનિયવત્થુવણ્ણના

૮૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતેતિ તત્થ રાજગહેતિ એવંનામકે નગરે, તઞ્હિ મન્ધાતુ-મહાગોવિન્દાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા ‘‘રાજગહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞેપેત્થ પકારે વણ્ણયન્તિ. કિં તેહિ! નામમેતં તસ્સ નગરસ્સ. તં પનેતં બુદ્ધકાલે ચ ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતિ. સેસકાલે સુઞ્ઞં હોતિ યક્ખપરિગ્ગહિતં, તેસં વસન્તવનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. એવં ગોચરગામં દસ્સેત્વા નિવાસનટ્ઠાનમાહ – ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતેતિ. સો ચ ગિજ્ઝા તસ્સ કૂટેસુ વસિંસુ, ગિજ્ઝસદિસાનિ વા તસ્સ કૂટાનિ; તસ્મા ગિજ્ઝકૂટોતિ વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બો.

સમ્બહુલાતિ વિનયપરિયાયેન તયો જના સમ્બહુલાતિ વુચ્ચન્તિ, તતો પરં સઙ્ઘો. સુત્તન્તપરિયાયેન તયો તયો એવ, તતો પટ્ઠાય સમ્બહુલા. ઇધ પન તે સુત્તન્તપરિયાયેન સમ્બહુલાતિ વેદિતબ્બા. સન્દિટ્ઠાતિ નાતિવિસ્સાસિકા ન દળ્હમિત્તા; તત્થ તત્થ સઙ્ગમ્મ દિટ્ઠત્તા હિ તે સન્દિટ્ઠાતિ વુચ્ચન્તિ. સમ્ભત્તાતિ અતિવિસ્સાસિકા દળ્હમિત્તા; તે હિ સુટ્ઠુ ભત્તા ભજમાના એકસમ્ભોગપરિભોગાતિ કત્વા ‘‘સમ્ભત્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇસિગિલિપસ્સેતિ ઇસિગિલિ નામ પબ્બતો, તસ્સ પસ્સે. પુબ્બે કિર પઞ્ચસતમત્તા પચ્ચેકબુદ્ધા કાસિકોસલાદીસુ જનપદેસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં તસ્મિં પબ્બતે સન્નિપતિત્વા સમાપત્તિયા વીતિનામેન્તિ. મનુસ્સા તે પવિસન્તેવ પસ્સન્તિ ન નિક્ખમન્તે. તતો આહંસુ – ‘‘અયં પબ્બતો ઇમે ઇસયો ગિલતી’’તિ. તદુપાદાય તસ્સ ‘‘ઇસિગિલિ’’ત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ, તસ્સ પસ્સે પબ્બતપાદે.

તિણકુટિયો કરિત્વાતિ તિણચ્છદના સદ્વારબન્ધા કુટિયો કત્વા. વસ્સં ઉપગચ્છન્તેન હિ નાલકપટિપદં પટિપન્નેનાપિ પઞ્ચન્નં છદનાનં અઞ્ઞતરેન છન્નેયેવ સદ્વારબન્ધે સેનાસને ઉપગન્તબ્બં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ન, ભિક્ખવે, અસેનાસનિકેન વસ્સં ઉપગન્તબ્બં. યો ઉપગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૦૪). તસ્મા વસ્સકાલે સચે સેનાસનં લભતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં; નો ચે લભતિ, હત્થકમ્મં પરિયેસિત્વાપિ કાતબ્બં. હત્થકમ્મં અલભન્તેન સામમ્પિ કાતબ્બં. ન ત્વેવ અસેનાસનિકેન વસ્સં ઉપગન્તબ્બં. અયમનુધમ્મતા. તસ્મા તે ભિક્ખૂ તિણકુટિયો કરિત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીનિ પરિચ્છિન્દિત્વા કતિકવત્તાનિ ચ ખન્ધકવત્તાનિ ચ અધિટ્ઠાય તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખમાના વસ્સં ઉપગચ્છિંસુ.

આયસ્માપિ ધનિયોતિ ન કેવલં તે થેરાવ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ આદિકમ્મિકો આયસ્મા ધનિયોપિ. કુમ્ભકારપુત્તોતિ કુમ્ભકારસ્સ પુત્તો; તસ્સ હિ નામં ધનિયો, પિતા કુમ્ભકારો, તેન વુત્તં – ‘‘ધનિયો કુમ્ભકારપુત્તો’’તિ. વસ્સં ઉપગચ્છીતિ તેહિ થેરેહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાનેયેવ તિણકુટિકં કરિત્વા વસ્સં ઉપગચ્છિ. વસ્સંવુત્થાતિ પુરિમિકાય ઉપગતા મહાપવારણાય પવારિતા પાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય ‘‘વુત્થવસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એવં વસ્સંવુત્થા હુત્વા.

તિણકુટિયો ભિન્દિત્વાતિ ન દણ્ડમુગ્ગરાદીહિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કત્વા, વત્તસીસેન પન તિણઞ્ચ દારુવલ્લિ-આદીનિ ચ ઓરોપેત્વાતિ અત્થો. યેન હિ વિહારપચ્ચન્તે કુટિ કતા હોતિ, તેન સચે આવાસિકા ભિક્ખૂ હોન્તિ, તે આપુચ્છિતબ્બા. ‘‘સચે ઇમં કુટિં પટિજગ્ગિત્વા કોચિ વસિતું ઉસ્સહતિ, તસ્સ દેથા’’તિ વત્વા પક્કમિતબ્બં. યેન અરઞ્ઞે વા કતા હોતિ, પટિજગ્ગનકં વા ન લભતિ, તેન ‘‘અઞ્ઞેસમ્પિ પરિભોગં ભવિસ્સતી’’તિ પટિસામેત્વા ગન્તબ્બં. તે પન ભિક્ખૂ અરઞ્ઞે કુટિયો કત્વા પટિજગ્ગનકં અલભન્તા તિણઞ્ચ કટ્ઠઞ્ચ પટિસામેત્વા સઙ્ગોપેત્વાતિ અત્થો. યથા ચ ઠપિતં તં ઉપચિકાહિ ન ખજ્જતિ, અનોવસ્સકઞ્ચ હોતિ, તથા ઠપેત્વા ‘‘ઇદં ઠાનં આગન્ત્વા વસિતુકામાનં સબ્રહ્મચારીનં ઉપકારાય ભવિસ્સતી’’તિ ગમિયવત્તં પૂરેત્વા.

જનપદચારિકં પક્કમિંસૂતિ અત્તનો અત્તનો ચિત્તાનુકૂલં જનપદં અગમંસુ. આયસ્મા પન ધનિયો કુમ્ભકારપુત્તો તત્થેવ વસ્સં વસીતિઆદિ ઉત્તાનત્થમેવ. યાવતતિયકન્તિ યાવતતિયવારં. અનવયોતિ અનુઅવયો, સન્ધિવસેન ઉકારલોપો. અનુ અનુ અવયો, યં યં કુમ્ભકારેહિ કત્તબ્બં નામ અત્થિ, સબ્બત્થ અનૂનો પરિપુણ્ણસિપ્પોતિ અત્થો. સકેતિ અત્તનો સન્તકે. આચરિયકેતિ આચરિયકમ્મે. કુમ્ભકારકમ્મેતિ કુમ્ભકારાનં કમ્મે; કુમ્ભકારેહિ કત્તબ્બકમ્મેતિ અત્થો. એતેન સકં આચરિયકં સરૂપતો દસ્સિતં હોતિ. પરિયોદાતસિપ્પોતિ પરિસુદ્ધસિપ્પો. અનવયત્તેપિ સતિ અઞ્ઞેહિ અસદિસસિપ્પોતિ વુત્તં હોતિ.

સબ્બમત્તિકામયન્તિ પિટ્ઠસઙ્ઘાટકકવાટસૂચિઘટિકવાતપાનકવાટમત્તં ઠપેત્વા અવસેસં ભિત્તિછદનિટ્ઠકથમ્ભાદિભેદં સબ્બં ગેહસમ્ભારં મત્તિકામયમેવ કત્વાતિ અત્થો. તિણઞ્ચ કટ્ઠઞ્ચ ગોમયઞ્ચ સઙ્કડ્ઢિત્વા તં કુટિકં પચીતિ તં સબ્બમત્તિકામયં કત્વા પાણિકાય ઘંસિત્વા સુક્ખાપેત્વા તેલતમ્બમત્તિકાય પરિમજ્જિત્વા અન્તો ચ બહિ ચ તિણાદીહિ પૂરેત્વા યથા પક્કા સુપક્કા હોતિ, એવં પચિ. એવં પક્કા ચ પન સા અહોસિ કુટિકા. અભિરૂપાતિ સુરૂપા. પાસાદિકાતિ પસાદજનિકા. લોહિતિકાતિ લોહિતવણ્ણા. કિઙ્કણિકસદ્દોતિ કિઙ્કણિકજાલસ્સ સદ્દો. યથા કિર નાનારતનેહિ કતસ્સ કિઙ્કણિકજાલસ્સ સદ્દો હોતિ, એવં તસ્સા કુટિકાય વાતપાનન્તરિકાદીહિ પવિટ્ઠેન વાતેન સમાહતાય સદ્દો અહોસિ. એતેનસ્સા અન્તો ચ બહિ ચ સુપક્કભાવો દસ્સિતો હોતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘કિઙ્કણિકા’’તિ કંસભાજનં, તસ્મા યથા અભિહતસ્સ કંસભાજનસ્સ સદ્દો, એવમસ્સા વાતપ્પહતાય સદ્દો અહોસી’’તિ વુત્તં.

૮૫. કિં એતં, ભિક્ખવેતિ એત્થ જાનન્તોવ ભગવા કથાસમુટ્ઠાપનત્થં પુચ્છિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસુન્તિ સબ્બમત્તિકામયાય કુટિકાય કરણભાવં આદિતો પટ્ઠાય ભગવતો આરોચેસું. કથઞ્હિ નામ સો, ભિક્ખવે…પે… કુટિકં કરિસ્સતીતિ ઇદં અતીતત્થે અનાગતવચનં; અકાસીતિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ લક્ખણં સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બં. ન હિ નામ, ભિક્ખવે, તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ પાણેસુ અનુદ્દયા અનુકમ્પા અવિહેસા ભવિસ્સતીતિ એત્થ અનુદ્દયાતિ અનુરક્ખણા; એતેન મેત્તાપુબ્બભાગં દસ્સેતિ. અનુકમ્પાતિ પરદુક્ખેન ચિત્તકમ્પના. અવિહેસાતિ અવિહિંસના; એતેહિ કરુણાપુબ્બભાગં દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ભિક્ખવે, તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ પથવીખણનચિક્ખલ્લમદ્દનઅગ્ગિદાનેસુ બહૂ ખુદ્દાનુખુદ્દકે પાણે બ્યાબાધેન્તસ્સ વિનાસેન્તસ્સ તેસુ પાણેસુ મેત્તાકરુણાનં પુબ્બભાગમત્તાપિ અનુદ્દયા અનુકમ્પા અવિહેસા ન હિ નામ ભવિસ્સતિ અપ્પમત્તકાપિ નામ ન ભવિસ્સતી’’તિ. મા પચ્છિમા જનતા પાણેસુ પાતબ્યતં આપજ્જીતિ પચ્છિમો જનસમૂહો પાણેસુ પાતબ્યભાવં મા આપજ્જિ. ‘‘બુદ્ધકાલેપિ ભિક્ખૂહિ એવં કતં, ઈદિસેસુ ઠાનેસુ પાણાતિપાતં કરોન્તાનં નત્થિ દોસો’’તિ મઞ્ઞિત્વા ઇમસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જમાના પચ્છિમા જનતા મા પાણેસુ પાતબ્યે ઘંસિતબ્બે એવં મઞ્ઞીતિ વુત્તં હોતિ.

એવં ધનિયં ગરહિત્વા ન ચ, ભિક્ખવે, સબ્બમત્તિકામયા કુટિકા કાતબ્બાતિ આયતિં તાદિસાય કુટિકાય કરણં પટિક્ખિપિ; પટિક્ખિપિત્વા ચ ‘‘યો કરેય્ય આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ સબ્બમત્તિકામયકુટિકાકરણે આપત્તિં ઠપેસિ. તસ્મા યોપિ પથવીખણનાદિના પાણેસુ પાતબ્યતં અનાપજ્જન્તો તાદિસં કુટિકં કરોતિ, સોપિ દુક્કટં આપજ્જતિ. પથવીખણનાદીહિ પન પાણેસુ પાતબ્યતં આપજ્જન્તો યં યં વત્થું વીતિક્કમતિ, તત્થ તત્થ વુત્તમેવ આપત્તિં આપજ્જતિ. ધનિયત્થેરસ્સ આદિકમ્મિકત્તા અનાપત્તિ. સેસાનં સિક્ખાપદં અતિક્કમિત્વા કરોન્તાનમ્પિ કતં લભિત્વા તત્થ વસન્તાનમ્પિ દુક્કટમેવ. દબ્બસમ્ભારમિસ્સકા પન યથા વા તથા વા મિસ્સા હોતુ, વટ્ટતિ. સુદ્ધમત્તિકામયાવ ન વટ્ટતિ. સાપિ ઇટ્ઠકાહિ ગિઞ્જકાવસથસઙ્ખેપેન કતા વટ્ટતિ. એવં ભન્તેતિ ખો…પે… તં કુટિં ભિન્દિંસૂતિ ભગવતો વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા કટ્ઠેહિ ચ પાસાણેહિ ચ તં કુટિકં વિકિરન્તા ભિન્દિંસુ.

અથ ખો આયસ્મા ધનિયોતિઆદિમ્હિ અયં સઙ્ખેપત્થો – ધનિયો એકપસ્સે દિવાવિહારં નિસિન્નો તેન સદ્દેન આગન્ત્વા તે ભિક્ખૂ ‘‘કિસ્સ મે તુમ્હે, આવુસો, કુટિં ભિન્દથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ભગવા ભેદાપેતી’’તિ સુત્વા સુબ્બચતાય સમ્પટિચ્છિ.

કસ્મા પન ભગવા ઇમિના અતિમહન્તેન ઉસ્સાહેન અત્તનો વસનત્થં કતં કુટિકં ભેદાપેસિ, નનુ એતસ્સેત્થ વયકમ્મમ્પિ અત્થીતિ? કિઞ્ચાપિ અત્થિ, અથ ખો નં ભગવા અકપ્પિયાતિ ભિન્દાપેસિ, તિત્થિયધજોતિ ભિન્દાપેસિ. અયમેત્થ વિનિચ્છયો. અટ્ઠકથાયં પન અઞ્ઞાનિપિ કારણાનિ વુત્તાનિ – સત્તાનુદ્દયાય, પત્તચીવરગુત્તત્થાય, સેનાસનબાહુલ્લપઅસેધનાયાતિઆદીનિ. તસ્મા ઇદાનિપિ યો ભિક્ખુ બહુસ્સુતો વિનયઞ્ઞૂ અઞ્ઞં ભિક્ખું અકપ્પિયં પરિક્ખારં ગહેત્વા વિચરન્તં દિસ્વા તં છિન્દાપેય્ય વા ભિન્દાપેય્ય વા અનુપવજ્જો, સો નેવ ચોદેતબ્બો ન સારેતબ્બો; ન તં લબ્ભા વત્તું ‘‘મમ પરિક્ખારો તયા નાસિતો, તં મે દેહી’’તિ.

પાળિમુત્તકવિનિચ્છયો

તત્રાયં પાળિમુત્તકો કપ્પિયાકપ્પિયપરિક્ખારવિનિચ્છયો – કેચિ તાલપણ્ણચ્છત્તં અન્તો વા બહિ વા પઞ્ચવણ્ણેન સુત્તેન સિબ્બન્તા વણ્ણમટ્ઠં કરોન્તિ, તં ન વટ્ટતિ. એકવણ્ણેન પન નીલેન વા પીતકેન વા યેન કેનચિ સુત્તેન અન્તો વા બહિ વા સિબ્બિતું છત્તદણ્ડગ્ગાહકં સલાકપઞ્જરં વા વિનન્ધિતું વટ્ટતિ. તઞ્ચ ખો થિરકરણત્થં, ન વણ્ણમટ્ઠત્થાય. છત્તપણ્ણકેસુ મકરદન્તકં વા અડ્ઢચન્દકં વા છિન્દિતું ન વટ્ટતિ. છત્તદણ્ડે ગેહથમ્ભેસુ વિય ઘટકો વા વાળરૂપકં વા ન વટ્ટતિ. સચેપિ સબ્બત્થ આરગ્ગેન લેખા દિન્ના હોતિ, સાપિ ન વટ્ટતિ. ઘટકમ્પિ વાળરૂપમ્પિ ભિન્દિત્વા ધારેતબ્બં. લેખાપિ ઘંસિત્વા વા અપનેતબ્બા, સુત્તકેન વા દણ્ડો વેઠેતબ્બો. દણ્ડબુન્દે પન અહિચ્છત્તકસણ્ઠાનં વટ્ટતિ. વાતપ્પહારેન અચલનત્થં છત્તમણ્ડલિકં રજ્જુકેહિ ગાહેત્વા દણ્ડે બન્ધન્તિ, તસ્મિં બન્ધનટ્ઠાને વલયમિવ ઉક્કિરિત્વા લેખં ઠપેન્તિ, સા વટ્ટતિ.

ચીવરમણ્ડનત્થાય નાનાસુત્તકેહિ સતપદીસદિસં સિબ્બન્તા આગન્તુકપટ્ટં ઠપેન્તિ, અઞ્ઞમ્પિ યંકિઞ્ચિ સૂચિકમ્મવિકારં કરોન્તિ, પટ્ટમુખે વા પરિયન્તે વા વેણિં વા સઙ્ખલિકં વા, એવમાદિ સબ્બં ન વટ્ટતિ, પકતિસૂચિકમ્મમેવ વટ્ટતિ. ગણ્ઠિકપટ્ટકઞ્ચ પાસકપટ્ટઞ્ચ અટ્ઠકોણમ્પિ સોળસકોણમ્પિ કરોન્તિ, તત્થ અગ્ઘિયગયમુગ્ગરાદીનિ દસ્સેન્તિ, કક્કટક્ખીનિ ઉક્કિરન્તિ, સબ્બં ન વટ્ટતિ, ચતુકોણમેવ વટ્ટતિ. કોણસુત્તપિળકા ચ ચીવરે રત્તે દુવિઞ્ઞેય્યરૂપા વટ્ટન્તિ. કઞ્જિકપિટ્ઠખલિઆદીસુ ચીવરં પક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ. ચીવરકમ્મકાલે પન હત્થમલસૂચિમલાદીનં ધોવનત્થં કિલિટ્ઠકાલે ચ ધોવનત્થં વટ્ટતિ. ગન્ધં વા લાખં વા તેલં વા રજને પક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ.

ચીવરં રજિત્વા સઙ્ખેન વા મણિના વા યેન કેનચિ ન ઘટ્ટેતબ્બં. ભૂમિયં જાણુકાનિ નિહન્ત્વા હત્થેહિ ગહેત્વા દોણિયમ્પિ ન ઘંસિતબ્બં. દોણિયં વા ફલકે વા ઠપેત્વા અન્તે ગાહાપેત્વા હત્થેહિ પહરિતું પન વટ્ટતિ; તમ્પિ મુટ્ઠિના ન કાતબ્બં. પોરાણકત્થેરા પન દોણિયમ્પિ ન ઠપેસું. એકો ગહેત્વા તિટ્ઠતિ; અપરો હત્થે કત્વા હત્થેન પહરતિ. ચીવરસ્સ કણ્ણસુત્તકં ન વટ્ટતિ, રજિતકાલે છિન્દિતબ્બં. યં પન ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કણ્ણસુત્તક’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૪) એવં અનુઞ્ઞાતં, તં અનુવાતે પાસકં કત્વા બન્ધિતબ્બં રજનકાલે લગ્ગનત્થાય. ગણ્ઠિકેપિ સોભાકરણત્થં લેખા વા પિળકા વા ન વટ્ટતિ, નાસેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં.

પત્તે વા થાલકે વા આરગ્ગેન લેખં કરોન્તિ, અન્તો વા બહિ વા ન વટ્ટતિ. પત્તં ભમં આરોપેત્વા મજ્જિત્વા પચન્તિ – ‘‘મણિવણ્ણં કરિસ્સામા’’તિ, ન વટ્ટતિ; તેલવણ્ણો પન વટ્ટતિ. પત્તમણ્ડલે ભિત્તિકમ્મં ન વટ્ટતિ, મકરદન્તકં પન વટ્ટતિ.

ધમકરણછત્તકસ્સ ઉપરિ વા હેટ્ઠા વા ધમકરણકુચ્છિયં વા લેખા ન વટ્ટતિ, છત્તમુખવટ્ટિયં પનસ્સ લેખા વટ્ટતિ.

કાયબન્ધનસ્સ સોભનત્થં તહિં તહિં દિગુણં સુત્તં કોટ્ટેન્તિ, કક્કટચ્છીનિ ઉટ્ઠપેન્તિ, ન વટ્ટતિ. ઉભોસુ પન અન્તેસુ દસામુખસ્સ થિરભાવાય દિગુણં કોટ્ટેતું વટ્ટતિ. દસામુખે પન ઘટકં વા મકરમુખં વા દેડ્ડુભસીસં વા યંકિઞ્ચિ વિકારરૂપં કાતું ન વટ્ટતિ. તત્થ તત્થ અચ્છીનિ દસ્સેત્વા માલાકમ્મલતાકમ્માદીનિ વા કત્વા કોટ્ટિતકાયબન્ધનમ્પિ ન વટ્ટતિ. ઉજુકમેવ પન મચ્છકણ્ટકં વા ખજ્જુરિપત્તકં વા મટ્ઠપટ્ટિકં વા કત્વા કોટ્ટિતું વટ્ટતિ. કાયબન્ધનસ્સ દસા એકા વટ્ટતિ, દ્વે તીણિ ચત્તારિપિ વટ્ટન્તિ; તતો પરં ન વટ્ટન્તિ. રજ્જુકકાયબન્ધનં એકમેવ વટ્ટતિ. પામઙ્ગસણ્ઠાનં પન એકમ્પિ ન વટ્ટતિ. દસા પન પામઙ્ગસણ્ઠાનાપિ વટ્ટતિ. બહુરજ્જુકે એકતો કત્વા એકેન નિરન્તરં વેઠેત્વા કતં બહુરજ્જુકન્તિ ન વત્તબ્બં, તં વટ્ટતિ.

કાયબન્ધનવિધે અટ્ઠમઙ્ગલાદિકં યંકિઞ્ચિ વિકારરૂપં ન વટ્ટતિ, પરિચ્છેદલેખામત્તં વટ્ટતિ. વિધકસ્સ ઉભોસુ અન્તેસુ થિરકરણત્થાય ઘટકં કરોન્તિ, અયમ્પિ વટ્ટતિ.

અઞ્જનિયં ઇત્થિપુરિસચતુપ્પદસકુણરૂપં વા માલાકમ્મ-લતાકમ્મમકરદન્તક-ગોમુત્તકઅડ્ઢચન્દકાદિભેદં વા વિકારરૂપં ન વટ્ટતિ. ઘંસિત્વા વા છિન્દિત્વા વા યથા વા ન પઞ્ઞાયતિ, તથા સુત્તેન વેઠેત્વા વળઞ્જેતબ્બા. ઉજુકમેવ પન ચતુરંસા વા અટ્ઠંસા વા સોળસંસા વા અઞ્જની વટ્ટતિ. હેટ્ઠતો પિસ્સા દ્વે વા તિસ્સો વા વટ્ટલેખાયો વટ્ટન્તિ. ગીવાયમ્પિસ્સા પિધાનકબન્ધનત્થં એકા વટ્ટલેખા વટ્ટતિ.

અઞ્જનિસલાકાયપિ વણ્ણમટ્ઠકમ્મં ન વટ્ટતિ. અઞ્જનિત્થવિકાયમ્પિ યંકિઞ્ચિ નાનાવણ્ણેન સુત્તેન વણ્ણમટ્ઠકમ્મં ન વટ્ટતિ. એસેવ નયો કુઞ્ચિકાકોસકેપિ. કુઞ્ચિકાય વણ્ણમટ્ઠકમ્મં ન વટ્ટતિ, તથા સિપાટિકાયં. એકવણ્ણસુત્તેન પનેત્થ યેન કેનચિ સિબ્બિતું વટ્ટતિ.

આરકણ્ટકેપિ વટ્ટમણિકં વા અઞ્ઞં વા વણ્ણમટ્ઠં ન વટ્ટતિ. ગીવાયં પન પરિચ્છેદલેખા વટ્ટતિ. પિપ્ફલિકેપિ મણિકં વા પિળકં વા યંકિઞ્ચિ ઉટ્ઠપેતું ન વટ્ટતિ. દણ્ડકે પન પરિચ્છેદલેખા વટ્ટતિ. નખચ્છેદનં વલિતકંયેવ કરોન્તિ, તસ્મા તં વટ્ટતિ. ઉત્તરારણિયં વા અધરારણિયં વા અરણિધનુકે વા ઉપરિપેલ્લનદણ્ડકે વા માલાકમ્માદિકં યંકિઞ્ચિ વણ્ણમટ્ઠં ન વટ્ટતિ, પેલ્લનદણ્ડકસ્સ પન વેમજ્ઝે મણ્ડલં હોતિ, તત્થ પરિચ્છેદલેખામત્તં વટ્ટતિ. સૂચિસણ્ડાસં કરોન્તિ, યેન સૂચિં ડંસાપેત્વા ઘંસન્તિ, તત્થ મકરમુખાદિકં યંકિઞ્ચિ વણ્ણમટ્ઠં ન વટ્ટતિ, સૂચિડંસનત્થં પન મુખમત્તં હોતિ, તં વટ્ટતિ.

દન્તકટ્ઠચ્છેદનવાસિયમ્પિ યંકિઞ્ચિ વણ્ણમટ્ઠં ન વટ્ટતિ, ઉજુકમેવ કપ્પિયલોહેન ઉભોસુ વા પસ્સેસુ ચતુરંસં વા અટ્ઠંસં વા બન્ધિતું વટ્ટતિ. કત્તરદણ્ડેપિ યંકિઞ્ચિ વણ્ણમટ્ઠં ન વટ્ટતિ, હેટ્ઠા એકા વા દ્વે વા વટ્ટલેખા ઉપરિ અહિચ્છત્તકમકુળમત્તઞ્ચ વટ્ટતિ.

તેલભાજનેસુ વિસાણે વા નાળિયં વા અલાબુકે વા આમણ્ડસારકે વા ઠપેત્વા ઇત્થિરૂપં પુરિસરૂપઞ્ચ અવસેસં સબ્બમ્પિ વણ્ણમટ્ઠકમ્મં વટ્ટતિ.

મઞ્ચપીઠે ભિસિબિમ્બોહને ભૂમત્થરણે પાદપુઞ્છને ચઙ્કમનભિસિયા સમ્મુઞ્જનિયં કચવરછડ્ડનકે રજનદોણિકાય પાનીયઉળુઙ્કે પાનીયઘટે પાદકથલિકાય ફલકપીઠકે વલયાધારકે દણ્ડાધારકેપત્તપિધાને તાલવણ્ટે વીજનેતિ – એતેસુ સબ્બં માલાકમ્માદિવણ્ણમટ્ઠકમ્મં વટ્ટતિ. સેનાસને પન દ્વારકવાટવાતપાનકવાટાદીસુ સબ્બરતનમયમ્પિ વણ્ણમટ્ઠકમ્મં વટ્ટતિ.

સેનાસને કિઞ્ચિ પટિસેધેતબ્બં નત્થિ, અઞ્ઞત્ર વિરુદ્ધસેનાસના. વિરુદ્ધસેનાસનં નામ અઞ્ઞેસં સીમાય રાજવલ્લભેહિ કતસેનાસનં વુચ્ચતિ, તસ્મા યે તાદિસં સેનાસનં કરોન્તિ, તે વત્તબ્બા – ‘‘મા અમ્હાકં સીમાય સેનાસનં કરોથા’’તિ. અનાદિયિત્વા કરોન્તિયેવ, પુનપિ વત્તબ્બા – ‘‘મા એવં અકત્થ, મા અમ્હાકં ઉપોસથપવારણાનં અન્તરાયમકત્થ, મા સામગ્ગિં ભિન્દિત્થ, તુમ્હાકં સેનાસનં કતમ્પિ કતટ્ઠાને ન ઠસ્સતી’’તિ. સચે બલક્કારેન કરોન્તિયેવ, યદા તેસં લજ્જિપરિસા ઉસ્સન્ના હોતિ, સક્કા ચ હોતિ લદ્ધું ધમ્મિકો વિનિચ્છયો, તદા તેસં પેસેતબ્બં – ‘‘તુમ્હાકં આવાસં હરથા’’તિ. સચે યાવ તતિયં પેસિતે હરન્તિ, સાધુ; નો ચે હરન્તિ, ઠપેત્વા બોધિઞ્ચ ચેતિયઞ્ચ અવસેસસેનાસનાનિ ભિન્દિતબ્બાનિ, નો ચ ખો અપરિભોગં કરોન્તેહિ, પટિપાટિયા પન છદન-ગોપાનસી-ઇટ્ઠકાદીનિ અપનેત્વા તેસં પેસેતબ્બં – ‘‘તુમ્હાકં દબ્બસમ્ભારે હરથા’’તિ. સચે હરન્તિ, સાધુ; નો ચે હરન્તિ, અથ તેસુ દબ્બસમ્ભારેસુ હિમવસ્સવાતાતપાદીહિ પૂતિભૂતેસુ વા ચોરેહિ વા હટેસુ અગ્ગિના વા દડ્ઢેસુ સીમસામિકા ભિક્ખૂ અનુપવજ્જા, ન લબ્ભા ચોદેતું ‘‘તુમ્હેહિ અમ્હાકં દબ્બસમ્ભારા નાસિતા’’તિ વા ‘‘તુમ્હાકં ગીવા’’તિ વા. યં પન સીમસામિકેહિ ભિક્ખૂહિ કતં, તં સુકતમેવ હોતીતિ.

પાળિમુત્તકવિનિચ્છયો નિટ્ઠિતો.

૮૬. એવં ભિન્નાય પન કુટિકાય ધનિયસ્સ પરિવિતક્કઞ્ચ પુન કુટિકરણત્થાય ઉસ્સાહઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘અથ ખો આયસ્મતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દારુગહે ગણકોતિ રઞ્ઞો દારુભણ્ડાગારે દારુગોપકો. દેવગહદારૂનીતિ દેવેન ગહિતદારૂનિ. રાજપટિગ્ગહિતભૂતાનિ દારૂનીતિ અત્થો. નગરપટિસઙ્ખારિકાનીતિ નગરસ્સ પટિસઙ્ખારૂપકરણાનિ. આપદત્થાય નિક્ખિત્તાનીતિ અગ્ગિદાહેન વા પુરાણભાવેન વા પટિરાજૂપરુન્ધનાદિના વા ગોપુરટ્ટાલકરાજન્તેપુરહત્થિસાલાદીનં વિપત્તિ આપદાતિ વુચ્ચતિ. તદત્થં નિક્ખિત્તાનીતિ વુત્તં હોતિ. ખણ્ડાખણ્ડિકં છેદાપેત્વાતિ અત્તનો કુટિયા પમાણં સલ્લક્ખેત્વા કિઞ્ચિ અગ્ગે કિઞ્ચિ મજ્ઝે કિઞ્ચિ મૂલે ખણ્ડાખણ્ડં કરોન્તો છેદાપેસિ.

૮૭. વસ્સકારોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં. મગધમહામત્તોતિ મગધરટ્ઠે મહામત્તો, મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતો, મગધરઞ્ઞો વા મહામત્તો; મહાઅમચ્ચોતિ વુત્તં હોતિ. અનુસઞ્ઞાયમાનોતિ તત્થ તત્થ ગન્ત્વા પચ્ચવેક્ખમાનો. ભણેતિ ઇસ્સરાનં નીચટ્ઠાનિકપુરિસાલપનં. બન્ધં આણાપેસીતિ બ્રાહ્મણો પકતિયાપિ તસ્મિં ઇસ્સાપકતોવ. સો રઞ્ઞો ‘‘આણાપેહી’’તિ વચનં સુત્વા યસ્મા ‘‘પક્કોસાપેહી’’તિ રઞ્ઞો ન વુત્તં, તસ્મા ‘‘નં હત્થેસુ ચ પાદેસુ ચ બન્ધં કત્વા આણાપેસ્સામી’’તિ બન્ધં આણાપેસિ. અદ્દસ ખો આયસ્મા ધનિયોતિ કથં અદ્દસ? સો કિર અત્તના લેસેન દારૂનં હટભાવં ઞત્વા ‘‘નિસ્સંસયં એસ દારૂનં કારણા રાજકુલતો વધં વા બન્ધં વા પાપુણિસ્સતિ, તદા નં અહમેવ મોચેસ્સામી’’તિ નિચ્ચકાલં તસ્સ પવત્તિં સુણન્તોયેવ વિચરતિ. તસ્મા તખણઞ્ઞેવ ગન્ત્વા અદ્દસ. તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસ ખો આયસ્મા ધનિયો’’તિ. દારૂનં કિચ્ચાતિ દારૂનં કારણા. પુરાહં હઞ્ઞામીતિ અહં પુરા હઞ્ઞામિ; યાવ અહં ન હઞ્ઞામિ, તાવ ત્વં એય્યાસીતિ અત્થો.

૮૮. ઇઙ્ઘ, ભન્તે, સરાપેહીતિ એત્થ ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. પઠમાભિસિત્તોતિ અભિસિત્તો હુત્વા પઠમં. એવરૂપિં વાચં ભાસિતાતિ ‘‘દિન્નઞ્ઞેવ સમણબ્રાહ્મણાનં તિણકટ્ઠોદકં પરિભુઞ્જન્તૂ’’તિ ઇમં એવરૂપિં વાચં અભિસિત્તો હુત્વા પઠમમેવ યં ત્વં અભાસિ, તં સયમેવ ભાસિત્વા ઇદાનિ સરસિ, ન સરસીતિ વુત્તં હોતિ. રાજાનો કિર અભિસિત્તમત્તાયેવ ધમ્મભેરિં ચરાપેન્તિ – ‘‘દિન્નઞ્ઞેવ સમણબ્રાહ્મણાનં તિણકટ્ઠોદકં પરિભુઞ્જન્તૂ’’તિ તં સન્ધાય એસ વદતિ. તેસં મયા સન્ધાય ભાસિતન્તિ તેસં અપ્પમત્તકેપિ કુક્કુચ્ચાયન્તાનં સમિતબાહિતપાપાનં સમણબ્રાહ્મણાનં તિણકટ્ઠોદકહરણં સન્ધાય મયા એતં ભાસિતં; ન તુમ્હાદિસાનન્તિ અધિપ્પાયો. તઞ્ચ ખો અરઞ્ઞે અપરિગ્ગહિતન્તિ તઞ્ચ તિણકટ્ઠોદકં યં અરઞ્ઞે અપરિગ્ગહિતં હોતિ; એતં સન્ધાય મયા ભાસિતન્તિ દીપેતિ.

લોમેન ત્વં મુત્તોસીતિ એત્થ લોમમિવ લોમં, કિં પન તં? પબ્બજ્જાલિઙ્ગં. કિં વુત્તં હોતિ? યથા નામ ધુત્તા ‘‘મંસં ખાદિસ્સામા’’તિ મહગ્ઘલોમં એળકં ગણ્હેય્યું. તમેનં અઞ્ઞો વિઞ્ઞુપુરિસો દિસ્વા ‘‘ઇમસ્સ એળકસ્સ મંસં કહાપણમત્તં અગ્ઘતિ. લોમાનિ પન લોમવારે લોમવારે અનેકે કહાપણે અગ્ઘન્તી’’તિ દ્વે અલોમકે એળકે દત્વા ગણ્હેય્ય. એવં સો એળકો વિઞ્ઞુપુરિસમાગમ્મ લોમેન મુચ્ચેય્ય. એવમેવ ત્વં ઇમસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા વધબન્ધનારહો. યસ્મા પન અરહદ્ધજો સબ્ભિ અવજ્ઝરૂપો, ત્વઞ્ચ સાસને પબ્બજિતત્તા યં પબ્બજ્જાલિઙ્ગભૂતં અરહદ્ધજં ધારેસિ. તસ્મા ત્વં ઇમિના પબ્બજ્જાલિઙ્ગલોમેન એળકો વિય વિઞ્ઞુપુરિસમાગમ્મ મુત્તોસીતિ.

મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તીતિ રઞ્ઞો પરિસતિ ભાસમાનસ્સ સમ્મુખા ચ પરમ્મુખા ચ સુત્વા તત્થ તત્થ મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ, અવજ્ઝાયન્તિ, અવજાનન્તા તં ઝાયન્તિ ઓલોકેન્તિ લામકતો વા ચિન્તેન્તીતિ અત્થો. ખિય્યન્તીતિ તસ્સ અવણ્ણં કથેન્તિ પકાસેન્તિ. વિપાચેન્તીતિ વિત્થારિકં કરોન્તિ, સબ્બત્થ પત્થરન્તિ; અયઞ્ચ અત્થો સદ્દસત્થાનુસારેન વેદિતબ્બો. અયં પનેત્થ યોજના – ‘‘અલજ્જિનો ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા’’તિઆદીનિ ચિન્તેન્તા ઉજ્ઝાયન્તિ. ‘‘નત્થિ ઇમેસં સામઞ્ઞ’’ન્તિઆદીનિ ભણન્તા ખિય્યન્તિ. ‘‘અપગતા ઇમે સામઞ્ઞા’’તિઆદીનિ તત્થ તત્થ વિત્થારેન્તા વિપાચેન્તીતિ. એતેન નયેન ઇમેસં પદાનં ઇતો પરમ્પિ તત્થ તત્થ આગતપદાનુરૂપેન યોજના વેદિતબ્બા. બ્રહ્મચારિનોતિ સેટ્ઠચારિનો. સામઞ્ઞન્તિ સમણભાવો. બ્રહ્મઞ્ઞન્તિ સેટ્ઠભાવો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

રઞ્ઞો દારૂનીતિઆદિમ્હિ ‘‘અદિન્નં આદિયિસ્સતી’’તિ અયં ઉજ્ઝાયનત્થો. યં પનેતં અદિન્નં આદિયિ, તં દસ્સેતું ‘‘રઞ્ઞો દારૂની’’તિ વુત્તં. ઇતિ વચનભેદે અસમ્મુય્હન્તેહિ અત્થો વેદિતબ્બો. પુરાણવોહારિકો મહામત્તોતિ ભિક્ખુભાવતો પુરાણે ગિહિકાલે વિનિચ્છયવોહારે નિયુત્તત્તા ‘‘વોહારિકો’’તિ સઙ્ખં ગતો મહાઅમચ્ચો.

અથ ખો ભગવા તં ભિક્ખું એતદવોચાતિ ભગવા સામંયેવ લોકવોહારમ્પિ જાનાતિ, અતીતબુદ્ધાનં પઞ્ઞત્તિમ્પિ જાનાતિ – ‘‘પુબ્બેપિ બુદ્ધા એત્તકેન પારાજિકં પઞ્ઞપેન્તિ, એત્તકેન થુલ્લચ્ચયં, એત્તકેન દુક્કટ’’ન્તિ. એવં સન્તેપિ સચે અઞ્ઞેહિ લોકવોહારવિઞ્ઞૂહિ સદ્ધિં અસંસન્દિત્વા પાદમત્તેન પારાજિકં પઞ્ઞપેય્ય, તેનસ્સ સિયું વત્તારો ‘‘સીલસંવરો નામ એકભિક્ખુસ્સપિ અપ્પમેય્યો અસઙ્ખ્યેય્યો મહાપથવી-સમુદ્દ-આકાસાનિ વિય અતિવિત્થિણ્ણો, કથઞ્હિ નામ ભગવા પાદમત્તકેન નાસેસી’’તિ! તતો તથાગતસ્સ ઞાણબલં અજાનન્તા સિક્ખાપદં કોપેય્યું, પઞ્ઞત્તમ્પિ સિક્ખાપદં યથાઠાને ન તિટ્ઠેય્ય. લોકવોહારવિઞ્ઞૂહિ પન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા પઞ્ઞત્તે સો ઉપવાદો ન હોતિ. અઞ્ઞદત્થુ એવં વત્તારો હોન્તિ – ‘‘ઇમેહિ નામ અગારિકાપિ પાદમત્તેન ચોરં હનન્તિપિ બન્ધન્તિપિ પબ્બાજેન્તિપિ. કસ્મા ભગવા પબ્બજિતં ન નાસેસ્સતિ; યેન પરસન્તકં તિણસલાકમત્તમ્પિ ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ! તથાગતસ્સ ચ ઞાણબલં જાનિસ્સન્તિ. પઞ્ઞત્તમ્પિ ચ સિક્ખાપદં અકુપ્પં ભવિસ્સતિ, યથાઠાને ઠસ્સતિ. તસ્મા લોકવોહારવિઞ્ઞૂહિ સદ્ધિં સંસન્દિત્વા પઞ્ઞપેતુકામો સબ્બાવન્તં પરિસં અનુવિલોકેન્તો અથ ખો ભગવા અવિદૂરે નિસિન્નં દિસ્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ ‘‘કિત્તકેન ખો ભિક્ખુ રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો ચોરં ગહેત્વા હનતિ વા બન્ધતિ વા પબ્બાજેતિ વા’’તિ.

તત્થ માગધોતિ મગધાનં ઇસ્સરો. સેનિયોતિ સેનાય સમ્પન્નો. બિમ્બિસારોતિ તસ્સ નામં. પબ્બાજેતિ વાતિ રટ્ઠતો નિક્ખામેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. પઞ્ચમાસકો પાદોતિ તદા રાજગહે વીસતિમાસકો કહાપણો હોતિ, તસ્મા પઞ્ચમાસકો પાદો. એતેન લક્ખણેન સબ્બજનપદેસુ કહાપણસ્સ ચતુત્થો ભાગો ‘‘પાદો’’તિ વેદિતબ્બો. સો ચ ખો પોરાણસ્સ નીલકહાપણસ્સ વસેન, ન ઇતરેસં રુદ્રદામકાદીનં. તેન હિ પાદેન અતીતબુદ્ધાપિ પારાજિકં પઞ્ઞપેસું, અનાગતાપિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ. સબ્બબુદ્ધાનઞ્હિ પારાજિકવત્થુમ્હિ વા પારાજિકે વા નાનત્તં નત્થિ. ઇમાનેવ ચત્તારિ પારાજિકવત્થૂનિ. ઇમાનેવ ચત્તારિ પારાજિકાનિ. ઇતો ઊનં વા અતિરેકં વા નત્થિ. તસ્મા ભગવાપિ ધનિયં વિગરહિત્વા પાદેનેવ દુતિયપારાજિકં પઞ્ઞપેન્તો ‘‘યો પન ભિક્ખુ અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાત’’ન્તિઆદિમાહ.

એવં મૂલચ્છેજ્જવસેન દળ્હં કત્વા દુતિયપારાજિકે પઞ્ઞત્તે અપરમ્પિ અનુપઞ્ઞત્તત્થાય રજકભણ્ડિકવત્થુ ઉદપાદિ, તસ્સુપ્પત્તિદીપનત્થમેતં વુત્તં – ‘‘એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતી’’તિ. તસ્સત્થો ચ અનુપઞ્ઞત્તિસમ્બન્ધો ચ પઠમપારાજિકવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. યથા ચ ઇધ, એવં ઇતો પરેસુ સબ્બસિક્ખાપદેસુ. યં યં પુબ્બે વુત્તં, તં તં સબ્બં વજ્જેત્વા ઉપરૂપરિ અપુબ્બમેવ વણ્ણયિસ્સામ. યદિ હિ યં યં વુત્તનયં, તં તં પુનપિ વણ્ણયિસ્સામ, કદા વણ્ણનાય અન્તં ગમિસ્સામ! તસ્મા યં યં પુબ્બે વુત્તં, તં તં સબ્બં સાધુકં ઉપસલ્લક્ખેત્વા તત્થ તત્થ અત્થો ચ યોજના ચ વેદિતબ્બા. અપુબ્બં પન યંકિઞ્ચિ અનુત્તાનત્થં, તં સબ્બં મયમેવ વણ્ણયિસ્સામ.

ધનિયવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯૦. રજકત્થરણં ગન્ત્વાતિ રજકતિત્થં ગન્ત્વા; તઞ્હિ યસ્મા તત્થ રજકા વત્થાનિ અત્થરન્તિ, તસ્મા રજકત્થરણન્તિ વુચ્ચતિ. રજકભણ્ડિકન્તિ રજકાનં ભણ્ડિકં; રજકા સાયન્હસમયે નગરં પવિસન્તા બહૂનિ વત્થાનિ એકેકં ભણ્ડિકં બન્ધન્તિ. તતો એકં ભણ્ડિકં તેસં પમાદેન અપસ્સન્તાનં અવહરિત્વા થેનેત્વાતિ અત્થો.

પદભાજનીયવણ્ણના

૯૨. ગામોનામાતિ એવમાદિ ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ એત્થ વુત્તસ્સ ગામસ્સ ચ અરઞ્ઞસ્સ ચ પભેદદસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ યસ્મિં ગામે એકા એવ કુટિ, એકં ગેહં સેય્યથાપિ મલયજનપદે; અયં એકકુટિકો ગામો નામ. એતેન નયેન અપરેપિ વેદિતબ્બા. અમનુસ્સોનામ યો સબ્બસો વા મનુસ્સાનં અભાવેન યક્ખપરિગ્ગહભૂતો; યતો વા મનુસ્સા કેનચિ કારણેન પુનપિ આગન્તુકામા એવ અપક્કન્તા. પરિક્ખિત્તોનામ ઇટ્ઠકપાકારં આદિં કત્વા અન્તમસો કણ્ટકસાખાહિપિ પરિક્ખિત્તો. ગોનિસાદિનિવિટ્ઠોનામ વીથિસન્નિવેસાદિવસેન અનિવિસિત્વા યથા ગાવો તત્થ તત્થ દ્વે તયો નિસીદન્તિ, એવં તત્થ તત્થ દ્વે તીણિ ઘરાનિ કત્વા નિવિટ્ઠો. સત્થોતિ જઙ્ઘસત્થસકટસત્થાદીસુ યો કોચિ. ઇમસ્મિઞ્ચ સિક્ખાપદે નિગમોપિ નગરમ્પિ ગામગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ગામૂપચારોતિઆદિ અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં. ઇન્દખીલે ઠિતસ્સાતિ યસ્સ ગામસ્સ અનુરાધપુરસ્સેવ દ્વે ઇન્દખીલા, તસ્સ અબ્ભન્તરિમે ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ; તસ્સ હિ બાહિરો ઇન્દખીલો આભિધમ્મિકનયેન અરઞ્ઞસઙ્ખેપં ગચ્છતિ. યસ્સ પન એકો, તસ્સ ગામદ્વારબાહાનં વેમજ્ઝે ઠિતસ્સ. યત્રાપિ હિ ઇન્દખીલો નત્થિ, તત્ર ગામદ્વારબાહાનં વેમજ્ઝમેવ ‘‘ઇન્દખીલો’’તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ગામદ્વારબાહાનં વેમજ્ઝે ઠિતસ્સા’’તિ. મજ્ઝિમસ્સાતિ થામમજ્ઝિમસ્સ, નો પમાણમજ્ઝિમસ્સ, નેવ અપ્પથામસ્સ, ન મહાથામસ્સ; મજ્ઝિમથામસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. લેડ્ડુપાતોતિ યથા માતુગામો કાકે ઉડ્ડાપેન્તો ઉજુકમેવ હત્થં ઉક્ખિપિત્વા લેડ્ડું ખિપતિ, યથા ચ ઉદકુક્ખેપે ઉદકં ખિપન્તિ, એવં અખિપિત્વા યથા તરુણમનુસ્સા અત્તનો બલં દસ્સેન્તા બાહં પસારેત્વા લેડ્ડું ખિપન્તિ, એવં ખિત્તસ્સ લેડ્ડુસ્સ પતનટ્ઠાનં. પતિતો પન લુઠિત્વા યત્થ ગચ્છતિ, તં ન ગહેતબ્બં.

અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતોતિ એત્થ પન નિબ્બકોસસ્સ ઉદકપાતટ્ઠાને ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સુપ્પપાતો વા મુસલપાતો વા ઘરૂપચારો નામ. તસ્મિં ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારોતિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તં. મહાપચ્ચરિયમ્પિ તાદિસમેવ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઘરં નામ, ઘરૂપચારો નામ, ગામો નામ, ગામૂપચારો નામા’’તિ માતિકં ઠપેત્વા નિબ્બકોસસ્સ ઉદકપાતટ્ઠાનબ્ભન્તરં ઘરં નામ. યં પન દ્વારે ઠિતો માતુગામો ભાજનધોવનઉદકં છડ્ડેતિ, તસ્સ પતનટ્ઠાનઞ્ચ માતુગામેનેવ અન્તોગેહે ઠિતેન પકતિયા બહિ ખિત્તસ્સ સુપ્પસ્સ વા સમ્મુઞ્જનિયા વા પતનટ્ઠાનઞ્ચ, ઘરસ્સ પુરતો દ્વીસુ કોણેસુ સમ્બન્ધિત્વા મજ્ઝે રુક્ખસૂચિદ્વારં ઠપેત્વા ગોરૂપાનં પવેસનનિવારણત્થં કતપરિક્ખેપો ચ અયં સબ્બોપિ ઘરૂપચારો નામ. તસ્મિં ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતબ્ભન્તરં ગામો નામ. તતો અઞ્ઞસ્સ લેડ્ડુપાતસ્સ અબ્ભન્તરં ગામૂપચારો નામાતિ વુત્તં. ઇદમેત્થ પમાણં. યથા ચેત્થ, એવં સબ્બત્થ યો યો અટ્ઠકથાવાદો વા થેરવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ સો પમાણતો દટ્ઠબ્બો.

યઞ્ચેતં મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં, તં પાળિયા વિરુદ્ધમિવ દિસ્સતિ. પાળિયઞ્હિ – ‘‘ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન તં લેડ્ડુપાતં ગામસઙ્ખેપં કત્વા તતો પરં ગામૂપચારો વુત્તોતિ? વુચ્ચતે – સચ્ચમેવ પાળિયં વુત્તં, અધિપ્પાયો પનેત્થ વેદિતબ્બો. સો ચ અટ્ઠકથાચરિયાનમેવ વિદિતો. તસ્મા યથા ‘‘ઘરૂપચારે ઠિતસ્સા’’તિ એત્થ ઘરૂપચારલક્ખણં પાળિયં અવુત્તમ્પિ અટ્ઠકથાયં વુત્તવસેન ગહિતં. એવં સેસમ્પિ ગહેતબ્બં.

તત્રાયં નયો – ઇધ ગામો નામ દુવિધો હોતિ – પરિક્ખિત્તો ચ અપરિક્ખિત્તો ચ. તત્ર પરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોયેવ પરિચ્છેદો. તસ્મા તસ્સ વિસું પરિચ્છેદં અવત્વા ‘‘ગામૂપચારો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ પાળિયં વુત્તં. અપરિક્ખિત્તસ્સ પન ગામસ્સ ગામપરિચ્છેદો વત્તબ્બો. તસ્મા તસ્સ ગામપરિચ્છેદદસ્સનત્થં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ વુત્તં. ગામપરિચ્છેદે ચ દસ્સિતે ગામૂપચારલક્ખણં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સક્કા ઞાતુન્તિ પુન ‘‘તત્થ ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ ન વુત્તં. યો પન ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતંયેવ ‘‘ગામૂપચારો’’તિ વદતિ, તસ્સ ઘરૂપચારો ગામોતિ આપજ્જતિ. તતો ઘરં, ઘરૂપચારો, ગામો, ગામૂપચારોતિ એસ વિભાગો સઙ્કરીયતિ. અસઙ્કરતો ચેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો વિકાલે ગામપ્પવેસનાદીસુ. તસ્મા પાળિઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ સંસન્દિત્વા વુત્તનયેનેવેત્થ ગામો ચ ગામૂપચારો ચ વેદિતબ્બો. યોપિ ચ ગામો પુબ્બે મહા હુત્વા પચ્છા કુલેસુ નટ્ઠેસુ અપ્પકો હોતિ, સો ઘરૂપચારતો લેડ્ડુપાતેનેવ પરિચ્છિન્દિતબ્બો. પુરિમપરિચ્છેદો પનસ્સ પરિક્ખિત્તસ્સાપિ અપરિક્ખિત્તસ્સાપિ અપ્પમાણમેવાતિ.

અરઞ્ઞં નામ ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચાતિ ઇમં યથાવુત્તલક્ખણં ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ઠપેત્વા ઇમસ્મિં અદિન્નાદાનસિક્ખાપદે અવસેસં ‘‘અરઞ્ઞં’’ નામાતિ વેદિતબ્બં. અભિધમ્મે પન ‘‘અરઞ્ઞન્તિ નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૯) વુત્તં. આરઞ્ઞકસિક્ખાપદે ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪) વુત્તં. તં ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય આરોપિતેન આચરિયધનુના પઞ્ચધનુસતપ્પમાણન્તિ વેદિતબ્બં. એવં ભગવતા ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ એતસ્સ અત્થં વિભજન્તેન ‘‘ઘરં, ઘરૂપચારો, ગામો, ગામૂપચારો અરઞ્ઞ’’ન્તિ પાપભિક્ખૂનં લેસોકાસનિસેધનત્થં પઞ્ચ કોટ્ઠાસા દસ્સિતા. તસ્મા ઘરે વા ઘરૂપચારે વા ગામે વા ગામૂપચારે વા અરઞ્ઞે વા પાદગ્ઘનકતો પટ્ઠાય સસ્સામિકં ભણ્ડં અવહરન્તસ્સ પારાજિકમેવાતિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ ‘‘અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદિયેય્યા’’તિઆદીનં અત્થદસ્સનત્થં ‘‘અદિન્નં નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અદિન્નન્તિ દન્તપોનસિક્ખાપદે અત્તનો સન્તકમ્પિ અપ્પટિગ્ગહિતકં કપ્પિયં અજ્ઝોહરણીયં વુચ્ચતિ. ઇધ પન યંકિઞ્ચિ પરપરિગ્ગહિતં સસ્સામિકં ભણ્ડં, તદેતં તેહિ સામિકેહિ કાયેન વા વાચાય વા ન દિન્નન્તિ અદિન્નં. અત્તનો હત્થતો વા યથાઠિતટ્ઠાનતો વા ન નિસ્સટ્ઠન્તિ અનિસ્સટ્ઠં. યથાઠાને ઠિતમ્પિ અનપેક્ખતાય ન પરિચ્ચત્તન્તિ અપરિચ્ચત્તં. આરક્ખસંવિધાનેન રક્ખિતત્તા રક્ખિતં. મઞ્જૂસાદીસુ પક્ખિપિત્વા ગોપિતત્તા ગોપિતં. ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ તણ્હામમત્તેન મમાયિતત્તા મમાયિતં. તાહિ અપરિચ્ચાગરક્ખણગોપનાહિ તેહિ ભણ્ડસામિકેહિ પરેહિ પરિગ્ગહિતન્તિ પરપરિગ્ગહિતં. એતં અદિન્નં નામ.

થેય્યસઙ્ખાતન્તિ એત્થ થેનોતિ ચોરો, થેનસ્સ ભાવો થેય્યં; અવહરણચિત્તસ્સેતં અધિવચનં. ‘‘સઙ્ખા, સઙ્ખાત’’ન્તિ અત્થતો એકં; કોટ્ઠાસસ્સેતં અધિવચનં, ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૮૦) વિય. થેય્યઞ્ચ તં સઙ્ખાતઞ્ચાતિ થેય્યસઙ્ખાતં, થેય્યચિત્તસઙ્ખાતો એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. કરણત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં, તસ્મા થેય્યસઙ્ખાતેનાતિ અત્થતો દટ્ઠબ્બં. યો ચ થેય્યસઙ્ખાતેન આદિયતિ, સો યસ્મા થેય્યચિત્તો હોતિ, તસ્મા બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વા અત્થમેવ દસ્સેતું થેય્યચિત્તો અવહરણચિત્તોતિ એવમસ્સ પદભાજનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

આદિયેય્ય , હરેય્ય, અવહરેય્ય, ઇરિયાપથં વિકોપેય્ય, ઠાના ચાવેય્ય, સઙ્કેતં વીતિનામેય્યાતિ એત્થ પન પઠમપદં અભિયોગવસેન વુત્તં, દુતિયપદં અઞ્ઞેસં ભણ્ડં હરન્તસ્સ ગચ્છતો વસેન, તતિયપદં ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન, ચતુત્થં સવિઞ્ઞાણકવસેન, પઞ્ચમં થલે નિક્ખિત્તાદિવસેન, છટ્ઠં પરિકપ્પવસેન વા સુઙ્કઘાતવસેન વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યોજના પનેત્થ એકભણ્ડવસેનપિ નાનાભણ્ડવસેનપિ હોતિ. એકભણ્ડવસેન ચ સવિઞ્ઞાણકેનેવ લબ્ભતિ, નાનાભણ્ડવસેન સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકમિસ્સકેન.

તત્થ નાનાભણ્ડવસેન તાવ એવં વેદિતબ્બં – આદિયેય્યાતિ આરામં અભિયુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. સામિકો ‘‘ન મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ.

હરેય્યાતિ અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તો સીસે ભારં થેય્યચિત્તો આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ફન્દાપેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ખન્ધં ઓરોપેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ.

અવહરેય્યાતિ ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડં ‘‘દેહિ મે ભણ્ડ’’ન્તિ વુચ્ચમાનો ‘‘નાહં ગણ્હામી’’તિ ભણતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. સામિકો ‘‘ન મય્હં દસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ.

ઇરિયાપથંવિકોપેય્યાતિ ‘‘સહભણ્ડહારકં નેસ્સામી’’તિ પઠમં પાદં સઙ્કામેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. દુતિયં પાદં સઙ્કામેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ.

ઠાના ચાવેય્યાતિ થલટ્ઠં ભણ્ડં થેય્યચિત્તો આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ફન્દાપેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ઠાના ચાવેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ.

સઙ્કેતં વીતિનામેય્યાતિ પરિકપ્પિતટ્ઠાનં પઠમં પાદં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. દુતિયં પાદં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. અથ વા પઠમં પાદં સુઙ્કઘાતં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. દુતિયં પાદં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સાતિ – અયમેત્થ નાનાભણ્ડવસેન યોજના.

એકભણ્ડવસેન પન સસ્સામિકં દાસં વા તિરચ્છાનં વા યથાવુત્તેન અભિયોગાદિના નયેન આદિયતિ વા હરતિ વા અવહરતિ વા ઇરિયાપથં વા વિકોપેતિ, ઠાના વા ચાવેતિ, પરિચ્છેદં વા અતિક્કામેતિ – અયમેત્થ એકભણ્ડવસેન યોજના.

પઞ્ચવીસતિઅવહારકથા

અપિચ ઇમાનિ છ પદાનિ વણ્ણેન્તેન પઞ્ચ પઞ્ચકે સમોધાનેત્વા પઞ્ચવીસતિ અવહારા દસ્સેતબ્બા. એવં વણ્ણયતા હિ ઇદં અદિન્નાદાનપારાજિકં સુવણ્ણિતં હોતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ ઠાને સબ્બઅટ્ઠકથા આકુલા લુળિતા દુવિઞ્ઞેય્યવિનિચ્છયા. તથા હિ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ યાનિ તાનિ પાળિયં ‘‘પઞ્ચહાકારેહિ અદિન્નં આદિયન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સ, પરપરિગ્ગહિતઞ્ચ હોતી’’તિઆદિના નયેન અવહારઙ્ગાનિ વુત્તાનિ, તાનિપિ ગહેત્વા કત્થચિ એકં પઞ્ચકં દસ્સિતં, કત્થચિ ‘‘છહાકારેહી’’તિ આગતેહિ સદ્ધિં દ્વે પઞ્ચકાનિ દસ્સિતાનિ. એતાનિ ચ પઞ્ચકાનિ ન હોન્તિ. યત્થ હિ એકેકેન પદેન અવહારો સિજ્ઝતિ, તં પઞ્ચકં નામ વુચ્ચતિ. એત્થ પન સબ્બેહિપિ પદેહિ એકોયેવ અવહારો. યાનિ ચ તત્થ લબ્ભમાનાનિયેવ પઞ્ચકાનિ દસ્સિતાનિ, તેસમ્પિ ન સબ્બેસં અત્થો પકાસિતો. એવમિમસ્મિં ઠાને સબ્બઅટ્ઠકથા આકુલા લુળિતા દુવિઞ્ઞેય્યવિનિચ્છયા. તસ્મા પઞ્ચ પઞ્ચકેસમોધાનેત્વા દસ્સિયમાના ઇમે પઞ્ચવીસતિ અવહારા સાધુકં સલ્લક્ખેતબ્બા.

પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ નામ – નાનાભણ્ડપઞ્ચકં, એકભણ્ડપઞ્ચકં, સાહત્થિકપઞ્ચકં, પુબ્બપયોગપઞ્ચકં, થેય્યાવહારપઞ્ચકન્તિ. તત્થ નાનાભણ્ડપઞ્ચકઞ્ચ એકભણ્ડપઞ્ચકઞ્ચ ‘‘આદિયેય્ય, હરેય્ય, અવહરેય્ય, ઇરિયાપથં વિકોપેય્ય, ઠાના ચાવેય્યા’’તિ ઇમેસં પદાનં વસેન લબ્ભન્તિ. તાનિ પુબ્બે યોજેત્વા દસ્સિતનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. યં પનેતં ‘‘સઙ્કેતં વીતિનામેય્યા’’તિ છટ્ઠં પદં, તં પરિકપ્પાવહારસ્સ ચ નિસ્સગ્ગિયાવહારસ્સ ચ સાધારણં. તસ્મા તં તતિયપઞ્ચમેસુ પઞ્ચકેસુ લબ્ભમાનપદવસેન યોજેતબ્બં. વુત્તં નાનાભણ્ડપઞ્ચકઞ્ચ એકભણ્ડપઞ્ચકઞ્ચ.

કતમં સાહત્થિકપઞ્ચકં? પઞ્ચ અવહારા – સાહત્થિકો, આણત્તિકો, નિસ્સગ્ગિયો, અત્થસાધકો, ધુરનિક્ખેપોતિ. તત્થ સાહત્થિકો નામ પરસ્સ ભણ્ડં સહત્થા અવહરતિ. આણત્તિકો નામ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતિ. નિસ્સગ્ગિયો નામ અન્તોસુઙ્કઘાતે ઠિતો બહિસુઙ્કઘાતં પાતેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સાતિ, ઇમિના ચ સદ્ધિં ‘‘સઙ્કેતં વીતિનામેય્યા’’તિ ઇદં પદયોજનં લભતિ. અત્થસાધકો નામ ‘‘અસુકં નામ ભણ્ડં યદા સક્કોસિ, તદા અવહરા’’તિ આણાપેતિ. તત્થ સચે પરો અનન્તરાયિકો હુત્વા તં અવહરતિ, આણાપકો આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકો હોતિ, અવહારકો પન અવહટકાલે. અયં અત્થસાધકો. ધુરનિક્ખેપો પન ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન વેદિતબ્બો. ઇદં સાહત્થિકપઞ્ચકં.

કતમં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં? અપરેપિ પઞ્ચ અવહારા – પુબ્બપયોગો, સહપયોગો, સંવિદાવહારો, સઙ્કેતકમ્મં, નિમિત્તકમ્મન્તિ. તત્થ આણત્તિવસેન પુબ્બપયોગો વેદિતબ્બો. ઠાના ચાવનવસેન સહપયોગો. ઇતરે પન તયો પાળિયં (પારા. ૧૧૮-૧૨૦) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ. ઇદં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં.

કતમં થેય્યાવહારપઞ્ચકં? અપરેપિ પઞ્ચ અવહારા – થેય્યાવહારો, પસય્હાવહારો, પરિકપ્પાવહારો, પટિચ્છન્નાવહારો, કુસાવહારોતિ. તે પઞ્ચપિ ‘‘અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ સઙ્ઘસ્સ ચીવરે ભાજિયમાને થેય્યચિત્તો કુસં સઙ્કામેત્વા ચીવરં અગ્ગહેસી’’તિ (પારા. ૧૩૮) એતસ્મિં કુસસઙ્કામનવત્થુસ્મિં વણ્ણયિસ્સામ. ઇદં થેય્યાવહારપઞ્ચકં. એવમિમાનિ પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ સમોધાનેત્વા ઇમે પઞ્ચવીસતિ અવહારા વેદિતબ્બા.

ઇમેસુ ચ પન પઞ્ચસુ પઞ્ચકેસુ કુસલેન વિનયધરેન ઓતિણ્ણં વત્થું સહસા અવિનિચ્છિનિત્વાવ પઞ્ચ ઠાનાનિ ઓલોકેતબ્બાનિ. યાનિ સન્ધાય પોરાણા આહુ –

‘‘વત્થું કાલઞ્ચ દેસઞ્ચ, અગ્ઘં પરિભોગપઞ્ચમં;

તુલયિત્વા પઞ્ચ ઠાનાનિ, ધારેય્યત્થં વિચક્ખણો’’તિ.

તત્થ વત્થુન્તિ ભણ્ડં; અવહારકેન હિ ‘‘મયા ઇદં નામ અવહટ’’ન્તિ વુત્તેપિ આપત્તિં અનારોપેત્વાવ તં ભણ્ડં સસ્સામિકં વા અસ્સામિકં વાતિ ઉપપરિક્ખિતબ્બં. સસ્સામિકેપિ સામિકાનં સાલયભાવો વા નિરાલયભાવો વા ઉપપરિક્ખિતબ્બો. સચે તેસં સાલયકાલે અવહટં, ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા આપત્તિ કાતબ્બા. સચે નિરાલયકાલે, ન પારાજિકેન કારેતબ્બો. ભણ્ડસામિકેસુ પન ભણ્ડં આહરાપેન્તેસુ ભણ્ડં દાતબ્બં. અયમેત્થ સામીચિ.

ઇમસ્સ પનત્થસ્સ દીપનત્થમિદં વત્થુ – ભાતિયરાજકાલે કિર મહાચેતિયપૂજાય દક્ખિણદિસતો એકો ભિક્ખુ સત્તહત્થં પણ્ડુકાસાવં અંસે કરિત્વા ચેતિયઙ્ગણં પાવિસિ; તઙ્ખણમેવ ચ રાજાપિ ચેતિયવન્દનત્થં આગતો. તત્થ ઉસ્સારણાય વત્તમાનાય મહાજનસમ્મદ્દો અહોસિ. અથ સો ભિક્ખુ જનસમ્મદ્દપીળિતો અંસતો પતન્તં કાસાવં અદિસ્વાવ નિક્ખન્તો; નિક્ખમિત્વા ચ કાસાવં અપસ્સન્તો ‘‘કો ઈદિસે જનસમ્મદ્દે કાસાવં લચ્છતિ, ન દાનિ તં મય્હ’’ન્તિ ધુરનિક્ખેપં કત્વા ગતો. અથઞ્ઞો ભિક્ખુ પચ્છા આગચ્છન્તો તં કાસાવં દિસ્વા થેય્યચિત્તેન ગહેત્વા પુન વિપ્પટિસારી હુત્વા ‘‘અસ્સમણો દાનિમ્હિ, વિબ્ભમિસ્સામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્નેપિ ‘‘વિનયધરે પુચ્છિત્વા ઞસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ.

તેન ચ સમયેન ચૂળસુમનત્થેરો નામ સબ્બપરિયત્તિધરો વિનયાચરિયપામોક્ખો મહાવિહારે પટિવસતિ. સો ભિક્ખુ થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ઓકાસં કારેત્વા અત્તનો કુક્કુચ્ચં પુચ્છિ. થેરો તેન ભટ્ઠે જનકાયે પચ્છા આગન્ત્વા ગહિતભાવં ઞત્વા ‘‘અત્થિ દાનિ એત્થ ઓકાસો’’તિ ચિન્તેત્વા આહ – ‘‘સચે કાસાવસામિકં ભિક્ખું આનેય્યાસિ, સક્કા ભવેય્ય તવ પતિટ્ઠા કાતુ’’ન્તિ. ‘‘કથાહં, ભન્તે, તં દક્ખિસ્સામી’’તિ? ‘‘તહિં તહિં ગન્ત્વા ઓલોકેહી’’તિ. સો પઞ્ચપિ મહાવિહારે ઓલોકેત્વા નેવ અદ્દક્ખિ. તતો નં થેરો પુચ્છિ – ‘‘કતરાય દિસાય બહૂ ભિક્ખૂ આગચ્છન્તી’’તિ? ‘‘દક્ખિણદિસાય, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ કાસાવં દીઘતો ચ તિરિયઞ્ચ મિનિત્વા ઠપેહિ. ઠપેત્વા દક્ખિણદિસાય વિહારપટિપાટિયા વિચિનિત્વા તં ભિક્ખું આનેહી’’તિ. સો તથા કત્વા તં ભિક્ખું દિસ્વા થેરસ્સ સન્તિકં આનેસિ. થેરો પુચ્છિ – ‘‘તવેદં કાસાવ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કુહિં તે પાતિત’’ન્તિ? સો સબ્બં આચિક્ખિ. થેરો પન તેન કતં ધુરનિક્ખેપં સુત્વા ઇતરં પુચ્છિ – ‘‘તયા ઇદં કુહિં દિસ્વા ગહિત’’ન્તિ? સોપિ સબ્બં આરોચેસિ. તતો નં થેરો આહ – ‘‘સચે તે સુદ્ધચિત્તેન ગહિતં અભવિસ્સ, અનાપત્તિયેવ તે અસ્સ. થેય્યચિત્તેન પન ગહિતત્તા દુક્કટં આપન્નોસિ. તં દેસેત્વા અનાપત્તિકો હોહિ. ઇદઞ્ચ કાસાવં અત્તનો સન્તકં કત્વા એતસ્સેવ ભિક્ખુનો દેહી’’તિ. સો ભિક્ખુ અમતેનેવ અભિસિત્તો પરમસ્સાસપ્પત્તો અહોસીતિ. એવં વત્થુ ઓલોકેતબ્બં.

કાલોતિ અવહારકાલો. તદેવ હિ ભણ્ડં કદાચિ સમગ્ઘં હોતિ, કદાચિ મહગ્ઘં. તસ્મા તં ભણ્ડં યસ્મિં કાલે અવહટં, તસ્મિંયેવ કાલે યો તસ્સ અગ્ઘો હોતિ, તેન અગ્ઘેન આપત્તિ કારેતબ્બા. એવં કાલો ઓલોકેતબ્બો.

દેસોતિ અવહારદેસો. તઞ્હિ ભણ્ડં યસ્મિં દેસે અવહટં, તસ્મિંયેવ દેસે યો તસ્સ અગ્ઘો હોતિ, તેન અગ્ઘેન આપત્તિ કારેતબ્બા. ભણ્ડુટ્ઠાનદેસે હિ ભણ્ડં સમગ્ઘં હોતિ, અઞ્ઞત્થ મહગ્ઘં.

ઇમસ્સાપિ ચ અત્થસ્સ દીપનત્થમિદં વત્થુ – અન્તરસમુદ્દે કિર એકો ભિક્ખુ સુસણ્ઠાનં નાળિકેરં લભિત્વા ભમં આરોપેત્વા સઙ્ખથાલકસદિસં મનોરમં પાનીયથાલકં કત્વા તત્થેવ ઠપેત્વા ચેતિયગિરિં અગમાસિ. અથઞ્ઞો ભિક્ખુ અન્તરસમુદ્દં ગન્ત્વા તસ્મિં વિહારે પટિવસન્તો તં થાલકં દિસ્વા થેય્યચિત્તેન ગહેત્વા ચેતિયગિરિમેવ આગતો. તસ્સ તત્થ યાગું પિવન્તસ્સ તં થાલકં દિસ્વા થાલકસામિકો ભિક્ખુ આહ – ‘‘કુતો તે ઇદં લદ્ધ’’ન્તિ? ‘‘અન્તરસમુદ્દતો મે આનીત’’ન્તિ. સો તં ‘‘નેતં તવ સન્તકં, થેય્યાય તે ગહિત’’ન્તિ સઙ્ઘમજ્ઝં આકડ્ઢિ. તત્થ ચ વિનિચ્છયં અલભિત્વા મહાવિહારં અગમિંસુ. તત્થ ભેરિં પહરાપેત્વા મહાચેતિયસમીપે સન્નિપાતં કત્વા વિનિચ્છયં આરભિંસુ. વિનયધરત્થેરા અવહારં સઞ્ઞાપેસું.

તસ્મિઞ્ચ સન્નિપાતે આભિધમ્મિકગોદત્તત્થેરો નામ વિનયકુસલો હોતિ. સો એવમાહ – ‘‘ઇમિના ઇદં થાલકં કુહિં અવહટ’’ન્તિ? ‘‘અન્તરસમુદ્દે અવહટ’’ન્તિ. ‘‘તત્રિદં કિં અગ્ઘતી’’તિ? ‘‘ન કિઞ્ચિ અગ્ઘતિ. તત્ર હિ નાળિકેરં ભિન્દિત્વા મિઞ્જં ખાદિત્વા કપાલં છડ્ડેન્તિ, દારુઅત્થં પન ફરતી’’તિ. ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો એત્થ હત્થકમ્મં કિં અગ્ઘતી’’તિ? ‘‘માસકં વા ઊનમાસકં વા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન કત્થચિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન માસકેન વા ઊનમાસકેન વા પારાજિકં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ. એવં વુત્તે ‘‘સાધુ! સાધુ! સુકથિતં સુવિનિચ્છિત’’ન્તિ એકસાધુકારો અહોસિ. તેન ચ સમયેન ભાતિયરાજાપિ ચેતિયવન્દનત્થં નગરતો નિક્ખમન્તો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા સબ્બં પટિપાટિયા સુત્વા નગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘મયિ સન્તે ભિક્ખૂનમ્પિ ભિક્ખૂનીનમ્પિ ગિહીનમ્પિ અધિકરણં આભિધમ્મિકગોદત્તત્થેરેન વિનિચ્છિતં સુવિનિચ્છિતં, તસ્સ વિનિચ્છયે અતિટ્ઠમાનં રાજાણાય ઠપેમી’’તિ. એવં દેસો ઓલોકેતબ્બો.

અગ્ઘોતિ ભણ્ડગ્ઘો. નવભણ્ડસ્સ હિ યો અગ્ઘો હોતિ, સો પચ્છા પરિહાયતિ; યથા નવધોતો પત્તો અટ્ઠ વા દસ વા અગ્ઘતિ, સો પચ્છા ભિન્નો વા છિદ્દો વા આણિગણ્ઠિકાહતો વા અપ્પગ્ઘો હોતિ તસ્મા ન સબ્બદા ભણ્ડં પકતિઅગ્ઘેનેવ કાતબ્બન્તિ. એવં અગ્ઘો ઓલોકેતબ્બો.

પરિભોગોતિ ભણ્ડપરિભોગો. પરિભોગેનાપિ હિ વાસિઆદિભણ્ડસ્સ અગ્ઘો પરિહાયતિ. તસ્મા એવં ઉપપરિક્ખિતબ્બં, સચે કોચિ કસ્સચિ પાદગ્ઘનકં વાસિં હરતિ, તત્ર વાસિસામિકો પુચ્છિતબ્બો – ‘‘તયા અયં વાસિ કિત્તકેન કીતા’’તિ? ‘‘પાદેન, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન તે કિણિત્વાવ ઠપિતા, ઉદાહુ તં વળઞ્જેસી’’તિ? સચે વદતિ ‘‘એકદિવસં મે દન્તકટ્ઠં વા રજનછલ્લિં વા પત્તપચનકદારું વા છિન્નં, ઘંસિત્વા વા નિસિતા’’તિ. અથસ્સા પોરાણો અગ્ઘો ભટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. યથા ચ વાસિયા એવં અઞ્જનિયા વા અઞ્જનિસલાકાય વા કુઞ્ચિકાય વા પલાલેન વા થુસેહિ વા ઇટ્ઠકચુણ્ણેન વા એકવારં ઘંસિત્વા ધોવનમત્તેનાપિ અગ્ઘો ભસ્સતિ. તિપુમણ્ડલસ્સ મકરદન્તચ્છેદનેનાપિ પરિમજ્જિતમત્તેનાપિ, ઉદકસાટિકાય સકિં નિવાસનપારુપનેનાપિ પરિભોગસીસેન અંસે વા સીસે વા ઠપનમત્તેનાપિ, તણ્ડુલાદીનં પપ્ફોટનેનાપિ તતો એકં વા દ્વે વા અપનયનેનાપિ, અન્તમસો એકં પાસાણસક્ખરં ઉદ્ધરિત્વા છડ્ડિતમત્તેનાપિ, સપ્પિતેલાદીનં ભાજનન્તરપઅવત્તનેનાપિ, અન્તમસો તતો મક્ખિકં વા કિપિલ્લિકં વા ઉદ્ધરિત્વા છડ્ડિતમત્તેનાપિ, ગુળપિણ્ડકસ્સ મધુરભાવજાનનત્થં નખેન વિજ્ઝિત્વા અણુમત્તં ગહિતમત્તેનાપિ અગ્ઘો ભસ્સતિ. તસ્મા યંકિઞ્ચિ પાદગ્ઘનકં વુત્તનયેનેવ સામિકેહિ પરિભોગેન ઊનં કતં હોતિ, ન તં અવહટો ભિક્ખુ પારાજિકેન કાતબ્બો. એવં પરિભોગો ઓલોકેતબ્બો. એવં ઇમાનિ તુલયિત્વા પઞ્ચ ઠાનાનિ ધારેય્યત્થં વિચક્ખણો, આપત્તિં વા અનાપત્તિં વા ગરુકં વા લહુકં વા આપત્તિં યથાઠાને ઠપેય્યાતિ.

નિટ્ઠિતો ‘‘આદિયેય્ય…પે… સઙ્કેતં વીતિનામેય્યા’’તિ.

ઇમેસં પદાનં વિનિચ્છયો.

ઇદાનિ યદિદં ‘‘યથારૂપે અદિન્નાદાને’’તિઆદીનિ વિભજન્તેન ‘‘યથારૂપં નામા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથારૂપન્તિ યથાજાતિકં. તં પન યસ્મા પાદતો પટ્ઠાય હોતિ, તસ્મા ‘‘પાદં વા પાદારહં વા અતિરેકપાદં વા’’તિ આહ. તત્થ પાદેન કહાપણસ્સ ચતુત્થભાગં અકપ્પિયભણ્ડમેવ દસ્સેતિ. પાદારહેન પાદગ્ઘનકં કપ્પિયભણ્ડં. અતિરેકપાદેન ઉભયમ્પિ. એત્તાવતા સબ્બાકારેન દુતિયપારાજિકપ્પહોનકવત્થુ દસ્સિતં હોતિ.

પથબ્યા રાજાતિ સકલપથવિયા રાજા દીપચક્કવત્તી અસોકસદિસો, યો વા પનઞ્ઞોપિ એકદીપે રાજા, સીહળરાજસદિસો. પદેસરાજાતિ એકદીપસ્સ પદેસિસ્સરો, બિમ્બિસાર-પસેનદિ-આદયો વિય. મણ્ડલિકા નામ યે દીપપદેસેપિ એકમેકં મણ્ડલં ભુઞ્જન્તિ. અન્તરભોગિકા નામ દ્વિન્નં રાજૂનં અન્તરા કતિપયગામસામિકા. અક્ખદસ્સાતિ ધમ્મવિનિચ્છનકા, તે ધમ્મસભાયં નિસીદિત્વા અપરાધાનુરૂપં ચોરાનં હત્થપાદચ્છેજ્જાદિં અનુસાસન્તિ. યે પન ઠાનન્તરપ્પત્તા અમચ્ચા વા રાજકુમારા વા કતાપરાધા હોન્તિ, તે રઞ્ઞો આરોચેન્તિ, ગરુકં ઠાનં સયં ન વિનિચ્છિનન્તિ. મહામત્તાતિ ઠાનન્તરપ્પત્તા મહાઅમચ્ચા; તેપિ તત્થ તત્થ ગામે વા નિગમે વા નિસીદિત્વા રાજકિચ્ચં કરોન્તિ. યે વા પનાતિ અઞ્ઞેપિ યે રાજકુલનિસ્સિતા વા સકિસ્સરિયનિસ્સિતા વા હુત્વા છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તિ, સબ્બેપિ તે ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘રાજાનો’’તિ દસ્સેતિ.

હનેય્યુન્તિ પોથેય્યુઞ્ચેવ છિન્દેય્યુઞ્ચ. પબ્બાજેય્યુન્તિ નીહરેય્યું. ચોરોસીતિ એવમાદીનિ ચ વત્વા પરિભાસેય્યું; તેનેવાહ – ‘‘પરિભાસો એસો’’તિ. પુરિમં ઉપાદાયાતિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિત્વા પારાજિકં આપત્તિં આપન્નં પુગ્ગલં ઉપાદાય. સેસં પુબ્બે વુત્તનયત્તા ઉત્તાનપદત્થત્તા ચ પાકટમેવાતિ.

૯૩. એવં ઉદ્દિટ્ઠસિક્ખાપદં પદાનુક્કમેન વિભજિત્વા ઇદાનિ યં તં આદિયેય્યાતિઆદીહિ છહિ પદેહિ સઙ્ખેપતો આદાનં દસ્સેત્વા સઙ્ખેપતોએવ ‘‘પાદં વા પાદારહં વા અતિરેકપાદં વા’’તિ આદાતબ્બભણ્ડં દસ્સિતં, તં યત્થ યત્થ ઠિતં, યથા યથા આદાનં ગચ્છતિ, અનાગતે પાપભિક્ખૂનં લેસોકાસનિરુન્ધનત્થં તથા તથા વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘ભૂમટ્ઠં થલટ્ઠ’’ન્તિઆદિના નયેન માતિકં ઠપેત્વા ‘‘ભૂમટ્ઠં નામ ભણ્ડં ભૂમિયં નિક્ખિત્તં હોતી’’તિઆદિના નયેન તસ્સ વિભઙ્ગં આહ.

પઞ્ચવીસતિઅવહારકથા નિટ્ઠિતા.

ભૂમટ્ઠકથા

૯૪. તત્રાયં અનુત્તાનપદવણ્ણનાય સદ્ધિં વિનિચ્છયકથા. નિખાતન્તિ ભૂમિયં ખણિત્વા ઠપિતં. પટિચ્છન્નન્તિ પંસુઇટ્ઠકાદીહિ પટિચ્છન્નં. ભૂમટ્ઠં ભણ્ડં…પે… ગચ્છતિ વા, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ તં એવં નિખણિત્વા વા પટિચ્છાદેત્વા વા ઠપિતત્તા ભૂમિયં ઠિતં ભણ્ડં યો ભિક્ખુ કેનચિદેવ ઉપાયેન ઞત્વા ‘‘આહરિસ્સામી’’તિ થેય્યચિત્તો હુત્વા રત્તિભાગે ઉટ્ઠાય ગચ્છતિ, સો ભણ્ડટ્ઠાનં અપ્પત્વાપિ સબ્બકાયવચીવિકારેસુ દુક્કટં આપજ્જતિ. કથં? સો હિ તસ્સ આહરણત્થાય ઉટ્ઠહન્તો યં યં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં ફન્દાપેતિ, સબ્બત્થ દુક્કટમેવ. નિવાસનપારુપનં સણ્ઠપેતિ, હત્થવારે હત્થવારે દુક્કટં. ‘‘મહન્તં નિધાનં ન સક્કા એકેન આહરિતું, દુતિયં પરિયેસિસ્સામી’’તિ કસ્સચિ સહાયસ્સ સન્તિકં ગન્તુકામો દ્વારં વિવરતિ, પદવારે ચ હત્થવારે ચ દુક્કટં. દ્વારપિદહને પન અઞ્ઞસ્મિં વા ગમનસ્સ અનુપકારે અનાપત્તિ. તસ્સ નિપન્નોકાસં ગન્ત્વા ‘‘ઇત્થન્નામા’’તિ પક્કોસતિ, તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘એહિ ગચ્છામા’’તિ વદતિ, વાચાય વાચાય દુક્કટં. સો તસ્સ વચનેન ઉટ્ઠહતિ, તસ્સાપિ દુક્કટં. ઉટ્ઠહિત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્તુકામો નિવાસનપારુપનં સણ્ઠપેતિ, દ્વારં વિવરિત્વા તસ્સ સમીપં ગચ્છતિ, હત્થવારપદવારેસુ સબ્બત્થ દુક્કટં. સો તં પુચ્છતિ ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચ કુહિં, અસુકઞ્ચ અસુકઞ્ચ પક્કોસાહી’’તિ, વાચાય વાચાય દુક્કટં. સબ્બે સમાગતે દિસ્વા ‘‘મયા અસુકસ્મિં નામ ઠાને એવરૂપો નિધિ ઉપલદ્ધો, ગચ્છામ તં ગહેત્વા પુઞ્ઞાનિ ચ કરિસ્સામ, સુખઞ્ચ જીવિસ્સામા’’તિ વદતિ, વાચાય વાચાય દુક્કટમેવ.

એવં લદ્ધસહાયો કુદાલં પરિયેસતિ. સચે પનસ્સ અત્તનો કુદાલો અત્થિ, ‘‘તં આહરિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તો ચ ગણ્હન્તો ચ આહરન્તો ચ સબ્બત્થ હત્થવારપદવારેસુ દુક્કટં આપજ્જતિ. સચે નત્થિ, અઞ્ઞં ભિક્ખું વા ગહટ્ઠં વા ગન્ત્વા યાચતિ, યાચન્તો ચ સચે ‘‘કુદાલં મે દેહિ, કુદાલેન મે અત્થો, કિઞ્ચિ કાતબ્બમત્થિ, તં કત્વા પચ્ચાહરિસ્સામી’’તિ મુસા અભણન્તો યાચતિ, વાચાય વાચાય દુક્કટં. સચે ‘‘માતિકા સોધેતબ્બા અત્થિ, વિહારે ભૂમિકમ્મં કાતબ્બં અત્થી’’તિ મુસાપિ ભણતિ, યં યં વચનં મુસા, તત્થ તત્થ પાચિત્તિયં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન સચ્ચેપિ અલિકેપિ દુક્કટમેવ વુત્તં, તં પમાદલિખિતન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગે પાચિત્તિયટ્ઠાને દુક્કટં નામ અત્થિ. સચે પન કુદાલસ્સ દણ્ડો નત્થિ, ‘‘દણ્ડં કરિસ્સામી’’તિ વાસિં વા ફરસું વા નિસેતિ, તદત્થાય ગચ્છતિ, ગન્ત્વા સુક્ખકટ્ઠં છિન્દતિ તચ્છતિ આકોટેતિ, સબ્બત્થ હત્થવારપદવારેસુ દુક્કટં. અલ્લરુક્ખં છિન્દતિ, પાચિત્તિયં. તતો પરં સબ્બપયોગેસુ દુક્કટં. સઙ્ખેપટ્ઠકથાયં પન મહાપચ્ચરિયઞ્ચ તત્થ જાતકકટ્ઠલતાછેદનત્થં વાસિફરસું પરિયેસન્તાનમ્પિ દુક્કટં વુત્તં. સચે પન તેસં એવં હોતિ ‘‘વાસિફરસુકુદાલે યાચન્તા આસઙ્કિતા ભવિસ્સામ, લોહં સમુટ્ઠાપેત્વા કરોમા’’તિ. તતો અરઞ્ઞં ગન્ત્વા લોહબીજત્થં પથવિં ખણન્તિ, અકપ્પિયપથવિં ખણન્તાનં દુક્કટેહિ સદ્ધિં પાચિત્તિયાનીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. યથા ચ ઇધ, એવં સબ્બત્થ પાચિત્તિયટ્ઠાને દુક્કટા ન મુચ્ચતિ. કપ્પિયપથવિં ખણન્તાનં દુક્કટાનિયેવ. બીજં પન ગહેત્વા તતો પરં સબ્બકિરિયાસુ પયોગે પયોગે દુક્કટં.

પિટકપરિયેસનેપિ હત્થવારપદવારેસુ વુત્તનયેનેવ દુક્કટં. મુસાવાદે પાચિત્તિયં. પિટકં કાતુકામતાય વલ્લિચ્છેદને પાચિત્તિયન્તિ સબ્બં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. ગચ્છતિ વા આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એવં પરિયિટ્ઠસહાયકુદાલપિટકો નિધિટ્ઠાનં ગચ્છતિ, પદવારે પદવારે દુક્કટં. સચે પન ગચ્છન્તો ‘‘ઇમં નિધિં લદ્ધા બુદ્ધપૂજં વા ધમ્મપૂજં વા સઙ્ઘભત્તં વા કરિસ્સામી’’તિ કુસલં ઉપ્પાદેતિ, કુસલચિત્તેન ગમને અનાપત્તિ. કસ્મા? ‘‘થેય્યચિત્તો દુતિયં વા…પે… ગચ્છતિ વા, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તત્તા. યથા ચ ઇધ, એવં સબ્બત્થ અથેય્યચિત્તસ્સ અનાપત્તિ. મગ્ગતો ઓક્કમ્મ નિધાનટ્ઠાનં ગમનત્થાય મગ્ગં કરોન્તો ભૂતગામં છિન્દતિ, પાચિત્તિયં. સુક્ખકટ્ઠં છિન્દતિ, દુક્કટં.

તત્થજાતકન્તિ ચિરનિહિતાય કુમ્ભિયા ઉપરિ જાતકં. કટ્ઠં વા લતં વાતિ ન કેવલં કટ્ઠલતમેવ, યંકિઞ્ચિ અલ્લં વા સુક્ખં વા તિણરુક્ખલતાદિં છિન્દન્તસ્સ સહપયોગત્તા દુક્કટમેવ હોતિ.

અટ્ઠવિધં હેતં દુક્કટં નામ ઇમસ્મિં ઠાને સમોધાનેત્વા થેરેહિ દસ્સિતં – પુબ્બપયોગદુક્કટં, સહપયોગદુક્કટં, અનામાસદુક્કટં, દુરુપચિણ્ણદુક્કટં, વિનયદુક્કટં, ઞાતદુક્કટં, ઞત્તિદુક્કટં, પટિસ્સવદુક્કટન્તિ. તત્થ ‘‘થેય્યચિત્તો દુતિયં વા કુદાલં વા પિટકં વા પરિયેસતિ ગચ્છતિ વા, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇદં પુબ્બપયોગદુક્કટં નામ. એત્થ હિ દુક્કટટ્ઠાને દુક્કટં, પાચિત્તિયટ્ઠાને પાચિત્તિયમેવ હોતિ. ‘‘તત્થજાતકં કટ્ઠં વા લતં વા છિન્દતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇદં સહપયોગદુક્કટં નામ. એત્થ પન પાચિત્તિયવત્થુ ચ દુક્કટવત્થુ ચ દુક્કટટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ. કસ્મા? અવહારસ્સ સહપયોગત્તાતિ. યં પન દસવિધં રતનં, સત્તવિધં ધઞ્ઞં, સબ્બઞ્ચ આવુધભણ્ડાદિં આમસન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં, ઇદં અનામાસદુક્કટં નામ. યં કદલિનાળિકેરાદીનં તત્થજાતકફલાનિ આમસન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં, ઇદં દુરુપચિણ્ણદુક્કટં નામ. યં પન પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ પત્તે રજે પતિતે પત્તં અપ્પટિગ્ગહેત્વા અધોવિત્વા વા તત્થ ભિક્ખં ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં, ઇદં વિનયદુક્કટં નામ. ‘‘સુત્વા ન વદન્તિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૪૧૯) ઇદં ઞાતદુક્કટં નામ. યં એકાદસસુ સમનુભાસનાસુ ‘‘ઞત્તિયા દુક્કટ’’ન્તિ (પારા. ૪૧૪) વુત્તં, ઇદં ઞત્તિદુક્કટં નામ. ‘‘તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પુરિમિકા ચ ન પઞ્ઞાયતિ, પટિસ્સવે ચ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૦૭) ઇદં પટિસ્સવદુક્કટં નામ. ઇદં પન સહપયોગદુક્કટં. તેન વુત્તં – ‘‘યંકિઞ્ચિ અલ્લં વા સુક્ખં વા તિણરુક્ખલતાદિં છિન્દન્તસ્સ સહપયોગત્તા દુક્કટમેવ હોતી’’તિ.

સચે પનસ્સ તત્થજાતકે તિણરુક્ખલતાદિમ્હિ છિન્નેપિ લજ્જિધમ્મો ઓક્કમતિ, સંવરો ઉપ્પજ્જતિ, છેદનપચ્ચયા દુક્કટં દેસેત્વા મુચ્ચતિ. અથ ધુરનિક્ખેપં અકત્વા સઉસ્સાહોવ પંસું ખણતિ, છેદનદુક્કટં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, ખણનદુક્કટે પતિટ્ઠાતિ. અકપ્પિયપથવિં ખણન્તોપિ હિ ઇધ સહપયોગત્તા દુક્કટમેવ આપજ્જતિ. સચે પનસ્સ સબ્બદિસાસુ ખણિત્વા કુમ્ભિમૂલં પત્તસ્સાપિ લજ્જિધમ્મો ઓક્કમતિ, ખણનપચ્ચયા દુક્કટં દેસેત્વા મુચ્ચતિ.

બ્યૂહતિ વાતિ અથ પન સઉસ્સાહોવ પંસું વિયૂહતિ, એકપસ્સે રાસિં કરોતિ, ખણનદુક્કટં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, વિયૂહનદુક્કટે પતિટ્ઠાતિ. તઞ્ચ પંસું તત્થ તત્થ પુઞ્જં કરોન્તો પયોગે પયોગે દુક્કટં આપજ્જતિ. સચે પન રાસિં કત્વાપિ ધુરનિક્ખેપં કરોતિ, લજ્જિધમ્મં આપજ્જતિ, વિયૂહનદુક્કટં દેસેત્વા મુચ્ચતિ. ઉદ્ધરતિ વાતિ અથ પન સઉસ્સાહોવ પંસું ઉદ્ધરિત્વા બહિ પાતેતિ, વિયૂહનદુક્કટં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, ઉદ્ધરણદુક્કટે પતિટ્ઠાતિ. પંસું પન કુદાલેન વા હત્થેહિ વા પચ્છિયા વા તહિં તહિં પાતેન્તો પયોગે પયોગે દુક્કટં આપજ્જતિ. સચે પન સબ્બં પંસું નીહરિત્વા કુમ્ભિં થલટ્ઠં કત્વાપિ લજ્જિધમ્મં આપજ્જતિ, ઉદ્ધરણદુક્કટં દેસેત્વા મુચ્ચતિ. અથ પન સઉસ્સાહોવ કુમ્ભિં આમસતિ, ઉદ્ધરણદુક્કટં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, આમસનદુક્કટે પતિટ્ઠાતિ. આમસિત્વાપિ ચ લજ્જિધમ્મં આપજ્જન્તો આમસનદુક્કટં દેસેત્વા મુચ્ચતિ. અથ સઉસ્સાહોવ કુમ્ભિં ફન્દાપેતિ, આમસનદુક્કટં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, ‘‘ફન્દાપેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તથુલ્લચ્ચયે પતિટ્ઠાતિ.

તત્રાયં દુક્કટથુલ્લચ્ચયાનં દ્વિન્નમ્પિ વચનત્થો – પઠમં તાવેત્થ દુટ્ઠુ કતં સત્થારા વુત્તકિચ્ચં વિરાધેત્વા કતન્તિ દુક્કટં. અથ વા દુટ્ઠં કતં, વિરૂપા સા કિરિયા ભિક્ખુકિરિયાનં મજ્ઝે ન સોભતીતિ એવમ્પિ દુક્કટં. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘દુક્કટં ઇતિ યં વુત્તં, તં સુણોહિ યથાતથં;

અપરદ્ધં વિરદ્ધઞ્ચ, ખલિતં યઞ્ચ દુક્કટં.

‘‘યં મનુસ્સો કરે પાપં, આવિ વા યદિ વા રહો;

દુક્કટન્તિ પવેદેન્તિ, તેનેતં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિ. (પરિ. ૩૩૯);

ઇતરં પન થૂલત્તા, અચ્ચયત્તા ચ થુલ્લચ્ચયં. ‘‘સમ્પરાયે ચ દુગ્ગતિ’’ (સં. નિ. ૧.૪૯), ‘‘યં હોતિ કટુકપ્ફલ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૬૬; નેત્તિ. ૯૧) વિય ચેત્થ સંયોગભાવો વેદિતબ્બો. એકસ્સ સન્તિકે દેસેતબ્બેસુ હિ અચ્ચયેસુ તેન સમો થૂલો અચ્ચયો નત્થિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘થૂલત્તા અચ્ચયત્તા ચ થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘થુલ્લચ્ચયન્તિ યં વુત્તં, તં સુણોહિ યથાતથં;

એકસ્સ મૂલે યો દેસેતિ, યો ચ તં પટિગ્ગણ્હતિ;

અચ્ચયો તેન સમો નત્થિ, તેનેતં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિ. (પરિ. ૩૩૯);

ફન્દાપેન્તસ્સ ચ પયોગે પયોગે થુલ્લચ્ચયં. ફન્દાપેત્વાપિ ચ લજ્જિધમ્મં ઓક્કન્તો થુલ્લચ્ચયં દેસેત્વા મુચ્ચતિ. સહપયોગતો પટ્ઠાયેવ ચેત્થ પુરિમા પુરિમા આપત્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સહપયોગં પન અકત્વા લજ્જિધમ્મં ઓક્કન્તેન યા પુબ્બપયોગે દુક્કટપાચિત્તિયા આપન્ના, સબ્બા તા દેસેતબ્બા. સહપયોગે ચ તત્થજાતકચ્છેદને બહુકાનિપિ દુક્કટાનિ પંસુખણનં પત્વા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. એકં ખણનદુક્કટમેવ હોતિ. ખણને બહુકાનિપિ વિયૂહનં, વિયૂહને બહુકાનિપિ ઉદ્ધરણં, ઉદ્ધરણે બહુકાનિપિ આમસનં, આમસને બહુકાનિપિ ફન્દાપનં પત્વા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. પંસુખણનાદીસુ ચ લજ્જિધમ્મે ઉપ્પન્ને બહુકાપિ આપત્તિયો હોન્તુ, એકમેવ દેસેત્વા મુચ્ચતીતિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તં. પુરિમાપત્તિપટિપ્પસ્સદ્ધિ ચ નામેસા ‘‘ઞત્તિયા દુક્કટં, દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તી’’તિ (પારા. ૪૧૪) એવં અનુસાવનાસુત્તેસુયેવ આગતા. ઇધ પન દુતિયપારાજિકે અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણેન ગહેતબ્બાતિ.

ઠાનાચાવેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સાતિ યો પન ફન્દાપેત્વાપિ લજ્જિધમ્મં અનોક્કમિત્વાવ તં કુમ્ભિં ઠાનતો અન્તમસો કેસગ્ગમત્તમ્પિ ચાવેતિ, પારાજિકમેવ આપજ્જતીતિ અત્થો. ઠાના ચાવનઞ્ચેત્થ છહિ આકારેહિ વેદિતબ્બં. કથં? કુમ્ભિં મુખવટ્ટિયં ગહેત્વા અત્તનો અભિમુખં આકડ્ઢન્તો ઇમિના અન્તેન ફુટ્ઠોકાસં કેસગ્ગમત્તમ્પિ પારિમન્તેન અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. તથેવ ગહેત્વા પરતો પેલ્લેન્તો પારિમન્તેન ફુટ્ઠોકાસં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઇમિના અન્તેન અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. વામતો વા દક્ખિણતો વા અપનામેન્તો વામન્તેન ફુટ્ઠોકાસં કેસગ્ગમત્તમ્પિ દક્ખિણન્તેન અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. દક્ખિણન્તેન વા ફુટ્ઠોકાસં કેસગ્ગમત્તમ્પિ વામન્તેન અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. ઉદ્ધં ઉક્ખિપન્તો કેસગ્ગમત્તમ્પિ ભૂમિતો મોચેતિ, પારાજિકં. ખણિત્વા હેટ્ઠતો ઓસીદેન્તો બુન્દેન ફુટ્ઠોકાસં કેસગ્ગમત્તમ્પિ મુખવટ્ટિયા અતિક્કામેતિ, પારાજિકન્તિ એવં એકટ્ઠાને ઠિતાય કુમ્ભિયા. યદિ પન કુમ્ભિમુખવટ્ટિયા પાસં કત્વા લોહખાણું વા ખદિરસારાદિખાણું વા પથવિયં આકોટેત્વા તત્થ સઙ્ખલિકાય બન્ધિત્વા ઠપેન્તિ, એકિસ્સા દિસાય એકાય સઙ્ખલિકાય બદ્ધાય દ્વે ઠાનાનિ લબ્ભન્તિ, દ્વીસુ તીસુ ચતૂસુ દિસાસુ ચતૂહિ સઙ્ખલિકાહિ બદ્ધાય પઞ્ચ ઠાનાનિ લબ્ભન્તિ.

તત્થ એકખાણુકે બદ્ધકુમ્ભિયા પઠમં ખાણુકં વા ઉદ્ધરતિ, સઙ્ખલિકં વા છિન્દતિ, થુલ્લચ્ચયં. તતો કુમ્ભિં યથાવુત્તનયેન કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઠાના ચાવેતિ, પારાજિકં. અથ પઠમં કુમ્ભિં ઉદ્ધરતિ, થુલ્લચ્ચયં. તતો ખાણુકં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઠાના ચાવેતિ, સઙ્ખલિકં વા છિન્દતિ, પારાજિકં. એતેન ઉપાયેન દ્વીસુ તીસુ ચતૂસુ ખાણુકેસુ બદ્ધકુમ્ભિયાપિ પચ્છિમે ઠાનાચાવને પારાજિકં. સેસેસુ થુલ્લચ્ચયં વેદિતબ્બં.

સચે ખાણુ નત્થિ, સઙ્ખલિકાય અગ્ગે વલયં કત્વા તત્થજાતકે મૂલે પવેસિતં હોતિ, પઠમં કુમ્ભિં ઉદ્ધરિત્વા પચ્છા મૂલં છેત્વા વલયં નીહરતિ, પારાજિકં. અથ મૂલં અચ્છેત્વા વલયં ઇતો ચિતો ચ સારેતિ, રક્ખતિ. સચે પન મૂલતો અનીહરિત્વાપિ હત્થેન ગહેત્વા આકાસગતં કરોતિ, પારાજિકં. અયમેત્થ વિસેસો. સેસં વુત્તનયમેવ.

કેચિ પન નિમિત્તત્થાય કુમ્ભિમત્થકે નિગ્રોધરુક્ખાદીનિ રોપેન્તિ, મૂલાનિ કુમ્ભિં વિનન્ધિત્વા ઠિતાનિ હોન્તિ, ‘‘મૂલાનિ છિન્દિત્વા કુમ્ભિં ગહેસ્સામી’’તિ છિન્દન્તસ્સ પયોગે પયોગે દુક્કટં. છિન્દિત્વા ઓકાસં કત્વા કુમ્ભિં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઠાના ચાવેતિ, પારાજિકં. મૂલાનિ છિન્દતોવ લુઠિત્વા કુમ્ભી નિન્નટ્ઠાનં ગતા, રક્ખતિ તાવ. ગતટ્ઠાનતો ઉદ્ધરતિ, પારાજિકં. સચે છિન્નેસુ મૂલેસુ એકમૂલમત્તેન કુમ્ભી તિટ્ઠતિ, સો ચ તં ‘‘ઇમસ્મિં મૂલે છિન્ને પતિસ્સતી’’તિ છિન્દતિ, છિન્નમત્તે પારાજિકં. સચે પન એકમૂલેનેવ પાસે બદ્ધસૂકરો વિય ઠિતા હોતિ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ લગ્ગનકં નત્થિ, તસ્મિમ્પિ મૂલે છિન્નમત્તે પારાજિકં. સચે કુમ્ભિમત્થકે મહાપાસાણો ઠપિતો હોતિ, તં દણ્ડેન ઉક્ખિપિત્વા અપનેતુકામો કુમ્ભિમત્થકે જાતરુક્ખં છિન્દતિ, દુક્કટં. તસ્સા સમીપે જાતકં છેત્વા આહરતિ, અતત્થજાતકત્તા તં છિન્દતો પાચિત્તિયં.

અત્તનો ભાજનન્તિ સચે પન કુમ્ભિં ઉદ્ધરિતું અસક્કોન્તો કુમ્ભિગતભણ્ડગ્ગહણત્થં અત્તનો ભાજનં પવેસેત્વા અન્તોકુમ્ભિયં પઞ્ચમાસકં વા અતિરેકપઞ્ચમાસકં વા અગ્ઘનકં થેય્યચિત્તો આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. પરિચ્છેદો ચેત્થ પારાજિકનિયમનત્થં વુત્તો. થેય્યચિત્તેન પન ઊનપઞ્ચમાસકમ્પિ આમસન્તો દુક્કટં આપજ્જતિયેવ.

ફન્દાપેતીતિ એત્થ યાવ એકાબદ્ધં કત્વા અત્તનો ભાજનં પવેસેતિ, તાવ ફન્દાપેતીતિ વુચ્ચતિ. અપિ ચ ઇતો ચિતો ચ અપબ્યૂહન્તોપિ ફન્દાપેતિયેવ, સો થુલ્લચ્ચયં આપજ્જતિ. યદા પન એકાબદ્ધભાવો છિન્નો, કુમ્ભિગતં કુમ્ભિયમેવ, ભાજનગતમ્પિ ભાજનેયેવ હોતિ, તદા અત્તનો ભાજનગતં નામ હોતિ. એવં કત્વા કુમ્ભિતો અનીહતેપિ ચ ભાજને પારાજિકં આપજ્જતિ.

મુટ્ઠિં વા છિન્દતીતિ એત્થ યથા અઙ્ગુલન્તરેહિ નિક્ખન્તકહાપણા કુમ્ભિગતે કહાપણે ન સમ્ફુસન્તિ, એવં મુટ્ઠિં કરોન્તો મુટ્ઠિં છિન્દતિ નામ; સોપિ પારાજિકં આપજ્જતિ.

સુત્તારૂળ્હન્તિ સુત્તે આરૂળ્હં; સુત્તેન આવુતસ્સાપિ સુત્તમયસ્સાપિ એતં અધિવચનં. પામઙ્ગાદીનિહિ સોવણ્ણમયાનિપિ હોન્તિ રૂપિયમયાનિપિ સુત્તમયાનિપિ, મુત્તાવલિઆદયોપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગતા. વેઠનન્તિ સીસવેઠનપટો વુચ્ચતિ. એતેસુ યંકિઞ્ચિ થેય્યચિત્તો આમસતિ, દુક્કટં. ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયં. પામઙ્ગાદીનિ કોટિયં ગહેત્વા આકાસટ્ઠં અકરોન્તો ઉચ્ચારેતિ, થુલ્લચ્ચયં.

ઘંસન્તો નીહરતીતિ એત્થ પન પરિપુણ્ણાય કુમ્ભિયા ઉપરિ સમતિત્તિકં કુમ્ભિં કત્વા ઠપિતં વા એકં કોટિં બુન્દે એકં કોટિં મુખવટ્ટિયં કત્વા ઠપિતં વા ઘંસન્તસ્સ નીહરતો થુલ્લચ્ચયં. કુમ્ભિમુખા મોચેન્તસ્સ પારાજિકં. યં પન ઉપડ્ઢકુમ્ભિયં વા રિત્તકુમ્ભિયં વા ઠપિતં, તસ્સ અત્તનો ફુટ્ઠોકાસોવ ઠાનં, ન સકલા કુમ્ભી, તસ્મા તં ઘંસન્તસ્સાપિ નીહરતો પતિટ્ઠિતોકાસતો કેસગ્ગમત્તે મુત્તે પારાજિકમેવ. કુમ્ભિયા પન પરિપુણ્ણાય વા ઊનાય વા ઉજુકમેવ ઉદ્ધરન્તસ્સ હેટ્ઠિમકોટિયા પતિટ્ઠિતોકાસા મુત્તમત્તેવ પારાજિકં. અન્તોકુમ્ભિયં ઠપિતં યંકિઞ્ચિ પારાજિકપ્પહોનકં ભણ્ડં સકલકુમ્ભિયં ચારેન્તસ્સ, પામઙ્ગાદિઞ્ચ ઘંસિત્વા નીહરન્તસ્સ યાવ મુખવટ્ટિં નાતિક્કમતિ, તાવ થુલ્લચ્ચયમેવ. તસ્સ હિ સબ્બાપિ કુમ્ભી ઠાનન્તિ સઙ્ખેપમહાપચ્ચરિયાદીસુ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઠપિતટ્ઠાનમેવ ઠાનં, ન સકલા કુમ્ભી. તસ્મા યથાઠિતટ્ઠાનતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ મોચેન્તસ્સ પારાજિકમેવા’’તિ વુત્તં, તં પમાણં. ઇતરં પન આકાસગતં અકરોન્તસ્સ ચીવરવંસે ઠપિતચીવરવેઠનકનયેન વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બં. વિનયવિનિચ્છયે હિ આગતે ગરુકે ઠાતબ્બં, એસા વિનયધમ્મતા. અપિચ ‘‘અત્તનો ભાજનગતં વા કરોતિ, મુટ્ઠિં વા છિન્દતી’’તિ વચનતો પેતં વેદિતબ્બં. યથા અન્તોકુમ્ભિયં ઠિતસ્સ ન સબ્બા કુમ્ભી ઠાનન્તિ.

સપ્પિઆદીસુ યંકિઞ્ચિ પિવતો એકપયોગેન પીતમત્તે પારાજિકન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન અયં વિભાગો દસ્સિતો – ‘‘મુખં અનપનેત્વા આકડ્ઢન્તસ્સ પિવતો સચે પરગલગતં પાદં ન અગ્ઘતિ, મુખગતેન સદ્ધિં અગ્ઘતિ, રક્ખતિ તાવ. કણ્ઠેન પન પરિચ્છિન્નકાલેયેવ પારાજિકં હોતિ. સચેપિ ઓટ્ઠેહિ પરિચ્છિન્દન્તો ઓટ્ઠે પિદહતિ, પારાજિકમેવ. ઉપ્પલદણ્ડવેળુનાળિનળનાળિઆદીહિ પિવન્તસ્સાપિ સચે પરગલગતમેવ પાદં અગ્ઘતિ, પારાજિકં. સચે સહ મુખગતેન અગ્ઘતિ, ન તાવ પારાજિકં હોતિ. ઉપ્પલદણ્ડાદિગતેન સદ્ધિં એકાબદ્ધભાવં કોપેત્વા ઓટ્ઠેહિ પરિચ્છિન્નમત્તે પારાજિકં. સચે ઉપ્પલદણ્ડાદિગતેન સદ્ધિં અગ્ઘતિ, ઉપ્પલદણ્ડાદીનં બુન્દે અઙ્ગુલિયાપિ પિહિતમત્તે પારાજિકં. પાદગ્ઘનકે પરગલં અપ્પવિટ્ઠે ઉપ્પલદણ્ડાદીસુ ચ મુખે ચ અતિરેકપાદારહમ્પિ એકાબદ્ધં હુત્વા તિટ્ઠતિ, રક્ખતિયેવા’’તિ. તં સબ્બમ્પિ યસ્મા ‘‘અત્તનો ભાજનગતં વા કરોતિ, મુટ્ઠિં વા છિન્દતી’’તિ ઇમં નયં ભજતિ, તસ્મા સુદસ્સિતમેવ. એસ તાવ એકાબદ્ધે નયો.

સચે પન હત્થેન વા પત્તેન વા થાલકાદિના વા કેનચિ ભાજનેન ગહેત્વા પિવતિ, યમ્હિ પયોગે પાદગ્ઘનકં પૂરેતિ, તમ્હિ ગતે પારાજિકં. અથ મહગ્ઘં હોતિ, સિપ્પિકાયપિ એકપયોગેનેવ પાદગ્ઘનકં ગહેતું સક્કા હોતિ, એકુદ્ધારેયેવ પારાજિકં. ભાજનં પન નિમુજ્જાપેત્વા ગણ્હન્તસ્સ યાવ એકાબદ્ધં હોતિ, તાવ રક્ખતિ. મુખવટ્ટિપરિચ્છેદેન વા ઉદ્ધારેન વા પારાજિકં. યદા પન સપ્પિં વા તેલં વા અચ્છં તેલસદિસમેવ મધુફાણિતં વા કુમ્ભિં આવિઞ્છેત્વા અત્તનો ભાજને પવેસેતિ, તદા તેસં અચ્છતાય એકાબદ્ધતા નત્થીતિ પાદગ્ઘનકે મુખવટ્ટિતો ગળિતમત્તે પારાજિકં.

પચિત્વા ઠપિતં પન મધુફાણિતં સિલેસો વિય ચિક્કનં આકડ્ઢનવિકડ્ઢનયોગ્ગં હોતિ, ઉપ્પન્ને કુક્કુચ્ચે એકાબદ્ધમેવ હુત્વા પટિનીહરિતું સક્કોતિ, એતં મુખવટ્ટિયા નિક્ખમિત્વા ભાજને પવિટ્ઠમ્પિ બાહિરેન સદ્ધિં એકાબદ્ધત્તા રક્ખતિ, મુખવટ્ટિતો છિન્નમત્તે પન પારાજિકં. યોપિ થેય્યચિત્તેન પરસ્સ કુમ્ભિયા પાદગ્ઘનકં સપ્પિં વા તેલં વા અવસ્સપિવનકં યંકિઞ્ચિ દુકૂલસાટકં વા ચમ્મખણ્ડાદીનં વા અઞ્ઞતરં પક્ખિપતિ, હત્થતો મુત્તમત્તે પારાજિકં.

રિત્તકુમ્ભિયા ‘‘ઇદાનિ તેલં આકિરિસ્સન્તી’’તિ ઞત્વા યંકિઞ્ચિ ભણ્ડં થેય્યચિત્તો પક્ખિપતિ, તં ચે તત્થ તેલે આકિણ્ણે પઞ્ચમાસકઅગ્ઘનકં પિવતિ, પીતમત્તે પારાજિકન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. તં પન તત્થેવ સુક્ખતળાકે સુક્ખમાતિકાય ઉજુકરણવિનિચ્છયેન વિરુજ્ઝતિ, અવહારલક્ખણઞ્ચેત્થ ન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ન ગહેતબ્બં. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન તસ્સ ઉદ્ધારે પારાજિકં વુત્તં, તં યુત્તં.

પરસ્સ રિત્તકુમ્ભિયા સઙ્ગોપનત્થાય ભણ્ડં ઠપેત્વા તત્થ તેલે આકિણ્ણે ‘‘સચે અયં જાનિસ્સતિ, મં પલિબુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ભીતો પાદગ્ઘનકં તેલં પીતં ભણ્ડં થેય્યચિત્તેન ઉદ્ધરતિ, પારાજિકં. સુદ્ધચિત્તેન ઉદ્ધરતિ, પરે આહરાપેન્તે ભણ્ડદેય્યં. ભણ્ડદેય્યં નામ યં પરસ્સ નટ્ઠં, તસ્સ મૂલં વા તદેવ વા ભણ્ડં દાતબ્બન્તિ અત્થો. નો ચે દેતિ, સામિકસ્સ ધુરનિક્ખેપે પારાજિકં. સચે પરસ્સ કુમ્ભિયા અઞ્ઞો સપ્પિં વા તેલં વા આકિરતિ, તત્ર ચાયં થેય્યચિત્તેન તેલપિવનકં ભણ્ડં પક્ખિપતિ, વુત્તનયેનેવ પારાજિકં. અત્તનો રિત્તકુમ્ભિયા પરસ્સ સપ્પિં વા તેલં વા આકિરણભાવં ઞત્વા થેય્યચિત્તેન ભણ્ડં નિક્ખિપતિ, પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ઉદ્ધારે પારાજિકં. સુદ્ધચિત્તો નિક્ખિપિત્વા પચ્છા થેય્યચિત્તેન ઉદ્ધરતિ, પારાજિકમેવ. સુદ્ધચિત્તોવ ઉદ્ધરતિ, નેવ અવહારો, ન ગીવા; મહાપચ્ચરિયં પન અનાપત્તિમત્તમેવ વુત્તં. ‘‘‘કિસ્સ મમ કુમ્ભિયં તેલં આકિરસી’તિ કુપિતો અત્તનો ભણ્ડં ઉદ્ધરિત્વા છડ્ડેતિ, નો ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ કુરુન્દિયં વુત્તં. થેય્યચિત્તેન મુખવટ્ટિયં ગહેત્વા કુમ્ભિં આવિઞ્છતિ તેલં ગળેતુકામો, પાદગ્ઘનકે ગળિતે પારાજિકં. થેય્યચિત્તેનેવ જજ્જરં કરોતિ ‘‘સવિત્વા ગમિસ્સતી’’તિ પાદગ્ઘનકે સવિત્વા ગતે પારાજિકં. થેય્યચિત્તેનેવ છિદ્દં કરોતિ ઓમટ્ઠં વા ઉમ્મટ્ઠં વા વેમટ્ઠં વા, ઇદં પન સમ્મોહટ્ઠાનં; તસ્મા સુટ્ઠુ સલ્લેક્ખેતબ્બં. અયઞ્હેત્થ વિનિચ્છયો – ઓમટ્ઠં નામ અધોમુખછિદ્દં; ઉમ્મટ્ઠં નામ ઉદ્ધંમુખછિદ્દં; વેમટ્ઠં નામ ઉળુઙ્કસ્સેવ ઉજુગતછિદ્દં. તત્ર ઓમટ્ઠસ્સ બહિ પટ્ઠાય કતસ્સ અબ્ભન્તરન્તતો પાદગ્ઘનકે તેલે ગળિતે બહિ અનિક્ખન્તેપિ પારાજિકં. કસ્મા? યસ્મા તતો ગળિતમત્તમેવ બહિગતં નામ હોતિ, ન કુમ્ભિગતસઙ્ખ્યં લભતિ. અન્તો પટ્ઠાય કતસ્સ બાહિરન્તતો પાદગ્ઘનકે ગળિતે પારાજિકં. ઉમ્મટ્ઠસ્સ યથા તથા વા કતસ્સ બાહિરન્તતો પાદગ્ઘનકે ગળિતે પારાજિકં. તઞ્હિ યાવ બાહિરન્તતો ન ગળતિ, તાવ કુમ્ભિગતમેવ હોતિ. ‘‘વેમટ્ઠસ્સ ચ કપાલમજ્ઝતો ગળિતવસેન કારેતબ્બો’’તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. તં પન અન્તો ચ બહિ ચ પટ્ઠાય મજ્ઝે ઠપેત્વા કતછિદ્દે તળાકસ્સ ચ મરિયાદભેદેન સમેતિ. અન્તો પટ્ઠાય કતે પન બાહિરન્તેન, બહિ પટ્ઠાય કતે અબ્ભન્તરન્તેન કારેતબ્બોતિ ઇદમેત્થ યુત્તં. યો પન ‘‘વટ્ટિત્વા ગચ્છિસ્સતી’’તિ થેય્યચિત્તેન કુમ્ભિયા આધારકં વા ઉપત્થમ્ભનલેડ્ડુકે વા અપનેતિ, વટ્ટિત્વા ગતાય પારાજિકં. તેલાકિરણભાવં પન ઞત્વા રિત્તકુમ્ભિયા જજ્જરભાવે વા છિદ્દેસુ વા કતેસુ પચ્છા નિક્ખન્તતેલપ્પમાણેન ભણ્ડદેય્યં હોતિ. અટ્ઠકથાસુ પન કત્થચિ પારાજિકન્તિપિ લિખિતં, તં પમાદલિખિતં.

પરિપુણ્ણાય કુમ્ભિયા ઉપરિ કથલં વા પાસાણં વા ‘‘પતિત્વા ભિન્દિસ્સતિ, તતો તેલં પગ્ઘરિસ્સતી’’તિ થેય્યચિત્તેન દુબ્બન્ધં વા કરોતિ, દુટ્ઠપિતં વા ઠપેતિ, અવસ્સપતનકં તથા કરોન્તસ્સ કતમત્તે પારાજિકં. રિત્તકુમ્ભિયા ઉપરિ કરોતિ, તં પચ્છા પુણ્ણકાલે પતિત્વા ભિન્દતિ, ભણ્ડદેય્યં. ઈદિસેસુ હિ ઠાનેસુ ભણ્ડસ્સ નત્થિકાલે કતપયોગત્તા આદિતોવ પારાજિકં ન હોતિ. ભણ્ડવિનાસદ્વારસ્સ પન કતત્તા ભણ્ડદેય્યં હોતિ. આહરાપેન્તેસુ અદદતો સામિકાનં ધુરનિક્ખેપેન પારાજિકં.

થેય્યચિત્તેન માતિકં ઉજુકં કરોતિ ‘‘વટ્ટિત્વા વા ગમિસ્સતિ, વેલં વા ઉત્તરાપેસ્સતી’’તિ; વટ્ટિત્વા વા ગચ્છતુ, વેલં વા ઉત્તરતુ, ઉજુકરણકાલે પારાજિકં. ઈદિસા હિ પયોગા પુબ્બપયોગાવહારે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. સુક્ખમાતિકાય ઉજુકતાય પચ્છા ઉદકે આગતે વટ્ટિત્વા વા ગચ્છતુ, વેલં વા ઉત્તરતુ, ભણ્ડદેય્યં. કસ્મા? ઠાના ચાવનપયોગસ્સ અભાવા. તસ્સ લક્ખણં નાવટ્ઠે આવિ ભવિસ્સતિ.

તત્થેવ ભિન્દતિ વાતિઆદીસુ અટ્ઠકથાયં તાવ વુત્તં – ‘‘ભિન્દતિ વાતિ મુગ્ગરેન પોથેત્વા ભિન્દતિ. છડ્ડેતિ વાતિ ઉદકં વા વાલિકં વા આકિરિત્વા ઉત્તરાપેતિ. ઝાપેતિ વાતિ દારૂનિ આહરિત્વા ઝાપેતિ. અપરિભોગં વા કરોતીતિ અખાદિતબ્બં વા અપાતબ્બં વા કરોતિ; ઉચ્ચારં વા પસ્સાવં વા વિસં વા ઉચ્છિટ્ઠં વા કુણપં વા પાતેસિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ ઠાનાચાવનસ્સ નત્થિતાય દુક્કટં, બુદ્ધવિસયો નામેસો. કિઞ્ચાપિ દુક્કટં, આહરાપેન્તે પન ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ. તત્થ પુરિમદ્વયં ન સમેતિ. તઞ્હિ કુમ્ભિજજ્જરકરણેન ચ માતિકાઉજુકરણેન ચ સદ્ધિં એકલક્ખણં. પચ્છિમં પન દ્વયં ઠાના અચાવેન્તેનાપિ સક્કા કાતું. તસ્મા એત્થ એવં વિનિચ્છયં વદન્તિ – ‘‘અટ્ઠકથાયં કિર ‘ઠાના ચાવનસ્સ નત્થિતાય દુક્કટ’ન્તિ ઇદં પચ્છિમદ્વયં સન્ધાય વુત્તં. ઠાના ચાવનં અકરોન્તોયેવ હિ થેય્યચિત્તેન વા વિનાસેતુકામતાય વા ઝાપેય્યપિ, અપરિભોગમ્પિ કરેય્ય. પુરિમદ્વયે પન વુત્તનયેન ભિન્દન્તસ્સ વા છડ્ડેન્તસ્સ વા ઠાના ચાવનં અત્થિ, તસ્મા તથા કરોન્તસ્સ વિનાસેતુકામતાય ભણ્ડદેય્યં, થેય્યચિત્તેન પારાજિક’’ન્તિ. પાળિયં ‘‘દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તત્તા અયુત્તન્તિ ચે? ન; અઞ્ઞથા ગહેતબ્બત્થતો. પાળિયઞ્હિ થેય્યચિત્તપક્ખે ‘‘ભિન્દતિ વાતિ ઉદકેન સમ્ભિન્દતિ, છડ્ડેતિ વાતિ તત્થ વમતિ વા પસ્સાવં વા છડ્ડેતી’’તિ એવમેકે વદન્તિ.

અયં પનેત્થ સારો – વિનીતવત્થુમ્હિ તિણજ્ઝાપકો વિય ઠાના અચાવેતુકામોવ કેવલં ભિન્દતિ, ભિન્નત્તા પન તેલાદીનિ નિક્ખમન્તિ, યં વા પનેત્થ પત્થિન્નં, તં એકાબદ્ધમેવ તિટ્ઠતિ. અછડ્ડેતુકામોયેવ ચ કેવલં તત્થ ઉદકવાલિકાદીનિ આકિરતિ, આકિણ્ણત્તા પન તેલં છડ્ડીયતિ. તસ્મા વોહારવસેન ‘‘ભિન્દતિ વા છડ્ડેતિ વા’’તિ વુચ્ચતીતિ. એવમેતેસં પદાનં અત્થો ગહેતબ્બો. નાસેતુકામતાપક્ખે પન ઇતરથાપિ યુજ્જતિ. એવઞ્હિ કથિયમાને પાળિ ચ અટ્ઠકથા ચ પુબ્બાપરેન સંસન્દિત્વા કથિતા હોન્તિ. એત્તાવતાપિ ચ સન્તોસં અકત્વા આચરિયે પયિરુપાસિત્વા વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ.

ભૂમટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.

થલટ્ઠકથા

૯૫. થલટ્ઠે થલે નિક્ખિત્તન્તિ ભૂમિતલે વા પાસાણતલપબ્બતતલાદીસુ વા યત્થ કત્થચિ પટિચ્છન્ને વા અપ્પટિચ્છન્ને વા ઠપિતં થલટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. તં સચે રાસિકતં હોતિ, અન્તોકુમ્ભિયં ભાજનગતકરણમુટ્ઠિચ્છેદનવિનિચ્છયેન વિનિચ્છિનિતબ્બં. સચે એકાબદ્ધં સિલેસનિય્યાસાદિ પક્કમધુફાણિતવિનિચ્છયેન વિનિચ્છિનિતબ્બં. સચે ગરુકં હોતિ ભારબદ્ધં લોહપિણ્ડિ-ગુળપિણ્ડિ-તેલમધુઘટાદિ વા, કુમ્ભિયં ઠાનાચાવનવિનિચ્છયેન વિનિચ્છિનિતબ્બં. સઙ્ખલિકબદ્ધસ્સ ચ ઠાનભેદો સલ્લક્ખેતબ્બો. પત્થરિત્વા ઠપિતં પન પાવારત્થરણસાટકાદિં ઉજુકં ગહેત્વા આકડ્ઢતિ, પારિમન્તે ઓરિમન્તેન ફુટ્ઠોકાસં અતિક્કન્તે પારાજિકં. એવં સબ્બદિસાસુ સલ્લક્ખેતબ્બં. વેઠેત્વા ઉદ્ધરતિ, કેસગ્ગમત્તં આકાસગતં કરોન્તસ્સ પારાજિકં. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

થલટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.

આકાસટ્ઠકથા

૯૬. આકાસટ્ઠે મોરસ્સ છહિ આકારેહિ ઠાનપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો – પુરતો મુખતુણ્ડકેન, પચ્છતો કલાપગ્ગેન, ઉભયપસ્સેસુ પક્ખપરિયન્તેહિ, અધો પાદનખસિખાય, ઉદ્ધં સિખગ્ગેનાતિ. ભિક્ખુ ‘‘સસ્સામિકં આકાસટ્ઠં મોરં ગહેસ્સામી’’તિ પુરતો વા તિટ્ઠતિ, હત્થં વા પસારેતિ, મોરો આકાસેયેવ પક્ખે ચારેતિ, વાતં ગાહાપેત્વા ગમનં ઉપચ્છિન્દિત્વા તિટ્ઠતિ. તસ્સ ભિક્ખુનો દુક્કટં. તં અફન્દેન્તો હત્થેન આમસતિ, દુક્કટમેવ. ઠાના અચાવેન્તો ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયં. હત્થેન પન ગહેત્વા વા અગ્ગહેત્વા વા મુખતુણ્ડકેન ફુટ્ઠોકાસં કલાપગ્ગં, કલાપગ્ગેન વા ફુટ્ઠોકાસં મુખતુણ્ડકં અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. તથા વામપક્ખપરિયન્તેન ફુટ્ઠોકાસં દક્ખિણપક્ખપરિયન્તં, દક્ખિણપક્ખપરિયન્તેન વા ફુટ્ઠોકાસં વામપક્ખપરિયન્તં અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. તથા પાદનખસિખાય ફુટ્ઠોકાસં સિખગ્ગં, સિખગ્ગેન વા ફુટ્ઠોકાસં પાદનખસિખં અતિક્કામેતિ, પારાજિકં.

આકાસેન ગચ્છન્તો મોરો સીસાદીસુ યસ્મિં અઙ્ગે નિલીયતિ, તં તસ્સ ઠાનં. તસ્મા તં હત્થે નિલીનં ઇતો ચિતો ચ કરોન્તોપિ ફન્દાપેતિયેવ, યદિ પન ઇતરેન હત્થેન ગહેત્વા ઠાના ચાવેતિ, પારાજિકં. ઇતરં હત્થં ઉપનેતિ, મોરો સયમેવ ઉડ્ડેત્વા તત્થ નિલીયતિ, અનાપત્તિ. અઙ્ગે નિલીનભાવં ઞત્વા થેય્યચિત્તેન એકં પદવારં ગચ્છતિ, થુલ્લચ્ચયં. દુતિયે પારાજિકં.

ભૂમિયં ઠિતમોરો દ્વિન્નં વા પાદાનં કલાપસ્સ ચ વસેન તીણિ ઠાનાનિ લભતિ. તં ઉક્ખિપન્તસ્સ યાવ એકમ્પિ ઠાનં પથવિં ફુસતિ, તાવ થુલ્લચ્ચયં. કેસગ્ગમત્તમ્પિ પથવિયા મોચિતમત્તે પારાજિકં. પઞ્જરે ઠિતં સહ પઞ્જરેન ઉદ્ધરતિ, પારાજિકં. યદિ પન પાદં ન અગ્ઘતિ, સબ્બત્થ અગ્ઘવસેન કાતબ્બં. અન્તોવત્થુમ્હિ ચરન્તં મોરં થેય્યચિત્તેન પદસા બહિવત્થું નીહરન્તો દ્વારપરિચ્છેદં અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. વજે ઠિતબલીબદ્દસ્સ હિ વજો વિય અન્તોવત્થુ તસ્સ ઠાનં. હત્થેન પન ગહેત્વા અન્તોવત્થુસ્મિમ્પિ આકાસગતં કરોન્તસ્સ પારાજિકમેવ. અન્તોગામે ચરન્તમ્પિ ગામપરિક્ખેપં અતિક્કામેન્તસ્સ પારાજિકં. સયમેવ નિક્ખમિત્વા ગામૂપચારે વા વત્થૂપચારે વા ચરન્તં પન થેય્યચિત્તો કટ્ઠેન વા કથલાય વા ઉત્રાસેત્વા અટવિમુખં કરોતિ, મોરો ઉડ્ડેત્વા અન્તોગામે વા અન્તોવત્થુમ્હિ વા છદનપિટ્ઠે વા નિલીયતિ, રક્ખતિ. સચે પન અટવિમુખે ઉડ્ડેતિ વા ગચ્છતિ વા ‘‘અટવિં પવેસેત્વા ગહેસ્સામી’’તિ પરિકપ્પે અસતિ પથવિતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઉડ્ડિતમત્તે વા દુતિયપદવારે વા પારાજિકં. કસ્મા? યસ્મા ગામતો નિક્ખન્તસ્સ ઠિતટ્ઠાનમેવ ઠાનં હોતિ. કપિઞ્જરાદીસુપિ અયમેવ વિનિચ્છયો.

સાટકં વાતિ વાતવેગુક્ખિત્તં પથવિતલે પત્થરિત્વા ઠપિતમિવ આકાસેન ગચ્છન્તં ખલિબદ્ધં સાટકં અભિમુખાગતં હત્થેન એકસ્મિં અન્તે ગણ્હાતિ, ઇતો ચિતો ચ ઠાનં અવિકોપેન્તોયેવ ગમનુપચ્છેદે દુક્કટં. ઠાનાચાવનં અકરોન્તો ચાલેતિ, ફન્દાપને થુલ્લચ્ચયં. ઠાના ચાવેતિ, પારાજિકં. ઠાનપરિચ્છેદો ચસ્સ મોરસ્સેવ છહિ આકારેહિ વેદિતબ્બો.

અબદ્ધસાટકો પન એકસ્મિં અન્તે ગહિતમત્તેવ દુતિયેનન્તેન પતિત્વા ભૂમિયં પતિટ્ઠાતિ, તસ્સ દ્વે ઠાનાનિ હોન્તિ – હત્થો ચેવ ભૂમિ ચ. તં યથાગહિતમેવ પઠમં ગહિતોકાસપ્પદેસતો ચાલેતિ, થુલ્લચ્ચયં. પચ્છા ભૂમિતો દુતિયહત્થેન વા પાદેન વા ઉક્ખિપતિ, પારાજિકં. પઠમં વા ભૂમિતો ઉદ્ધરતિ, થુલ્લચ્ચયં. પચ્છા ગહિતોકાસપ્પદેસતો ચાવેતિ, પારાજિકં. ગહણં વા અમુઞ્ચન્તો ઉજુકમેવ હત્થં ઓનામેત્વા ભૂમિગતં કત્વા તેનેવ હત્થેન ઉક્ખિપતિ, પારાજિકં. વેઠનેપિ અયમેવ વિનિચ્છયો.

હિરઞ્ઞં વા સુવણ્ણં વા છિજ્જમાનન્તિ મનુસ્સાનં અલઙ્કરોન્તાનં ગીવેય્યકાદિપિળન્ધનં વા સુવણ્ણસલાકં છિન્દન્તાનં સુવણ્ણકારાનં સુવણ્ણખણ્ડં વા છિજ્જમાનં પતતિ, તઞ્ચે ભિક્ખુ આકાસેન આગચ્છન્તં થેય્યચિત્તો હત્થેન ગણ્હાતિ, ગહણમેવ ઠાનં. ગહિતપ્પદેસતો હત્થં અપનેતિ, પારાજિકં. ચીવરે પતિતં હત્થેન ઉક્ખિપતિ, પારાજિકં. અનુદ્ધરિત્વાવ યાતિ, દુતિયે પદવારે પારાજિકં. પત્તે પતિતેપિ એસેવ નયો. સીસે વા મુખે વા પાદે વા પતિટ્ઠિતં હત્થેન ગણ્હાતિ, પારાજિકં. અગ્ગહેત્વાવ યાતિ, દુતિયે પદવારે પારાજિકં. યત્થ કત્થચિ પતતિ, તસ્સ પતિતોકાસોવ ઠાનં, ન સબ્બં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં પત્તચીવરં વાતિ.

આકાસટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.

વેહાસટ્ઠકથા

૯૭. વેહાસટ્ઠે મઞ્ચપીઠાદીસુ ઠપિતં ભણ્ડં આમાસં વા હોતુ અનામાસં વા, થેય્યચિત્તેન આમસન્તસ્સ દુક્કટં. મઞ્ચપીઠેસુ ઠપિતભણ્ડેસુ પનેત્થ થલટ્ઠે વુત્તનયેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – સચે ખલિયા બદ્ધસાટકો મઞ્ચે વા પીઠે વા પત્થટો મજ્ઝેન મઞ્ચતલં ન ફુસતિ, મઞ્ચપાદેવ ફુસતિ, તેસં વસેન ઠાનં વેદિતબ્બં. પાદાનં ઉપરિ ફુટ્ઠોકાસમેવ હિ અતિક્કમિતમત્તેન તત્થ પારાજિકં હોતિ. સહ મઞ્ચપીઠેહિ હરન્તસ્સ પન મઞ્ચપીઠપાદાનં પતિટ્ઠિતોકાસવસેન ઠાનં વેદિતબ્બં.

ચીવરવંસે વાતિ ચીવરઠપનત્થાય બન્ધિત્વા ઠપિતે વંસે વા કટ્ઠદણ્ડકે વા. તત્થ સંહરિત્વા પારતો અન્તં ઓરતો ભોગં કત્વા ઠપિતચીવરસ્સ પતિટ્ઠિતોકાસેન ફુટ્ઠોકાસોવ ઠાનં, ન સબ્બો ચીવરવંસો. તસ્મા થેય્યચિત્તેન તં ભોગે ગહેત્વા આકડ્ઢન્તસ્સ પારતો વંસે પતિટ્ઠિતોકાસં ઓરતો ચીવરેન વંસસ્સ ફુટ્ઠપ્પદેસં અતિક્કામેન્તસ્સ એકદ્વઙ્ગુલમત્તાકડ્ઢનેનેવ પારાજિકં. અન્તે ગહેત્વા આકડ્ઢન્તસ્સાપિ એસેવ નયો. તત્થેવ પન ચીવરવંસે વામતો વા દક્ખિણતો વા સારેન્તસ્સ વામન્તેન દક્ખિણન્તટ્ઠાનં દક્ખિણન્તેન વા વામન્તટ્ઠાનં અતિક્કન્તમત્તે દસદ્વાદસઙ્ગુલમત્તસારણેનેવ પારાજિકં. ઉદ્ધં ઉક્ખિપન્તસ્સ કેસગ્ગમત્તુક્ખિપનેન પારાજિકં. ચીવરવંસં ફુસન્તં વા અફુસન્તં વા રજ્જુકેન બન્ધિત્વા ઠપિતચીવરં મોચેન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં, મુત્તે પારાજિકં. મુત્તમત્તમેવ હિ તં ‘‘ઠાના ચુત’’ન્તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. વંસે વેઠેત્વા ઠપિતં નિબ્બેઠેન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં, નિબ્બેઠિતમત્તે પારાજિકં. વલયં કત્વા ઠપિતે વલયં છિન્દતિ વા મોચેતિ વા એકં વા વંસકોટિં મોચેત્વા નીહરતિ, થુલ્લચ્ચયં. છિન્નમત્તે મુત્તમત્તે નીહટમત્તે ચ પારાજિકં. તથા અકત્વાવ ચીવરવંસે ઇતો ચિતો ચ સારેતિ, રક્ખતિ તાવ. વલયસ્સ હિ સબ્બોપિ ચીવરવંસો ઠાનં. કસ્મા? તત્થ સંસરણધમ્મતાય. યદા પન નં હત્થેન ગહેત્વા આકાસગતં કરોતિ, પારાજિકં. પસારેત્વા ઠપિતસ્સ પતિટ્ઠિતોકાસેન ફુટ્ઠોકાસોવ ઠાનં. તત્થ સંહરિત્વા ઠપિતે વુત્તનયેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. યં પન એકેનન્તેન ભૂમિં ફુસિત્વા ઠિતં હોતિ, તસ્સ ચીવરવંસે ચ ભૂમિયઞ્ચ પતિટ્ઠિતોકાસવસેન દ્વે ઠાનાનિ. તત્થ ભૂમિયં એકેનન્તેન પતિટ્ઠિતે અબદ્ધસાટકે વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. ચીવરરજ્જુયાપિ અયમેવ વિનિચ્છયો.

અઙ્કુસકે લગ્ગેત્વા ઠપિતભણ્ડં પન ભેસજ્જઘટો વા ભેસજ્જત્થવિકા વા સચે ભિત્તિં વા ભૂમિં વા અફુસિત્વા ઠપિતં લગ્ગનકં ઘંસન્તસ્સ નીહરતો અઙ્કુસકોટિતો નિક્ખન્તમત્તે પારાજિકં. લગ્ગનકં બદ્ધં હોતિ, બુન્દેન ઉક્ખિપિત્વા આકાસગતં કરોન્તસ્સ અઙ્કુસકોટિતો અનિક્ખન્તેપિ પારાજિકં. ભિત્તિનિસ્સિતં હોતિ, પઠમં અઙ્કુસકોટિતો નીહરતિ, થુલ્લચ્ચયં. પચ્છા ભિત્તિં મોચેતિ, પારાજિકં. પઠમં ભિત્તિં મોચેત્વા પચ્છા અઙ્કુસતો નીહરન્તસ્સાપિ એસેવ નયો. સચે પન ભારિયં ભણ્ડં નીહરિતું અસક્કોન્તો સયં ભિત્તિનિસ્સિતં કત્વા અઙ્કુસતો નીહરતિ, પુન ભિત્તિં અમોચેત્વાપિ અઙ્કુસતો નીહટમત્તેયેવ પારાજિકં. અત્તના કતટ્ઠાનઞ્હિ ઠાનં ન હોતિ. ભૂમિં ફુસિત્વા ઠિતસ્સ પન દ્વે એવ ઠાનાનિ. તત્થ વુત્તોયેવ વિનિચ્છયો. યં પન સિક્કાય પક્ખિપિત્વા લગ્ગિતં હોતિ, તં સિક્કાતો નીહરન્તસ્સાપિ સહ સિક્કાય અઙ્કુસતો નીહરન્તસ્સાપિ પારાજિકં. ભિત્તિભૂમિસન્નિસ્સિતવસેન ચેત્થ ઠાનભેદોપિ વેદિતબ્બો.

ભિત્તિખીલોતિ ઉજુકં કત્વા ભિત્તિયં આકોટિતો વા તત્થજાતકો એવ વા; નાગદન્તો પન વઙ્કો આકોટિતો એવ. તેસુ લગ્ગેત્વા ઠપિતં અઙ્કુસકે વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છિનિતબ્બં. દ્વીસુ તીસુ પન પટિપાટિયા ઠિતેસુ આરોપેત્વા ઠપિતં કુન્તં વા ભિન્દિવાલં વા અગ્ગે વા બુન્દે વા ગહેત્વા આકડ્ઢતિ, એકમેકસ્સ ફુટ્ઠોકાસમત્તે અતિક્કન્તે પારાજિકં. ફુટ્ઠોકાસમત્તમેવ હિ તેસં ઠાનં હોતિ, ન સબ્બે ખીલા વા નાગદન્તા વા. ભિત્તિઅભિમુખો ઠત્વા મજ્ઝે ગહેત્વા આકડ્ઢતિ, ઓરિમન્તેન ફુટ્ઠોકાસં પારિમન્તેન અતિક્કન્તમત્તે પારાજિકં. પરતો પેલ્લેન્તસ્સાપિ એસેવ નયો. હત્થેન ગહેત્વા ઉજુકં ઉક્ખિપન્તો કેસગ્ગમત્તમ્પિ આકાસગતં કરોતિ, પારાજિકં. ભિત્તિં નિસ્સાય ઠપિતં ભિત્તિં ઘંસન્તો આકડ્ઢતિ, અગ્ગેન ફુટ્ઠોકાસં બુન્દં, બુન્દેન વા ફુટ્ઠોકાસં અગ્ગં અતિક્કામેન્તસ્સ પારાજિકં. ભિત્તિઅભિમુખો ઠત્વા આકડ્ઢન્તો એકેનન્તેન ફુટ્ઠોકાસં અપરન્તં અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. ઉજુકં ઉક્ખિપન્તો કેસગ્ગમત્તં આકાસગતં કરોતિ, પારાજિકં.

રુક્ખે વા લગ્ગિતન્તિ તાલરુક્ખાદીસુ આરોપેત્વા લગ્ગિતે અઙ્કુસકાદીસુ વુત્તનયેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્થજાતકં પન તાલપિણ્ડિં ચાલેન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં. યસ્મિં ફલે પારાજિકવત્થુ પૂરતિ, તસ્મિં બન્ધના મુત્તમત્તે પારાજિકં. પિણ્ડિં છિન્દતિ, પારાજિકં. અગ્ગેન પણ્ણન્તરં આરોપેત્વા ઠપિતા દ્વે ઠાનાનિ લભતિ – ઠપિતટ્ઠાનઞ્ચ વણ્ટટ્ઠાનઞ્ચ; તત્થ વુત્તનયેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. યો પન ‘‘છિન્નમત્તા પતમાના સદ્દં કરેય્યા’’તિ ભયેન સયં અગ્ગેન પણ્ણન્તરં આરોપેત્વા છિન્દતિ, છિન્નમત્તે પારાજિકં. અત્તના કતટ્ઠાનઞ્હિ ઠાનં ન હોતિ. એતેન ઉપાયેન સબ્બરુક્ખાનં પુપ્ફફલેસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

પત્તાધારકેપીતિ એત્થ રુક્ખાધારકો વા હોતુ વલયાધારકો વા દણ્ડાધારકો વા યંકિઞ્ચિ પત્તટ્ઠપનકં પચ્છિકાપિ હોતુ પત્તાધારકો ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તત્થ ઠપિતપત્તસ્સ પત્તેન ફુટ્ઠોકાસો એવ ઠાનં. તત્થ રુક્ખાધારકે પઞ્ચહાકારેહિ ઠાનપરિચ્છેદો હોતિ. તત્થ ઠિતં પત્તં મુખવટ્ટિયં ગહેત્વા ચતૂસુ દિસાસુ યતો કુતોચિ કડ્ઢન્તો એકેનન્તેન ફુટ્ઠોકાસં અપરન્તં અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. ઉદ્ધં કેસગ્ગમત્તં ઉક્ખિપતો પારાજિકં. સહાધારકેન હરન્તસ્સાપિ એસેવ નયોતિ.

વેહાસટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.

ઉદકટ્ઠકથા

૯૮. ઉદકટ્ઠે – ઉદકે નિક્ખિત્તં હોતીતિ રાજભયાદિભીતેહિ ઉદકેન અવિનસ્સનધમ્મેસુ તમ્બલોહભાજનાદીસુ સુપ્પટિચ્છન્નં કત્વા પોક્ખરણીઆદીસુ અસન્દનકે ઉદકે નિક્ખિત્તં. તસ્સ પતિટ્ઠિતોકાસોયેવ ઠાનં, ન સબ્બં ઉદકં. ગચ્છતિ વા આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ અગમ્ભીરે ઉદકે પદસા ગચ્છન્તસ્સ પદવારે પદવારે દુક્કટં. ગમ્ભીરે હત્થેહિ વા પાદેહિ વા પયોગં કરોન્તસ્સ હત્થવારેહિ વા પદવારેહિ વા પયોગે પયોગે દુક્કટં. એસેવ નયો કુમ્ભિગહણત્થં નિમુજ્જનુમ્મુજ્જનેસુ. સચે પન અન્તરા કિઞ્ચિ ઉદકસપ્પં વા વાળમચ્છં વા દિસ્વા ભીતો પલાયતિ, અનાપત્તિ. આમસનાદીસુ ભૂમિગતાય કુમ્ભિયા વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – તત્થ ભૂમિં ખણિત્વા કડ્ઢતિ, ઇધ કદ્દમે ઓસારેતિ. એવં છહાકારેહિ ઠાનપરિચ્છેદો હોતિ.

ઉપ્પલાદીસુ યસ્મિં પુપ્ફે વત્થું પૂરેતિ, તસ્મિં છિન્નમત્તે પારાજિકં. ઉપ્પલજાતિકાનઞ્ચેત્થ યાવ એકસ્મિમ્પિ પસ્સે વાકો ન છિજ્જતિ, તાવ રક્ખતિ. પદુમજાતિકાનં પન દણ્ડે છિન્ને અબ્ભન્તરે સુત્તં અચ્છિન્નમ્પિ ન રક્ખતિ. સામિકેહિ છિન્દિત્વા ઠપિતાનિ ઉપ્પલાદીનિ હોન્તિ, યં વત્થું પૂરેતિ, તસ્મિં ઉદ્ધટે પારાજિકં. હત્થકબદ્ધાનિ હોન્તિ, યસ્મિં હત્થકે વત્થુ પૂરતિ, તસ્મિં ઉદ્ધટે પારાજિકં. ભારબદ્ધાનિ હોન્તિ, તં ભારં છન્નં આકારાનં યેન કેનચિ આકારેન ઠાના ચાવેન્તસ્સ ભૂમટ્ઠકુમ્ભિયં વુત્તનયેન પારાજિકં. દીઘનાળાનિ ઉપ્પલાદીનિ હોન્તિ, પુપ્ફેસુ વા નાળેસુ વા વેણિં કત્વા ઉદકપિટ્ઠે રજ્જુકેસુ તિણાનિ સન્થરિત્વા ઠપેન્તિ વા બન્ધન્તિ વા, તેસં દીઘતો પુપ્ફગ્ગેન ચ નાળન્તેન ચ તિરિયં પરિયન્તેહિ હેટ્ઠા પતિટ્ઠિતોકાસેન ઉદ્ધં ઉપરિ ઠિતસ્સ પિટ્ઠિયાતિ છહાકારેહિ ઠાના ચાવનપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

યોપિ ઉદકપિટ્ઠિયં ઠપિતપુપ્ફકલાપં ઉદકં ચાલેત્વા વીચિં ઉટ્ઠાપેત્વા કેસગ્ગમત્તમ્પિ યથાઠિતટ્ઠાનતો ચાવેતિ, પારાજિકં. અથ પન પરિકપ્પેતિ ‘‘એત્થ ગતં ગહેસ્સામી’’તિ, રક્ખતિ તાવ; ગતટ્ઠાને પન ઉદ્ધરતો પારાજિકં. ઉદકતો અચ્ચુગ્ગતસ્સ પુપ્ફસ્સ સકલમુદકં ઠાનં, તં ઉપ્પાટેત્વા ઉજુકં ઉદ્ધરન્તસ્સ નાળન્તે કેસગ્ગમત્તં ઉદકતો અતિક્કન્તે પારાજિકં. પુપ્ફે ગહેત્વા અપનામેત્વા આકડ્ઢન્તો ઉપ્પાટેતિ, ન ઉદકં ઠાનં, ઉપ્પાટિતમત્તે પારાજિકં. કલાપબદ્ધાનિ પુપ્ફાનિ ઉદકટ્ઠાને વા રુક્ખે વા ગચ્છે વા બન્ધિત્વા ઠપેન્તિ, બન્ધનં અમોચેત્વા ઇતો ચિતો ચ કરોન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં, બન્ધને મુત્તમત્તે પારાજિકં. પઠમં બન્ધનં મોચેત્વા પચ્છા હરતિ, એત્થ છહાકારેહિ ઠાનપરિચ્છેદોતિ ઇદં ઉભયં મહાપચ્ચરિયાદીસુ વુત્તં. પદુમિનિયં પુપ્ફાનિ સહ પદુમિનિંયા ગણ્હિતુકામસ્સ પુપ્ફનાળેહિ ચ પત્તનાળેહિ ચ ફુટ્ઠઉદકવસેન ઉદ્ધઞ્ચેવ તિરિયઞ્ચ ઠાનપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. તં પનસ્સ પદુમિનિં અનુપ્પાટેત્વા પુપ્ફાનિ વા પત્તાનિ વા અત્તનો અભિમુખં આકડ્ઢન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં. ઉપ્પાટિતમત્તે પારાજિકં.

પુપ્ફપત્તનાળે ઠાનતો અચાવેત્વાપિ પઠમં પદુમિનિં ઉપ્પાટેન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં. પચ્છા પુપ્ફપત્તનાળેસુ ઠાના ચાવિતેસુ પારાજિકં. ઉપ્પાટિતાય પદુમિનિયા પુપ્ફં ગણ્હન્તો પન ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા કારેતબ્બો. બહિ ઠપિતે રાસિકતકલાપબદ્ધભારબદ્ધપુપ્ફેપિ એસેવ નયો. ભિસં વા મુળાલં વા યેન વત્થુ પૂરતિ, તં ઉપ્પાટેન્તસ્સ પારાજિકં. કદ્દમે ફુટ્ઠોકાસવસેન ચેત્થ ઠાનં પરિચ્છિન્દિતબ્બં. તાનિ ઉપ્પાટેન્તસ્સ સુખુમમ્પિ મૂલં અચ્છિન્નં હોતિ, રક્ખતિ તાવ. ભિસપબ્બે જાતં પત્તં વા પુપ્ફં વા હોતિ, તમ્પિ રક્ખતીતિ મહાઅટ્ઠકથાયમેવ વુત્તં. ભિસગણ્ઠિમ્હિ પન કણ્ટકો હોતિ યોબ્બનપ્પત્તાનં મુખપિળકા વિય, અયં અદીઘત્તા ન રક્ખતિ. સેસં ઉપ્પલાદીસુ વુત્તનયમેવ.

મચ્છકચ્છપાનં સસ્સામિકાનં વાપિઆદીસુ સકલમુદકં ઠાનં. તસ્મા યો પટિજગ્ગનટ્ઠાને સસ્સામિકં મચ્છં બળિસેન વા જાલેન વા કુમનેન વા હત્થેન વા ગણ્હાતિ, તસ્સ યેન મચ્છેન વત્થુ પૂરતિ, તસ્મિં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઉદકતો ઉદ્ધટમત્તે પારાજિકં. કોચિ મચ્છો ગય્હમાનો ઇતો ચિતો ચ ધાવતિ, આકાસં વા ઉપ્પતતિ, તીરે વા પતતિ, આકાસે વા ઠિતં તીરે વા પતિતં ગણ્હતોપિ પારાજિકમેવ. કચ્છપમ્પિ બહિ ગોચરત્થં ગતં ગણ્હતો એસેવ નયો. ઉદકટ્ઠં પન ઉદકા મોચયતો પારાજિકં.

તેસુ તેસુ પન જનપદેસુ સબ્બસાધારણસ્સ મહાતળાકસ્સ નિદ્ધમનતુમ્બં નિસ્સાય સબ્બસાધારણમેવ કુન્નદીસદિસં ઉદકવાહકં ખણન્તિ. તતો ખુદ્દકમાતિકાયો નીહરિત્વા માતિકાકોટિયં અત્તનો અત્તનો વળઞ્જનત્થાય આવાટે ખણન્તિ. તેસં પન યદા ઉદકેન અત્થો હોતિ, તદા આવાટે ખુદ્દકમાતિકાયો ઉદકવાહકઞ્ચ સોધેત્વા નિદ્ધમનતુમ્બં ઉગ્ઘાટેન્તિ. તતો ઉદકેન સદ્ધિં મચ્છા નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન આવાટે પત્વા વસન્તિ. તત્થ તળાકે ચ ઉદકવાહકેસુ ચ મચ્છે ગણ્હન્તે ન વારેન્તિ. ખુદ્દકાસુ પન અત્તનો અત્તનો માતિકાસુ ઉદકઆવાટેસુ ચ પવિટ્ઠમચ્છે ગણ્હિતું ન દેન્તિ, વારેન્તિ; તત્થ યો તળાકે વા નિદ્ધમનતુમ્બે વા ઉદકવાહકે વા મચ્છે ગણ્હાતિ, અવહારેન સો ન કારેતબ્બો. ખુદ્દકમાતિકાસુ પન આવાટેસુ વા પવિટ્ઠં ગણ્હન્તો ગહિતસ્સ અગ્ઘવસેન કારેતબ્બો. સચે તતો ગય્હમાનો મચ્છો આકાસે વા ઉપ્પતતિ, તીરે વા પતતિ, તં આકાસટ્ઠં વા તીરટ્ઠં વા ઉદકવિનિમુત્તં ગણ્હતો અવહારો નત્થિ. કસ્મા? યસ્મા અત્તનો પરિગ્ગહટ્ઠાને ઠિતસ્સેવ તે સામિકા. એવરૂપા હિ તત્થ કતિકા. કચ્છપેપિ એસેવ નયો.

સચે પન મચ્છો ગય્હમાનો આવાટતો ખુદ્દકમાતિકં આરુહતિ, તત્થ નં ગણ્હતોપિ અવહારોયેવ. ખુદ્દકમાતિકાતો પન ઉદકવાહકં, તતો ચ તળાકં આરૂળ્હં ગણ્હતો અવહારો નત્થિ. યો આવાટતો ભત્તસિત્થેહિ પલોભેત્વા માતિકં આરોપેત્વા ગણ્હાતિ, અવહારોવ. તતો પન પલોભેત્વા ઉદકવાહકં આરોપેત્વા ગણ્હન્તસ્સ અવહારો નત્થિ. કેચિ પન કુતોચિદેવ સબ્બસાધારણટ્ઠાનતો મચ્છે આનેત્વા પચ્છિમવત્થુભાગે ઉદકાવાટે ખિપિત્વા પોસેત્વા દિવસે દિવસે દ્વે તીણિ ઉત્તરિભઙ્ગત્થાય મારેન્તિ. એવરૂપં મચ્છં ઉદકે વા આકાસે વા તીરે વા યત્થ કત્થચિ ઠિતં ગણ્હતો અવહારો એવ. કચ્છપેપિ એસેવ નયો.