૧. પઠમપારાજિકં

સુદિન્નભાણવારવણ્ણના

૨૪. ઇતો પરં તેન ખો પન સમયેન વેસાલિયા અવિદૂરેતિઆદિ યેભુય્યેન ઉત્તાનત્થં. તસ્મા અનુપદવણ્ણનં પહાય યત્થ યત્થ વત્તબ્બં અત્થિ, તં તદેવ વણ્ણયિસ્સામ. કલન્દગામોતિ કલન્દકા વુચ્ચન્તિ કાળકા, તેસં વસેન લદ્ધનામો ગામો. કલન્દપુત્તોતિ ગામવસેન લદ્ધનામસ્સ રાજસમ્મતસ્સ ચત્તાલીસકોટિવિભવસ્સ કલન્દસેટ્ઠિનો પુત્તો. યસ્મા પન તસ્મિં ગામે અઞ્ઞેપિ કલન્દનામકા મનુસ્સા અત્થિ, તસ્મા કલન્દપુત્તોતિ વત્વા પુન સેટ્ઠિપુત્તોતિ વુત્તં. સમ્બહુલેહીતિ બહુકેહિ. સહાયકેહીતિ સુખદુક્ખાનિ સહ આયન્તિ ઉપગચ્છન્તીતિ સહાયા, સહાયા એવ સહાયકા, તેહિ સહાયકેહિ. સદ્ધિન્તિ એકતો. કેનચિદેવ કરણીયેનાતિ કેનચિદેવ ભણ્ડપ્પયોજનઉદ્ધારસારણાદિના કિચ્ચેન; કત્તિકનક્ખત્તકીળાકિચ્ચેનાતિપિ વદન્તિ. ભગવા હિ કત્તિકજુણ્હપક્ખે વેસાલિં સમ્પાપુણિ. કત્તિકનક્ખત્તકીળા ચેત્થ ઉળારા હોતિ. તદત્થં ગતોતિ વેદિતબ્બો.

અદ્દસ ખોતિ કથં અદ્દસ? સો કિર નગરતો ભુત્તપાતરાસં સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગં માલાગન્ધવિલેપનહત્થં બુદ્ધદસ્સનત્થં ધમ્મસવનત્થઞ્ચ નિક્ખમન્તં મહાજનં દિસ્વા ‘‘ક્વ ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધદસ્સનત્થં ધમ્મસવનત્થઞ્ચા’’તિ. તેન હિ ‘‘અહમ્પિ ગચ્છામી’’તિ ગન્ત્વા ચતુબ્બિધાય પરિસાય પરિવુતં બ્રહ્મસ્સરેન ધમ્મં દેસેન્તં ભગવન્તં અદ્દસ. તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસ ખો…પે… દેસેન્ત’’ન્તિ. દિસ્વાનસ્સાતિ દિસ્વાન અસ્સ. એતદહોસીતિ પુબ્બે કતપુઞ્ઞતાય ચોદિયમાનસ્સ ભબ્બકુલપુત્તસ્સ એતં અહોસિ. કિં અહોસિ? યંનૂનાહમ્પિ ધમ્મં સુણેય્યન્તિ. તત્થ યન્નૂનાતિ પરિવિતક્કદસ્સનમેતં. એવં કિરસ્સ પરિવિતક્કો ઉપ્પન્નો ‘‘યમયં પરિસા એકગ્ગચિત્તા ધમ્મં સુણાતિ, અહો વતાહમ્પિ તં સુણેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો સુદિન્નો કલન્દપુત્તો યેન સા પરિસાતિ ઇધ કસ્મા ‘‘યેન ભગવા’’તિ અવત્વા ‘‘યેન સા પરિસા’’તિ વુત્તન્તિ ચે. ભગવન્તઞ્હિ પરિવારેત્વા ઉળારુળારજના મહતી પરિસા નિસિન્ના, તત્ર ન સક્કા ઇમિના પચ્છા આગતેન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા નિસીદિતું. પરિસાય પન એકસ્મિં પદેસે સક્કાતિ સો તં પરિસંયેવ ઉપસઙ્કમન્તો. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સુદિન્નો કલન્દપુત્તો યેન સા પરિસા’’તિ. એકમન્તં નિસિન્નસ્સ ખો સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ એતદહોસીતિ ન નિસિન્નમત્તસ્સેવ અહોસિ, અથ ખો ભગવતો સિત્તયૂપસંહિતં થોકં ધમ્મકથં સુત્વા; તં પનસ્સ યસ્મા એકમન્તં નિસિન્નસ્સેવ અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકમન્તં નિસિન્નસ્સ ખો સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ એતદહોસી’’તિ. કિં અહોસીતિ? યથા યથા ખોતિઆદિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપકથા – અહં ખો યેન યેન આકારેન ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, તેન તેન મે ઉપપરિક્ખતો એવં હોતિ યદેતં સિત્તયબ્રહ્મચરિયં એકમ્પિ દિવસં અખણ્ડં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં ચરિતબ્બં, એકદિવસમ્પિ ચ કિલેસમલેન અમલીનં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં. સઙ્ખલિખિતં લિખિતસઙ્ખસદિસં ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગં ચરિતબ્બં. ઇદં ન સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા અગારમજ્ઝે વસન્તેન એકન્તપરિપુણ્ણં…પે… ચરિતું. યંનૂનાહં કેસે ચ મસ્સુઞ્ચ ઓહારેત્વા કસાયરસપીતતાય કાસાયાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં અનુચ્છવિકાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા પરિદહિત્વા અગારસ્મા નિક્ખમિત્વા અનગારિયં પબ્બજેય્યન્તિ. એત્થ ચ યસ્મા અગારસ્સ હિતં કસિવાણિજ્જાદિકમ્મં અગારિયન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ પબ્બજ્જાય નત્થિ; તસ્મા પબ્બજ્જા ‘‘અનગારિયા’’તિ ઞાતબ્બા. તં અનગારિયં પબ્બજ્જં. પબ્બજેય્યન્તિ પરિબ્બજેય્યં.

૨૫. અચિરવુટ્ઠિતાય પરિસાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ સુદિન્નો અવુટ્ઠિતાય પરિસાય ન ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિ. કસ્મા? તત્રસ્સ બહૂ ઞાતિસાલોહિતા મિત્તામચ્ચા સન્તિ, તે ‘‘‘ત્વં માતાપિતૂનં એકપુત્તકો, ન લબ્ભા તયા પબ્બજિતુ’ન્તિ બાહાયમ્પિ ગહેત્વા આકડ્ઢેય્યું, તતો પબ્બજ્જાય અન્તરાયો ભવિસ્સતી’’તિ સહેવ પરિસાય ઉટ્ઠહિત્વા થોકં ગન્ત્વા પુન કેનચિ સરીરકિચ્ચલેસેન નિવત્તિત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ પબ્બજ્જં યાચિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સુદિન્નો કલન્દપુત્તો અચિરવુટ્ઠિતાય પરિસાય…પે… પબ્બાજેતુ મં ભગવા’’તિ.

ભગવા પન યસ્મા રાહુલકુમારસ્સ પબ્બજિતતો પભુતિ માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતં પુત્તં ન પબ્બાજેતિ, તસ્મા નં પુચ્છિ – ‘‘અનુઞ્ઞાતોસિ પન ત્વં સુદિન્ન માતાપિતૂહિ…પે… પબ્બજ્જાયા’’તિ.

૨૬. ઇતો પરં પાઠાનુસારેનેવ ગન્ત્વા તં કરણીયં તીરેત્વાતિ એત્થ એવમત્થો વેદિતબ્બો – ધુરનિક્ખેપેનેવ તં કરણીયં નિટ્ઠાપેત્વાતિ; ન હિ પબ્બજ્જાય તિબ્બચ્છન્દસ્સ ભણ્ડપ્પયોજનઉદ્ધારસારણાદીસુ વા નક્ખત્તકીળાયં વા ચિત્તં નમતિ. અમ્મ તાતાતિ એત્થ પન અમ્માતિ માતરં આલપતિ; તાતાતિ પિતરં. ત્વં ખોસીતિ ત્વં ખો અસિ. એકપુત્તકોતિ એકોવ પુત્તકો; અઞ્ઞો તે જેટ્ઠો વા કનિટ્ઠો વા નત્થિ. એત્થ ચ ‘‘એકપુત્તો’’તિ વત્તબ્બે અનુકમ્પાવસેન ‘‘એકપુત્તકો’’તિ વુત્તં. પિયોતિ પીતિજનનકો. મનાપોતિ મનવડ્ઢનકો. સુખેધિતોતિ સુખેન એધિતો; સુખસંવડ્ઢિતોતિ અત્થો. સુખપરિહતોતિ સુખેન પરિહતો; જાતકાલતો પભુતિ ધાતીહિ અઙ્કતો અઙ્કં હરિત્વા ધારિયમાનો અસ્સકરથકાદીહિ બાલકીળનકેહિ કીળમાનો સાદુરસભોજનં ભોજિયમાનો સુખેન પરિહતો.

ન ત્વં, તાત સુદિન્ન, કિઞ્ચિ દુક્ખસ્સ જાનાસીતિ ત્વં તાત સુદિન્ન કિઞ્ચિ અપ્પમત્તકમ્પિ કલભાગં દુક્ખસ્સ ન જાનાસિ; અથ વા કિઞ્ચિ દુક્ખેન નાનુભોસીતિ અત્થો. કરણત્થે સામિવચનં, અનુભવનત્થે ચ જાનના; અથ વા કિઞ્ચિ દુક્ખં નસ્સરસીતિ અત્થો. ઉપયોગત્થે સામિવચનં, સરણત્થે ચ જાનના. વિકપ્પદ્વયેપિ પુરિમપદસ્સ ઉત્તરપદેન સમાનવિભત્તિલોપો દટ્ઠબ્બો. તં સબ્બં સદ્દસત્થાનુસારેન ઞાતબ્બં. મરણેનપિ મયં તે અકામકા વિના ભવિસ્સામાતિ સચેપિ તવ અમ્હેસુ જીવમાનેસુ મરણં ભવેય્ય, તેન તે મરણેનપિ મયં અકામકા અનિચ્છકા ન અત્તનો રુચિયા, વિના ભવિસ્સામ; તયા વિયોગં વા પાપુણિસ્સામાતિ અત્થો. કિં પન મયં તન્તિ એવં સન્તે કિં પન કિં નામ તં કારણં યેન મયં તં જીવન્તં અનુજાનિસ્સામ; અથ વા કિં પન મયં તન્તિ કેન પન કારણેન મયં તં જીવન્તં અનુજાનિસ્સામાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૨૭. તત્થેવાતિ યત્થ નં ઠિતં માતાપિતરો નાનુજાનિંસુ, તત્થેવ ઠાને. અનન્તરહિતાયાતિ કેનચિ અત્થરણેન અનત્થતાય.

૨૮. પરિચારેહીતિ ગન્ધબ્બનટનાટકાદીનિ પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા તત્થ સહાયકેહિ સદ્ધિં યથાસુખં ઇન્દ્રિયાનિ ચારેહિ સઞ્ચારેહિ; ઇતો ચિતો ચ ઉપનેહીતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા પરિચારેહીતિ ગન્ધબ્બનટનાટકાદીનિ પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા તત્થ સહાયકેહિ સદ્ધિં લળ, ઉપલળ, રમ, કીળસ્સૂતિપિ વુત્તં હોતિ. કામે પરિભુઞ્જન્તોતિ અત્તનો પુત્તદારેહિ સદ્ધિં ભોગે ભુઞ્જન્તો. પુઞ્ઞાનિ કરોન્તોતિ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ આરબ્ભ દાનપ્પદાનાદીનિ સુગતિમગ્ગસોધકાનિ કુસલકમ્માનિ કરોન્તો. તુણ્હી અહોસીતિ કથાનુપ્પબન્ધવિચ્છેદનત્થં નિરાલાપસલ્લાપો અહોસિ. અથસ્સ માતાપિતરો તિક્ખત્તું વત્વા પટિવચનમ્પિ અલભમાના સહાયકે પક્કોસાપેત્વા ‘‘એસ વો સહાયકો પબ્બજિતુકામો, નિવારેથ ન’’ન્તિ આહંસુ. તેપિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા તિક્ખત્તું અવોચું, તેસમ્પિ તુણ્હી અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ સહાયકા…પે… તુણ્હી અહોસી’’તિ.

૨૯. અથસ્સ સહાયકાનં એતદહોસિ – ‘‘સચે અયં પબ્બજ્જં અલભમાનો મરિસ્સતિ ન કોચિ ગુણો ભવિસ્સતિ. પબ્બજિતં પન નં માતાપિતરોપિ કાલેન કાલં પસ્સિસ્સન્તિ. મયમ્પિ પસ્સિસ્સામ. પબ્બજ્જાપિ ચ નામેસા ભારિયા, દિવસે દિવસે મત્તિકાપત્તં ગહેત્વા પિણ્ડાય ચરિતબ્બં. એકસેય્યં એકભત્તં બ્રહ્મચરિયં અતિદુક્કરં. અયઞ્ચ સુખુમાલો નાગરિકજાતિયો, સો તં ચરિતું અસક્કોન્તો પુન ઇધેવ આગમિસ્સતિ. હન્દસ્સ માતાપિતરો અનુજાનાપેસ્સામા’’તિ. તે તથા અકંસુ. માતાપિતરોપિ નં અનુજાનિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ સહાયકા યેન સુદિન્નસ્સ કલન્દપુત્તસ્સ માતાપિતરો…પે… અનુઞ્ઞાતોસિ માતાપિતૂહિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાયા’’તિ.

૩૦. હટ્ઠોતિ તુટ્ઠો. ઉદગ્ગોતિ પીતિવસેન અબ્ભુન્નતકાયચિત્તો. કતિપાહન્તિ કતિપયાનિ દિવસાનિ. બલં ગાહેત્વાતિ સપ્પાયભોજનાનિ ભુઞ્જન્તો, ઉચ્છાદનન્હાપનાદીહિ ચ કાયં પરિહરન્તો, કાયબલં જનેત્વા માતાપિતરો વન્દિત્વા અસ્સુમુખં ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… પબ્બાજેતુ મં ભન્તે ભગવાતિ. ભગવા સમીપે ઠિતં અઞ્ઞતરં પિણ્ડચારિકં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ ભિક્ખુ સુદિન્નં પબ્બાજેહિ ચેવ ઉપસમ્પાદેહિ ચા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા સુદિન્નં કલન્દપુત્તં જિનદત્તિયં સદ્ધિવિહારિકં લદ્ધા પબ્બાજેસિ ચેવ ઉપસમ્પાદેસિ ચ. તેન વુત્તં – ‘‘અલત્થ ખો સુદિન્નો કલન્દપુત્તો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ.

એત્થ પન ઠત્વા સબ્બઅટ્ઠકથાસુ પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ કથિતા. મયં પન યથાઠિતપાળિવસેનેવ ખન્ધકે કથયિસ્સામ. ન કેવલઞ્ચેતં, અઞ્ઞમ્પિ યં ખન્ધકે વા પરિવારે વા કથેતબ્બં અટ્ઠકથાચરિયેહિ વિભઙ્ગેકથિતં, તં સબ્બં તત્થ તત્થેવ કથયિસ્સામ. એવઞ્હિ કથિયમાને પાળિક્કમેનેવ વણ્ણના કતા હોતિ. તતો તેન તેન વિનિચ્છયેન અત્થિકાનં પાળિક્કમેનેવ ઇમં વિનયસંવણ્ણનં ઓલોકેત્વા સો સો વિનિચ્છયો સુવિઞ્ઞેય્યો ભવિસ્સતીતિ.

અચિરૂપસમ્પન્નોતિ અચિરં ઉપસમ્પન્નો હુત્વા; ઉપસમ્પદતો નચિરકાલેયેવાતિ વુત્તં હોતિ. એવરૂપેતિ એવંવિધે એવંજાતિકે. ધુતગુણેતિ કિલેસનિદ્ધુનનકે ગુણે. સમાદાય વત્તતીતિ સમાદિયિત્વા ગણ્હિત્વા વત્તતિ ચરતિ વિહરતિ. આરઞ્ઞિકો હોતીતિ ગામન્તસેનાસનં પટિક્ખિપિત્વા આરઞ્ઞિકધુતઙ્ગવસેન અરઞ્ઞવાસિકો હોતિ. પિણ્ડપાતિકોતિ અતિરેકલાભપટિક્ખેપેન ચુદ્દસ ભત્તાનિ પટિક્ખિપિત્વા પિણ્ડપાતિકધુતઙ્ગવસેન પિણ્ડપાતિકો હોતિ. પંસુકૂલિકોતિ ગહપતિચીવરં પટિક્ખિપિત્વા પંસુકૂલિકધુતઙ્ગવસેન પંસુકૂલિકો હોતિ. સપદાનચારિકોતિ લોલુપ્પચારં પટિક્ખિપિત્વા સપદાનચારિકધુતઙ્ગવસેન સપદાનચારિકો હોતિ; ઘરપટિપાટિયા ભિક્ખાય પવિસતિ. વજ્જિગામન્તિ વજ્જીનં ગામં વજ્જીસુ વા ગામં.

અડ્ઢા મહદ્ધનાતિઆદીસુ ઉપભોગપરિભોગૂપકરણમહન્તતાય અડ્ઢા; યે હિ તેસં ઉપભોગા યાનિ ચ ઉપભોગૂપકરણાનિ, તાનિ મહન્તાનિ બહુલાનિ સારકાનીતિ વુત્તં હોતિ. નિધેત્વા ઠપિતધનમહન્તતાય મહદ્ધના. મહાભોગાતિ દિવસપરિબ્બયસઙ્ખાતભોગમહન્તતાય મહાભોગા. અઞ્ઞેહિ ઉપભોગેહિ જાતરૂપરજતસ્સેવ પહૂતતાય પહૂતજાતરૂપરજતા. અલઙ્કારભૂતસ્સ વિત્તૂપકરણસ્સ પીતિપામોજ્જકરણસ્સ પહૂતતાય પહૂતવિત્તૂપકરણા. વોહારવસેન પરિવત્તેન્તસ્સ ધનધઞ્ઞસ્સ પહૂતતાય પહૂતધનધઞ્ઞાતિ વેદિતબ્બા.

સેનાસનં સંસામેત્વાતિ સેનાસનં પટિસામેત્વા; યથા ન વિનસ્સતિ તથા નં સુટ્ઠુ ઠપેત્વાતિ અત્થો. સટ્ઠિમત્તે થાલિપાકેતિ ગણનપરિચ્છેદતો સટ્ઠિથાલિપાકે. એકમેકો ચેત્થ થાલિપાકો દસન્નં ભિક્ખૂનં ભત્તં ગણ્હાતિ. તં સબ્બમ્પિ છન્નં ભિક્ખુસતાનં ભત્તં હોતિ. ભત્તાભિહારં અભિહરિંસૂતિ એત્થ અભિહરીયતીતિ અભિહારો. કિં અભિહરીયતિ? ભત્તં. ભત્તમેવ અભિહારો ભત્તાભિહારો, તં ભત્તાભિહારં. અભિહરિંસૂતિ અભિમુખા હરિંસુ. તસ્સ સન્તિકં ગહેત્વા આગમંસૂતિ અત્થો. એતસ્સ કિં પમાણન્તિ? સટ્ઠિ થાલિપાકા. તેન વુત્તં – ‘‘સટ્ઠિમત્તે થાલિપાકે ભત્તાભિહારં અભિહરિંસૂ’’તિ. ભિક્ખૂનં વિસ્સજ્જેત્વાતિ સયં ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકત્તા સપદાનચારં ચરિતુકામો ભિક્ખૂનં પરિભોગત્થાય પરિચ્ચજિત્વા દત્વા. અયં હિ આયસ્મા ‘‘ભિક્ખૂ ચ લાભં લચ્છન્તિ અહઞ્ચ પિણ્ડકેન ન કિલમિસ્સામી’’તિ એતદત્થમેવ આગતો. તસ્મા અત્તનો આગમનાનુરૂપં કરોન્તો ભિક્ખૂનં વિસ્સજ્જેત્વા સયં પિણ્ડાય પાવિસિ.

૩૧. ઞાતિદાસીતિ ઞાતકાનં દાસી. આભિદોસિકન્તિ પારિવાસિકં એકરત્તાતિક્કન્તં પૂતિભૂતં. તત્રાયં પદત્થો – પૂતિભાવદોસેન અભિભૂતોતિ અભિદોસો, અભિદોસોવ આભિદોસિકો, એકરત્તાતિક્કન્તસ્સ વા નામસઞ્ઞા એસા, યદિદં આભિદોસિકોતિ, તં આભિદોસિકં. કુમ્માસન્તિ યવકુમ્માસં. છડ્ડેતુકામા હોતીતિ યસ્મા અન્તમસો દાસકમ્મકરાનમ્પિ ગોરૂપાનમ્પિ અપરિભોગારહો, તસ્મા તં કચવરં વિય બહિ છડ્ડેતુકામા હોતિ. સચેતન્તિ સચે એતં. ભગિનીતિ અરિયવોહારેન ઞાતિદાસિં આલપતિ. છડ્ડનીયધમ્મન્તિ છડ્ડેતબ્બસભાવં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ભગિનિ, એતં સચે બહિ છડ્ડનીયધમ્મં નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહં, તં ઇધ મે પત્તે આકિરા’’તિ.

કિં પન એવં વત્તું લબ્ભતિ, વિઞ્ઞત્તિ વા પયુત્તવાચા વા ન હોતીતિ? ન હોતિ. કસ્મા? નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહત્તા. યઞ્હિ છડ્ડનીયધમ્મં નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહં, યત્થ સામિકા અનાલયા હોન્તિ, તં સબ્બં ‘‘દેથ આહરથ ઇધ આકિરથા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. તથા હિ અગ્ગઅરિયવંસિકો આયસ્મા રટ્ઠપાલોપિ ‘‘છડ્ડનીયધમ્મં કુમ્માસં ઇધ મે પત્તે આકિરા’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૯૯) અવચ. તસ્મા યં એવરૂપં છડ્ડનીયધમ્મં અઞ્ઞં વા અપરિગ્ગહિતં વનમૂલફલભેસજ્જાદિકં તં સબ્બં યથાસુખં આહરાપેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં, ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં. હત્થાનન્તિ ભિક્ખાગ્ગહણત્થં પત્તં ઉપનામયતો મણિબન્ધતો પભુતિ દ્વિન્નમ્પિ હત્થાનં. પાદાનન્તિ નિવાસનન્તતો પટ્ઠાય દ્વિન્નમ્પિ પાદાનં. સરસ્સાતિ ‘‘સચેતં ભગિની’’તિ વાચં નિચ્છારયતો સરસ્સ ચ. નિમિત્તં અગ્ગહેસીતિ ગિહિકાલે સલ્લક્ખિતપુબ્બં આકારં અગ્ગહેસિ સઞ્જાનિ સલ્લક્ખેસિ. સુદિન્નો હિ ભગવતો દ્વાદસમે વસ્સે પબ્બજિતો વીસતિમે વસ્સે ઞાતિકુલં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો સયં પબ્બજ્જાય અટ્ઠવસ્સિકો હુત્વા; તેન નં સા ઞાતિદાસી દિસ્વાવ ન સઞ્જાનિ, નિમિત્તં પન અગ્ગહેસીતિ.

સુદિન્નસ્સ માતરં એતદવોચાતિ અતિગરુના પબ્બજ્જૂપગતેન સામિપુત્તેન સદ્ધિં ‘‘ત્વં નુ ખો મે, ભન્તે, અય્યો સુદિન્નો’’તિઆદિવચનં વત્તું અવિસહન્તી વેગેન ઘરં પવિસિત્વા સુદિન્નસ્સ માતરં એતં અવોચ. યગ્ઘેતિ આરોચનત્થે નિપાતો. સચે જે સચ્ચન્તિ એત્થ જેતિ આલપને નિપાતો. એવઞ્હિ તસ્મિં દેસે દાસિજનં આલપન્તિ, તસ્મા ‘‘ત્વં, ભોતિ દાસિ, સચે સચ્ચં ભણસી’’તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૩૨. અઞ્ઞતરં કુટ્ટમૂલન્તિ તસ્મિં કિર દેસે દાનપતીનં ઘરેસુ સાલા હોન્તિ, આસનાનિ ચેત્થ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ, ઉપટ્ઠાપિતં ઉદકકઞ્જિયં; તત્થ પબ્બજિતા પિણ્ડાય ચરિત્વા નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તિ. સચે ઇચ્છન્તિ, દાનપતીનમ્પિ સન્તકં ગણ્હન્તિ. તસ્મા તમ્પિ અઞ્ઞતરસ્સ કુલસ્સ ઈદિસાય સાલાય અઞ્ઞતરં કુટ્ટમૂલન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ પબ્બજિતા કપણમનુસ્સા વિય અસારુપ્પે ઠાને નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તીતિ.

અત્થિ નામ તાતાતિ એત્થ અત્થીતિ વિજ્જમાનત્થે; નામાતિ પુચ્છનત્થે મઞ્ઞનત્થે ચ નિપાતો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, તાત સુદિન્ન, અમ્હાકં ધનં, ન મયં નિદ્ધનાતિ વત્તબ્બા, યેસં નો ત્વં ઈદિસે ઠાને નિસીદિત્વા આભિદોસિકં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિસ્સસિ’’; તથા ‘‘અત્થિ નુ ખો, તાત સુદિન્ન, અમ્હાકં જીવિતં, ન મયં મતાતિ વત્તબ્બા, યેસં નો ત્વં ઈદિસે ઠાને નિસીદિત્વા આભિદોસિકં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિસ્સસિ’’; તથા ‘‘અત્થિ મઞ્ઞે, તાત સુદિન્ન, તવ અબ્ભન્તરે સાસનં નિસ્સાય પટિલદ્ધો સમણગુણો, યં ત્વં સુભોજનરસસંવડ્ઢિતોપિ ઇમં જિગુચ્છનેય્યં આભિદોસિકં કુમ્માસં અમતમિવ નિબ્બિકારો પરિભુઞ્જિસ્સસી’’તિ.

સો પન ગહપતિ દુક્ખાભિતુન્નતાય એતમત્થં પરિપુણ્ણં કત્વા વત્તુમસક્કોન્તો ‘‘અત્થિ નામ, તાત સુદિન્ન, આભિદોસિકં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિસ્સસી’’તિ એત્તકમેવ અવોચ. અક્ખરચિન્તકા પનેત્થ ઇમં લક્ખણં વદન્તિ – અનોકપ્પનામરિસનત્થવસેન એતં અત્થિનામસદ્દે ઉપપદે ‘‘પરિભુઞ્જિસ્સસી’’તિ અનાગતવચનં કતં. તસ્સાયમત્થો – અત્થિ નામ…પે… પરિભુઞ્જિસ્સસિ, ઇદં પચ્ચક્ખમ્પિ અહં ન સદ્દહામિ ન મરિસયામીતિ. તતાયં આભિદોસિકોતિ તતો તવ ગેહતો અયં આભિદોસિકો કુમ્માસો લદ્ધોતિ અત્થો. તતોયન્તિપિ પાઠો. તદાયન્તિપિ પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં. યેન સકપિતુ નિવેસનન્તિ યેન સકસ્સ પિતુ અત્તનો પિતુ નિવેસનન્તિ અત્થો; થેરો પિતરિ પેમેનેવ સુબ્બચો હુત્વા અગમાસિ. અધિવાસેસીતિ થેરો ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકોપિ સમાનો ‘‘સચે એકભત્તમ્પિ ન ગહેસ્સામિ, અતિવિય નેસં દોમનસ્સં ભવિસ્સતી’’તિ ઞાતીનં અનુકમ્પાય અધિવાસેસિ.

૩૩. ઓપુઞ્જાપેત્વાતિ ઉપલિમ્પાપેત્વા. એકં હિરઞ્ઞસ્સાતિ એત્થ હિરઞ્ઞન્તિ કહાપણો વેદિતબ્બો. પુરિસોતિ નાતિદીઘો નાતિરસ્સો મજ્ઝિમપ્પમાણો વેદિતબ્બો. તિરોકરણીયન્તિ કરણત્થે ભુમ્મં; સાણિપાકારેન પરિક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. અથ વા તિરો કરોન્તિ એતેનાતિ તિરોકરણીયં, તં પરિક્ખિપિત્વા; સમન્તતો કત્વાતિ અત્થો. તેન હીતિ યસ્મા અજ્જ સુદિન્નો આગમિસ્સતિ તેન કારણેન. હિ ઇતિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો. તેનાતિ અયમ્પિ વા ઉય્યોજનત્થે નિપાતોયેવ.

૩૪. પુબ્બણ્હસમયન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ પાળિયં કાલારોચનં ન વુત્તં, અથ ખો આરોચિતેયેવ કાલે અગમાસીતિ વેદિતબ્બો. ઇદં તે તાતાતિ દ્વે પુઞ્જે દસ્સેન્તો આહ. માતૂતિ જનેત્તિયા. મત્તિકન્તિ માતિતો આગતં; ઇદં તે માતામહિયા માતુ ઇમં ગેહં આગચ્છન્તિયા દિન્નધનન્તિ અત્થો. ઇત્થિકાય ઇત્થિધનન્તિ હીળેન્તો આહ. ઇત્થિકાય નામ ઇત્થિપરિભોગાનંયેવ ન્હાનચુણ્ણાદીનં અત્થાય લદ્ધં ધનં કિત્તકં ભવેય્ય. તસ્સાપિ તાવ પરિમાણં પસ્સ. અથ વા ઇદં તે તાત સુદિન્ન માતુ ધનં, તઞ્ચ ખો મત્તિકં, ન મયા દિન્નં, તવ માતુયેવ સન્તકન્તિ વુત્તં હોતિ. તં પનેતં ન કસિયા ન વણિજ્જાય સમ્ભૂતં, અપિચ ખો ઇત્થિકાય ઇત્થિધનં. યં ઇત્થિકાય ઞાતિકુલતો સામિકકુલં ગચ્છન્તિયા લદ્ધબ્બં ન્હાનચુણ્ણાદીનં અત્થાય ઇત્થિધનં, તં તાવ એત્તકન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અઞ્ઞં પેત્તિકં અઞ્ઞં પિતામહન્તિ યં પન તે પિતુ ચ પિતામહાનઞ્ચ સન્તકં, તં અઞ્ઞંયેવ. નિહિતઞ્ચ પયુત્તઞ્ચ અતિવિય બહુ; એત્થ ચ પિતામહન્તિ તદ્ધિતલોપં કત્વા વેદિતબ્બં. પેતામહન્તિ વા પાઠો. લબ્ભા તાત સુદિન્ન હીનાયાવત્તિત્વાતિ તાત, સુદિન્ન, ઉત્તમં અરિયદ્ધજં પબ્બજિતલિઙ્ગં પહાય હીનાય ગિહિભાવાય આવત્તિત્વા લબ્ભા ભોગા ભુઞ્જિતું, નાલબ્ભા ભુઞ્જિતું, ન ત્વં રાજભીતો પબ્બજિતો, ન ઇણાયિકેહિ પલિબુદ્ધો હુત્વાતિ. તાત ન ઉસ્સહામીતિ એત્થ પન તાતાતિ વચનં ગેહસિતપેમેન આહ, ન સમણતેજેન. ન ઉસ્સહામીતિ ન સક્કોમિ. ન વિસહામીતિ નપ્પહોમિ, ન સમત્થોમ્હિ.

‘‘વદેય્યામ ખો તં ગહપતી’’તિ ઇદં પન વચનં સમણતેજેનાહ. નાતિકડ્ઢેય્યાસીતિ યં તે મયિ પેમં પતિટ્ઠિતં, તં કોધવસેન ન અતિકડ્ઢેય્યાસિ; સચે ન કુજ્ઝેય્યાસીતિ વુત્તં હોતિ. તતો સેટ્ઠિ ‘‘પુત્તો મે સઙ્ગહં મઞ્ઞે કત્તુકામો’’તિ ઉદગ્ગચિત્તો આહ – ‘‘વદેહિ તાત સુદિન્ના’’તિ. તેનહીતિ ઉય્યોજનત્થે વિભત્તિપતિરૂપકો નિપાતો. તતોનિદાનન્તિ તંનિદાનં તંહેતુકન્તિ પચ્ચત્તવચનસ્સ તો-આદેસો વેદિતબ્બો; સમાસે ચસ્સ લોપાભાવો. ભયં વાતિ ‘‘કિન્તિ મે ભોગે નેવ રાજાનો હરેય્યુ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તં રાજાદિભયં; ચિત્તુત્રાસોતિ અત્થો. છમ્ભિતત્તન્તિ રાજૂહિ વા ચોરેહિ વા ‘‘ધનં દેહી’’તિ કમ્મકારણં કારિયમાનસ્સ કાયિઞ્જનં કાયકમ્પો હદયમંસચલનં. લોમહંસોતિ ઉપ્પન્ને ભયે લોમાનં હંસનં ઉદ્ધગ્ગભાવો. આરક્ખોતિ અન્તો ચ બહિ ચ રત્તિઞ્ચ દિવા ચ આરક્ખણં.

૩૫. તેન હિ વધૂતિ સેટ્ઠિ ગહપતિ ધનં દસ્સેત્વા પુત્તં અત્તના ગિહિભાવત્થાય પલોભેતું અસક્કોન્તો ‘‘માતુગામસદિસં દાનિ પુરિસાનં બન્ધનં નત્થી’’તિ મઞ્ઞિત્વા તસ્સ પુરાણદુતિયિકં આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ વધૂ’’તિ. પુરાણદુતિયિકન્તિ પુરાણં દુતિયિકં પુબ્બે ગિહિકાલે દુતિયિકં, ગેહસિતસુખુપભોગસહાયિકં ભૂતપુબ્બભરિયન્તિ અત્થો. તેન હીતિ યેન કારણેન માતુગામસદિસં બન્ધનં નત્થિ. પાદેસુ ગહેત્વાતિ પાદે ગહેત્વા; ઉપયોગત્થે ભુમ્મવચનં, પાદેસુ વા તં ગહેત્વા. ‘‘કીદિસા નામ તા અય્યપુત્ત અચ્છરાયો’’તિ કસ્મા એવમાહ? તદા કિર સમ્બહુલે ખત્તિયકુમારેપિ બ્રાહ્મણકુમારેપિ સેટ્ઠિપુત્તેપિ મહાસમ્પત્તિયો પહાય પબ્બજન્તે દિસ્વા પબ્બજ્જાગુણં અજાનન્તા કથં સમુટ્ઠાપેન્તિ – ‘‘કસ્મા એતે પબ્બજન્તી’’તિ. અથઞ્ઞે વદન્તિ – ‘‘દેવચ્છરાનં દેવનાટકાનં કારણા’’તિ. સા કથા વિત્થારિકા અહોસિ. તં ગહેત્વા અયં એવમાહાતિ. થેરો તં પટિક્ખિપન્તો ન ખો અહં ભગિનીતિ આહ. સમુદાચરતીતિ વોહરતિ વદેતિ. તત્થેવ મુચ્છિતા પપતાતિ નં ભગિનિવાદેન સમુદાચરન્તં દિસ્વા ‘‘અનત્થિકો દાનિ મયા અયં યો મં પજાપતિં સમાનં અત્તના સદ્ધિં એકમાતુકુચ્છિયા સયિતદારિકં વિય મઞ્ઞતી’’તિ સમુપ્પન્નબલવસોકા હુત્વા તસ્મિંયેવ પદેસે મુચ્છિતા પપતા; પતિતાતિ અત્થો.

મા નો વિહેઠયિત્થાતિ મા અમ્હે ધનં દસ્સેત્વા માતુગામઞ્ચ ઉય્યોજેત્વા વિહેઠયિત્થ; વિહેસા હેસા પબ્બજિતાનન્તિ. તેન હિ તાત સુદિન્ન બીજકમ્પિ દેહીતિ એત્થ તેન હીતિ અભિરતિયં ઉય્યોજેતિ. સચે ત્વં અભિરતો બ્રહ્મચરિયં ચરસિ, ચરિત્વા આકાસે નિસીદિત્વા પરિનિબ્બાયિતા હોહિ, અમ્હાકં પન કુલવંસબીજકં એકં પુત્તં દેહિ. મા નો અપુત્તકં સાપતેય્યં લિચ્છવયો અતિહરાપેસુન્તિ મયઞ્હિ લિચ્છવીનં ગણરાજૂનં રજ્જે વસામ, તે તે પિતુનો અચ્ચયેન ઇમં સાપતેય્યં એવં મહન્તં અમ્હાકં વિભવં અપુત્તકં કુલધનરક્ખકેન પુત્તેન વિરહિતં અત્તનો રાજન્તેપુરં અતિહરાપેય્યુન્તિ, તં તે મા અતિહરાપેસું, મા અતિહરાપેન્તૂતિ.

એતં ખો મે, અમ્મ, સક્કા કાતુન્તિ કસ્મા એવમાહ? સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘એતેસં સાપતેય્યસ્સ અહમેવ સામી, અઞ્ઞો નત્થિ. તે મં સાપતેય્યરક્ખણત્થાય નિચ્ચં અનુબન્ધિસ્સન્તિ; તેનાહં ન લચ્છામિ અપ્પોસ્સુક્કો સમણધમ્મં કાતું, પુત્તકં પન લભિત્વા ઓરમિસ્સન્તિ, તતો અહં યથાસુખં સમણધમ્મં કરિસ્સામી’’તિ ઇમં નયં પસ્સન્તો એવમાહાતિ.

૩૬. પુપ્ફન્તિ ઉતુકાલે ઉપ્પન્નલોહિતસ્સ નામં. માતુગામસ્સ હિ ઉતુકાલે ગબ્ભપતિટ્ઠાનટ્ઠાને લોહિતવણ્ણા પિળકા સણ્ઠહિત્વા સત્ત દિવસાનિ વડ્ઢિત્વા ભિજ્જન્તિ, તતો લોહિતં પગ્ઘરતિ, તસ્સેતં નામં ‘‘પુપ્ફ’’ન્તિ. તં પન યાવ બલવં હોતિ બહુ પગ્ઘરતિ, તાવ દિન્નાપિ પટિસન્ધિ ન તિટ્ઠતિ, દોસેનેવ સદ્ધિં પગ્ઘરતિ; દોસે પન પગ્ઘરિતે સુદ્ધે વત્થુમ્હિ દિન્ના પટિસન્ધિ ખિપ્પં પતિટ્ઠાતિ. પુપ્ફંસા ઉપ્પજ્જીતિ પુપ્ફં અસ્સા ઉપ્પજ્જિ; અકારલોપેન સન્ધિ પુરાણદુતિયિકાય બાહાયં ગહેત્વાતિ પુરાણદુતિયિકાય યા બાહા, તત્ર નં ગહેત્વાતિ અત્થો.

અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ પઠમપારાજિકસિક્ખાપદે અટ્ઠપિતે. ભગવતો કિર પઠમબોધિયં વીસતિ વસ્સાનિ ભિક્ખૂ ચિત્તં આરાધયિંસુ, ન એવરૂપં અજ્ઝાચારમકંસુ. તં સન્ધાયેવ ઇદં સુત્તમાહ – ‘‘આરાધયિંસુ વત મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ એકં સમયં ચિત્ત’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૨૫). અથ ભગવા અજ્ઝાચારં અપસ્સન્તો પારાજિકં વા સઙ્ઘાદિસેસં વા ન પઞ્ઞપેસિ. તસ્મિં તસ્મિં પન વત્થુસ્મિં અવસેસે પઞ્ચ ખુદ્દકાપત્તિક્ખન્ધે એવ પઞ્ઞપેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે’’તિ.

અનાદીનવદસ્સોતિ યં ભગવા ઇદાનિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તો આદીનવં દસ્સેસ્સતિ, તં અપસ્સન્તો અનવજ્જસઞ્ઞી હુત્વા. સચે હિ ‘‘અયં ઇદં ન કરણીયન્તિ વા મૂલચ્છેજ્જાય વા સંવત્તતી’’તિ જાનેય્ય, સદ્ધાપબ્બજિતો કુલપુત્તો તતોનિદાનં જીવિતક્ખયં પાપુણન્તોપિ ન કરેય્ય. એત્થ પન આદીનવં અપસ્સન્તો નિદ્દોસસઞ્ઞી અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અનાદીનવદસ્સો’’તિ. પુરાણદુતિયિકાયાતિ ભુમ્મવચનં. અભિવિઞ્ઞાપેસીતિ પવત્તેસિ; પવત્તનાપિ હિ કાયવિઞ્ઞત્તિચોપનતો ‘‘વિઞ્ઞાપના’’તિ વુચ્ચતિ. તિક્ખત્તું અભિવિઞ્ઞાપનઞ્ચેસ ગબ્ભસણ્ઠાનસન્નિટ્ઠાનત્થમકાસીતિ વેદિતબ્બો.

સા તેન ગબ્ભં ગણ્હીતિ સા ચ તેનેવ અજ્ઝાચારેન ગબ્ભં ગણ્હિ, ન અઞ્ઞથા. કિં પન અઞ્ઞથાપિ ગબ્ભગ્ગહણં હોતીતિ? હોતિ. કથં? કાયસંસગ્ગેન, ચોળગ્ગહણેન, અસુચિપાનેન, નાભિપરામસનેન, રૂપદસ્સનેન, સદ્દેન, ગન્ધેન. ઇત્થિયો હિ એકચ્ચા ઉતુસમયે છન્દરાગરત્તા પુરિસાનં હત્થગ્ગાહ-વેણિગ્ગાહ-અઙ્ગપચ્ચઙ્ગપરામસનં સાદિયન્તિયોપિ ગબ્ભં ગણ્હન્તિ. એવં કાયસંસગ્ગેન ગબ્ભગ્ગહણં હોતિ.

ઉદાયિત્થેરસ્સ પન પુરાણદુતિયિકા ભિક્ખુની તં અસુચિં એકદેસં મુખેન અગ્ગહેસિ, એકદેસં ચોળકેનેવ સદ્ધિં અઙ્ગજાતે પક્ખિપિ. સા તેન ગબ્ભં ગણ્હિ. એવં ચોળગ્ગહણેન ગબ્ભગ્ગહણં હોતિ.

મિગસિઙ્ગતાપસસ્સ માતા મિગી ઉતુસમયે તાપસસ્સ પસ્સાવટ્ઠાનં આગન્ત્વા સસમ્ભવં પસ્સાવં પિવિ. સા તેન ગબ્ભં ગણ્હિત્વા મિગસિઙ્ગં વિજાયિ. એવં અસુચિપાનેન ગબ્ભગ્ગહણં હોતિ.

સામસ્સ પન બોધિસત્તસ્સ માતાપિતૂનં ચક્ખુપરિહાનિં ઞત્વા સક્કો પુત્તં દાતુકામો દુકૂલપણ્ડિતં આહ – ‘‘વટ્ટતિ તુમ્હાકં મેથુનધમ્મો’’તિ? ‘‘અનત્થિકા મયં એતેન, ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિતામ્હા’’તિ. ‘‘તેન હિ ઇમિસ્સા ઉતુસમયે અઙ્ગુટ્ઠેન નાભિં પરામસેય્યાથા’’તિ. સો તથા અકાસિ. સા તેન ગબ્ભં ગણ્હિત્વા સામં તાપસદારકં વિજાયિ. એવં નાભિપરામસનેન ગબ્ભગ્ગહણં હોતિ. એતેનેવ નયેન મણ્ડબ્યસ્સ ચ ચણ્ડપજ્જોતસ્સ ચ વત્થુ વેદિતબ્બં.

કથં રૂપદસ્સનેન હોતિ? ઇધેકચ્ચા ઇત્થી ઉતુસમયે પુરિસસંસગ્ગં અલભમાના છન્દરાગવસેન અન્તોગેહગતાવ પુરિસં ઉપનિજ્ઝાયતિ રાજોરોધા વિય, સા તેન ગબ્ભં ગણ્હાતિ. એવં રૂપદસ્સનેન ગબ્ભગ્ગહણં હોતિ.

બલાકાસુ પન પુરિસો નામ નત્થિ, તા ઉતુસમયે મેઘસદ્દં સુત્વા ગબ્ભં ગણ્હન્તિ. કુક્કુટિયોપિ કદાચિ એકસ્સ કુક્કુટસ્સ સદ્દં સુત્વા બહુકાપિ ગબ્ભં ગણ્હન્તિ. તથા ગાવી ઉસભસ્સ. એવં સદ્દેન ગબ્ભગ્ગહણં હોતિ.

ગાવી એવ ચ કદાચિ ઉસભગન્ધેન ગબ્ભં ગણ્હન્તિ. એવં ગન્ધેન ગબ્ભગ્ગહણં હોતિ.

ઇધ પનાયં અજ્ઝાચારેન ગબ્ભં ગણ્હિ. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, એવં તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮).

ભુમ્મા દેવા સદ્દમનુસ્સાવેસુન્તિ યસ્મા નત્થિ લોકે રહો નામ પાપકમ્મં પકુબ્બતો. સબ્બપઠમં હિસ્સ તં પાપં અત્તના જાનાતિ, તતો આરક્ખદેવતા, અથઞ્ઞાપિ પરચિત્તવિદુનિયો દેવતા. તસ્માસ્સ પરચિત્તવિદૂ સકલવનસણ્ડનિસ્સિતા ભુમ્મા દેવા તં અજ્ઝાચારં દિસ્વા સદ્દં અનુસ્સાવેસું. યથા અઞ્ઞેપિ દેવા સુણન્તિ, તથા નિચ્છારેસું. કિન્તિ? નિરબ્બુદો વત, ભો…પે… આદીનવો ઉપ્પાદિતોતિ. તસ્સત્થો વેરઞ્જકણ્ડે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ભુમ્માનં દેવાનં સદ્દં સુત્વા ચાતુમહારાજિકાતિ એત્થ પન ભુમ્માનં દેવાનં સદ્દં આકાસટ્ઠદેવતા અસ્સોસું; આકાસટ્ઠાનં ચાતુમહારાજિકાતિ અયમનુક્કમો વેદિતબ્બો. બ્રહ્મકાયિકાતિ અસઞ્ઞસત્તે ચ અરૂપાવચરે ચ ઠપેત્વા સબ્બેપિ બ્રહ્માનો અસ્સોસું; સુત્વા ચ સદ્દમનુસ્સાવેસુન્તિ વેદિતબ્બો. ઇતિહ તેન ખણેનાતિ એવં તેન સુદિન્નસ્સ અજ્ઝાચારક્ખણેન. તેન મુહુત્તેનાતિ અજ્ઝાચારમુહુત્તેનેવ. યાવ બ્રહ્મલોકાતિ યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા. અબ્ભુગ્ગચ્છીતિ અભિઉગ્ગચ્છિ અબ્ભુટ્ઠાસિ એકકોલાહલમહોસીતિ.

પુત્તં વિજાયીતિ સુવણ્ણબિમ્બસદિસં પચ્છિમભવિકસત્તં જનેસિ. બીજકોતિ નામમકંસૂતિ ન અઞ્ઞં નામં કાતુમદંસુ, ‘‘બીજકમ્પિ દેહી’’તિ માતામહિયા વુત્તભાવસ્સ પાકટત્તા ‘‘બીજકો ત્વેવસ્સ નામં હોતૂ’’તિ ‘‘બીજકો’’તિ નામમકંસુ. પુત્તસ્સ પન નામવસેનેવ ચ માતાપિતૂનમ્પિસ્સ નામમકંસુ. તે અપરેન સમયેનાતિ બીજકઞ્ચ બીજકમાતરઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. બીજકસ્સ કિર સત્તટ્ઠવસ્સકાલે તસ્સ માતા ભિક્ખુનીસુ સો ચ ભિક્ખૂસુ પબ્બજિત્વા કલ્યાણમિત્તે ઉપનિસ્સાય અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અરહત્તં સચ્છાકંસૂ’’તિ.

૩૭. એવં માતાપુત્તાનં પબ્બજ્જા સફલા અહોસિ. પિતા પન વિપ્પટિસારાભિભૂતો વિહાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મતો સુદિન્નસ્સઅહુદેવ કુક્કુચ્ચ’’ન્તિઆદિ. તત્થ અહુદેવાતિ અહુ એવ, દકારો પદસન્ધિકરો. અહોસિયેવાતિ અત્થો. કુક્કુચ્ચન્તિ અજ્ઝાચારહેતુકો પચ્છાનુતાપો. વિપ્પટિસારોતિપિ તસ્સેવ નામં. સો હિ વિઞ્ઞૂહિ અકત્તબ્બતાય કુચ્છિતકિરિયભાવતો કુક્કુચ્ચં. કતં અજ્ઝાચારં નિવત્તેતું અસમત્થતાય તં પટિચ્ચ વિરૂપં સરણભાવતો વિપ્પટિસારોતિ વુચ્ચતિ. અલાભા વત મેતિ મય્હં વત અલાભા; યે ઝાનાદીનં ગુણાનં અલાભા નામ, તે મય્હં, ન અઞ્ઞસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ન વત મે લાભાતિ યેપિ મે પટિલદ્ધા પબ્બજ્જસરણગમનસિક્ખાસમાદાનગુણા, તેપિ નેવ મય્હં લાભા અજ્ઝાચારમલીનત્તા. દુલ્લદ્ધં વત મેતિ ઇદં સાસનં લદ્ધમ્પિ મે દુલ્લદ્ધં. ન વત મે સુલદ્ધન્તિ યથા અઞ્ઞેસં કુલપુત્તાનં, એવં ન વત મે સુલદ્ધં. કસ્મા? યમહં એવં સ્વાક્ખાતેધમ્મવિનયે…પે… બ્રહ્મચરિયં ચરિતુન્તિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. કિસો અહોસીતિ ખાદિતું વા ભુઞ્જિતું વા અસક્કોન્તો તનુકો અહોસિ અપ્પમંસલોહિતો. ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતોતિ સઞ્જાતુપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકભાવો પણ્ડુપલાસપ્પટિભાગો. ધમનિસન્થતગત્તોતિ પરિયાદિન્નમંસલોહિતત્તા સિરાજાલેનેવ સન્થરિતગત્તો. અન્તોમનોતિ અનુસોચનવસેન અબ્ભન્તરેયેવ ઠિતચિત્તો. હદયવત્થું નિસ્સાય પવત્તનવસેન પન સબ્બેપિ અન્તોમનાયેવ. લીનમનોતિ ઉદ્દેસે પરિપુચ્છાય કમ્મટ્ઠાને અધિસીલે અધિચિત્તે અધિપઞ્ઞાય વત્તપટિપત્તિપૂરણે ચ નિક્ખિત્તધુરો અવિપ્ફારિકો અઞ્ઞદત્થુ કોસજ્જવસેનેવ લીનો સઙ્કુચિતો મનો અસ્સાતિ લીનમનો. દુક્ખીતિ ચેતોદુક્ખેન દુક્ખી. દુમ્મનોતિ દોસેન દુટ્ઠમનો, વિરૂપમનો વા દોમનસ્સાભિભૂતતાય. પજ્ઝાયીતિ વિપ્પટિસારવસેન વહચ્છિન્નો વિય ગદ્રભો તં તં ચિન્તયિ.

૩૮. સહાયકા ભિક્ખૂતિ તં એવંભૂતં ગણસઙ્ગણિકાપપઞ્ચેન વીતિનામેન્તં દિસ્વા યસ્સ વિસ્સાસિકા કથાફાસુકા ભિક્ખૂ તે નં એતદવોચું. પીણિન્દ્રિયોતિ પસાદપતિટ્ઠાનોકાસસ્સ સમ્પુણ્ણત્તા પરિપુણ્ણચક્ખુઆદિઇન્દ્રિયો. સો દાનિ ત્વન્તિ એત્થ દાનીતિ નિપાતો, સો પન ત્વન્તિ વુત્તં હોતિ. કચ્ચિનો ત્વન્તિ કચ્ચિ નુ ત્વં. અનભિરતોતિ ઉક્કણ્ઠિતો; ગિહિભાવં પત્થયમાનોતિ અત્થો. તસ્મા તમેવ અનભિરતિં પટિક્ખિપન્તો આહ – ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, અનભિરતો’’તિ. અધિકુસલાનં પન ધમ્માનં ભાવનાય અભિરતોવ અહન્તિ. અત્થિ મે પાપકમ્મં કતન્તિ મયા કતં એકં પાપકમ્મં અત્થિ ઉપલબ્ભતિ સંવિજ્જતિ, નિચ્ચકાલં અભિમુખં વિય મે તિટ્ઠતિ. અથ નં પકાસેન્તો ‘‘પુરાણદુતિયિકાયા’’તિઆદિમાહ.

અલઞ્હિ તે, આવુસો સુદિન્ન, કુક્કુચ્ચાયાતિ આવુસો સુદિન્ન, તુય્હેતં પાપકમ્મં અલં સમત્થં કુક્કુચ્ચાય; પટિબલં કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેતુન્તિ વુત્તં હોતિ. યં ત્વન્તિ આદિમ્હિ યેન પાપેન ત્વં ન સક્ખિસ્સસિ બ્રહ્મચરિયં ચરિતું, તં તે પાપં અલં કુક્કુચ્ચાયાતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. અથ નં અનુસાસન્તા ‘‘નનુ આવુસો ભગવતા’’તિઆદિમાહંસુ. તત્થ નનૂતિ અનુમતિગ્ગહણત્થે નિપાતો. અનેકપરિયાયેનાતિ અનેકકારણેન. વિરાગાયાતિ વિરાગત્થાય. નો સરાગાયાતિ નો રાગેન રજ્જનત્થાય. ભગવતા હિ ‘‘ઇમં મે ધમ્મં સુત્વા સત્તા સબ્બભવભોગેસુ વિરજ્જિસ્સન્તિ, નો રજ્જિસ્સન્તી’’ એતદત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ અધિપ્પાયો. એસ નયો સબ્બપદેસુ. ઇદં પનેત્થ પરિયાયવચનમત્તં. વિસંયોગાયાતિ કિલેસેહિ વિસંયુજ્જનત્થાય. નો સંયોગાયાતિ ન સંયુજ્જનત્થાય. અનુપાદાનાયાતિ અગ્ગહણત્થાય. નોસઉપાદાનાયાતિ ન સઙ્ગહણત્થાય.

તત્થ નામ ત્વન્તિ તસ્મિં નામ ત્વં. સરાગાય ચેતેસ્સસીતિ સહ રાગેન વત્તમાનાય મેથુનધમ્માય ચેતેસ્સસિ કપ્પેસ્સસિ પકપ્પેસ્સસિ; એતદત્થં વાયમિસ્સસીતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. પુન રાગવિરાગાદીનિ નવ પદાનિ નિબ્બત્તિતલોકુત્તરનિબ્બાનમેવ સન્ધાય વુત્તાનિ. તસ્મા રાગવિરાગાયાતિ વા મદનિમ્મદનાયાતિ વા વુત્તેપિ ‘‘નિબ્બાનત્થાયા’’તિ એવમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. નિબ્બાનઞ્હિ યસ્મા તં આગમ્મ આરબ્ભ પટિચ્ચ રાગો વિરજ્જતિ ન હોતિ, તસ્મા રાગવિરાગોતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા પન તં આગમ્મ માનમદ-પુરિસમદાદયો મદા નિમ્મદા અમદા હોન્તિ વિનસ્સન્તિ, તસ્મા મદનિમ્મદનન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા ચ તં આગમ્મ સબ્બાપિ કામપિપાસા વિનયં અબ્ભત્થં યાતિ, તસ્મા પિપાસવિનયોતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા પન તં આગમ્મ પઞ્ચ કામગુણાલયા સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ, તસ્મા આલયસમુગ્ઘાતોતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા ચ તં આગમ્મ તેભૂમકવટ્ટં ઉપચ્છિજ્જતિ, તસ્મા વટ્ટુપચ્છેદોતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા પન તં આગમ્મ સબ્બસો તણ્હા ખયં ગચ્છતિ વિરજ્જતિ નિરુજ્ઝતિ ચ, તસ્મા તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધોતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા પનેતં ચતસ્સો યોનિયો, પઞ્ચ ગતિયો, સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, નવ ચ સત્તાવાસે, અપરાપરભાવાય વિનનતો આબન્ધનતો સંસિબ્બનતો વાનન્તિ લદ્ધવોહારાય તણ્હાય નિક્ખન્તં નિસ્સટં વિસંયુત્તં, તસ્મા નિબ્બાનન્તિ વુચ્ચતીતિ.

કામાનં પહાનં અક્ખાતન્તિ વત્થુકામાનં, કિલેસકામાનઞ્ચ પહાનં વુત્તં. કામસઞ્ઞાનં પરિઞ્ઞાતિ સબ્બાસમ્પિ કામસઞ્ઞાનં ઞાતતીરણપહાનવસેન તિવિધા પરિઞ્ઞા અક્ખાતા. કામપિપાસાનન્તિ કામેસુ પાતબ્યતાનં કામે વા પાતુમિચ્છાનં. કામવિતક્કાનન્તિ કામુપસઞ્હિતાનંવિતક્કાનં. કામપરિળાહાનન્તિ પઞ્ચકામગુણિકરાગવસેન ઉપ્પન્નપરિળાહાનં અન્તોદાહાનં. ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ કિલેસક્ખયકરો લોકુત્તરમગ્ગોવ કથિતો. સબ્બપઠમેસુ પન તીસુ ઠાનેસુ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકો મગ્ગો કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

નેતં આવુસોતિ ન એતં આવુસો, તવ પાપકમ્મં અપ્પસન્નાનઞ્ચ પસાદાય એવરૂપાનં પસાદત્થાય ન હોતિ. અથ ખ્વેતન્તિ અથ ખો એતં. અથ ખો તન્તિપિ પાઠો. અઞ્ઞથત્તાયાતિ પસાદઞ્ઞથાભાવાય વિપ્પટિસારાય હોતિ. યે મગ્ગેન અનાગતસદ્ધા, તેસં વિપ્પટિસારં કરોતિ – ‘‘ઈદિસેપિ નામ ધમ્મવિનયે મયં પસન્ના, યત્થેવં દુપ્પટિપન્ના ભિક્ખૂ’’તિ. યે પન મગ્ગેનાગતસદ્ધા, તેસં સિનેરુ વિય વાતેહિ અચલો પસાદો ઈદિસેહિ વત્થૂહિ ઇતો વા દારુણતરેહિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકચ્ચાનં અઞ્ઞથત્તાયા’’તિ.

૩૯. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસુન્તિ ભગવતો એતં અત્થં આચિક્ખિંસુ પટિવેદયિંસુ. આરોચયમાના ચ નેવ પિયકમ્યતાય ન ભેદપુરેક્ખારતાય, ન તસ્સાયસ્મતો અવણ્ણપકાસનત્થાય, ન કલિસાસનારોપનત્થાય, નાપિ ‘‘ઇદં સુત્વા ભગવા ઇમસ્સ સાસને પતિટ્ઠં ન દસ્સતિ, નિક્કડ્ઢાપેસ્સતિ ન’’ન્તિ મઞ્ઞમાના આરોચેસું. અથ ખો ‘‘ઇમં સાસને ઉપ્પન્નં અબ્બુદં ઞત્વા ભગવા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સતિ, વેલં મરિયાદં આણં ઠપેસ્સતી’’તિ આરોચેસું.

એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણેતિ એત્થ સુદિન્નસ્સ અજ્ઝાચારવીતિક્કમો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા કારણત્તા નિદાનઞ્ચેવ પકરણઞ્ચાતિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. કારણઞ્હિ યસ્મા નિદેતિ અત્તનો ફલં ‘‘ગણ્હાથ ન’’ન્તિ દસ્સેન્તં વિય અપ્પેતિ, પકરોતિ ચ નં કત્તું આરભતિ, કરોતિયેવ વા; તસ્મા નિદાનઞ્ચેવ પકરણઞ્ચાતિ વુચ્ચતિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવાતિ બુદ્ધો ભગવા વિગરહિ નિન્દિ; યથા તં વણ્ણાવણ્ણારહાનં વણ્ણઞ્ચ અવણ્ણઞ્ચ ભણન્તેસુ અગ્ગપુગ્ગલો. ન હિ ભગવતો સીલવીતિક્કમકરં પુગ્ગલં દિસ્વા ‘‘અયં જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા ગન્થેન વા ધુતઙ્ગેન વા ઞાતો યસસ્સી ઈદિસં પુગ્ગલં રક્ખિતું વટ્ટતી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, નાપિ પેસલં ગુણવન્તં દિસ્વા તસ્સ ગુણં પટિચ્છાદેતું ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અથ ખો ગરહિતબ્બં ગરહતિ એવ, પસંસિતબ્બઞ્ચ પસંસતિ એવ, અયઞ્ચ ગરહિતબ્બો; તસ્મા તં તાદિલક્ખણે ઠિતો અવિકમ્પમાનેન ચિત્તેન વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા ‘‘અનનુચ્છવિક’’ન્તિઆદીહિ વચનેહિ.

તત્થાયં અત્થવણ્ણના – યદિદં તયા, મોઘપુરિસ, તુચ્છમનુસ્સ કમ્મં કતં, તં સમણકરણાનં ધમ્માનં મગ્ગફલનિબ્બાનસાસનાનં વા ન અનુચ્છવિકં, તેસં છવિં છાયં સુન્દરભાવં ન અન્વેતિ નાનુગચ્છતિ, અથ ખો આરકાવ તેહિ ધમ્મેહિ. અનનુચ્છવિકત્તા એવ ચ અનનુલોમિકં, તેસં ન અનુલોમેતિ; અથ ખો વિલોમં પચ્ચનીકભાવે ઠિતં. અનનુલોમિકત્તા એવ ચ અપ્પતિરૂપં, પતિરૂપં સદિસં પટિભાગં ન હોતિ, અથ ખો અસદિસં અપ્પટિભાગમેવ. અપ્પતિરૂપત્તા એવ ચ અસ્સામણકં, સમણાનં કમ્મં ન હોતિ. અસ્સામણકત્તા અકપ્પિયં. યઞ્હિ સમણકમ્મં ન હોતિ, તં તેસં ન કપ્પતિ. અકપ્પિયત્તા અકરણીયં. ન હિ સમણા યં ન કપ્પતિ, તં કરોન્તિ. તઞ્ચેતં તયા કતં, તસ્મા અનનુચ્છવિકં તે, મોઘપુરિસ, કતં…પે… અકરણીયન્તિ. કથઞ્હિ નામાતિ કેન નામ કારણેન, કિં નામ કારણં પસ્સન્તોતિ વુત્તં હોતિ. તતો કારણાભાવં દસ્સેન્તો પરતો ‘‘નનુ મયા મોઘપુરિસા’’તિઆદિમાહ. તં સબ્બં વુત્તત્થમેવ.

ઇદાનિ યસ્મા યં તેન પાપકમ્મં કતં, તં વિપચ્ચમાનં અતિવિય દુક્ખવિપાકં હોતિ, તસ્માસ્સ તં વિપાકં દસ્સેતું કતાપરાધં વિય પુત્તં અનુકમ્પકા માતાપિતરો દયાલુકેન ચિત્તેન સુદિન્નં પરિભાસન્તો ‘‘વરં તે મોઘપુરિસા’’તિઆદિમાહ. તત્થ આસુ સીઘં એતસ્સ વિસં આગચ્છતીતિ આસીવિસો. ઘોરં ચણ્ડમસ્સ વિસન્તિ ઘોરવિસો, તસ્સ આસીવિસસ્સ ઘોરવિસસ્સ. ‘‘પક્ખિત્ત’’ન્તિ એતસ્સ ‘‘વર’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ઈદિસસ્સ આસીવિસસ્સ ઘોરવિસસ્સ મુખે અઙ્ગજાતં વરં પક્ખિત્તં; સચે પક્ખિત્તં ભવેય્ય, વરં સિયા; સુન્દરં સાધુ સુટ્ઠુ સિયાતિ અત્થો. ન ત્વેવાતિ ન તુ એવ વરં ન સુન્દરમેવ ન સાધુમેવ ન સુટ્ઠુમેવ. એસ નયો સબ્બત્થ. કણ્હસપ્પસ્સાતિ કાળસપ્પસ્સ. અઙ્ગારકાસુયાતિ અઙ્ગારપુણ્ણકૂપે, અઙ્ગારરાસિમ્હિ વા. આદિત્તાયાતિ પદિત્તાય ગહિતઅગ્ગિવણ્ણાય. સમ્પજ્જલિતાયાતિ સમન્તતો પજ્જલિતાય અચ્ચિયો મુચ્ચન્તિયા. સજોતિભૂતાયાતિ સપ્પભાય. સમન્તતો ઉટ્ઠિતાહિ જાલાહિ એકપ્પભાસમુદયભૂતાયાતિ વુત્તં હોતિ.

તં કિસ્સ હેતૂતિ યં મયા વુત્તં ‘‘વર’’ન્તિ તં કિસ્સ હેતુ, કતરેન કારણેનાતિ ચે? મરણં વા નિગચ્છેય્યાતિ યો તત્થ અઙ્ગજાતં પક્ખિપેય્ય, સો મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં. ઇતોનિદાનઞ્ચ ખો…પે… ઉપપજ્જેય્યાતિ યં ઇદં માતુગામસ્સ અઙ્ગજાતે અઙ્ગજાતપક્ખિપનં, ઇતોનિદાનં તસ્સ કારકો પુગ્ગલો નિરયં ઉપપજ્જેય્ય; એવં કમ્મસ્સ મહાસાવજ્જતં પસ્સન્તો તં ગરહિ, ન તસ્સ દુક્ખાગમં ઇચ્છમાનો. તત્થ નામ ત્વન્તિ તસ્મિં નામ એવરૂપે કમ્મે એવં મહાસાવજ્જે સમાનેપિ ત્વં. યં ત્વન્તિ એત્થ યન્તિ હીળનત્થે નિપાતો. ત્વન્તિ તં-સદ્દસ્સ વેવચનં; દ્વીહિપિ યં વા તં વા હીળિતમવઞ્ઞાતન્તિ વુત્તં હોતિ. અસદ્ધમ્મન્તિ અસતં નીચજનાનં ધમ્મં; તેહિ સેવિતબ્બન્તિ અત્થો. ગામધમ્મન્તિ ગામાનં ધમ્મં; ગામવાસિકમનુસ્સાનં ધમ્મન્તિ વુત્તં હોતિ. વસલધમ્મન્તિ પાપધમ્મે વસન્તિ પગ્ઘરન્તીતિ વસલા, તેસં વસલાનં હીનપુરિસાનં ધમ્મં, વસલં વા કિલેસપગ્ઘરણકં ધમ્મં. દુટ્ઠુલ્લન્તિ દુટ્ઠુ ચ કિલેસદૂસિતં થૂલઞ્ચ અસુખુમં, અનિપુણન્તિ વુત્તં હોતિ. ઓદકન્તિકન્તિ ઉદકકિચ્ચં અન્તિકં અવસાનં અસ્સાતિ ઓદકન્તિકો, તં ઓદકન્તિકં. રહસ્સન્તિ રહોભવં, પટિચ્છન્ને ઓકાસે ઉપ્પજ્જનકં. અયઞ્હિ ધમ્મો જિગુચ્છનીયત્તા ન સક્કા આવિ અઞ્ઞેસં દસ્સનવિસયે કાતું, તેન વુત્તં – ‘‘રહસ્સ’’ન્તિ. દ્વયંદ્વયસમાપત્તિન્તિ દ્વીહિ દ્વીહિ સમાપજ્જિતબ્બં, દ્વયં દ્વયં સમાપત્તિન્તિપિ પાઠો. દયં દયં સમાપત્તિન્તિપિ પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં. સમાપજ્જિસ્સસીતિ એતં ‘‘તત્થ નામ ત્વ’’ન્તિ એત્થ વુત્તનામસદ્દેન યોજેતબ્બં ‘‘સમાપજ્જિસ્સસિ નામા’’તિ.

બહૂનં ખો…પે… આદિકત્તા પુબ્બઙ્ગમોતિ સાસનં સન્ધાય વદતિ. ઇમસ્મિં સાસને ત્વં બહૂનં પુગ્ગલાનં અકુસલાનં ધમ્માનં આદિકત્તા, સબ્બપઠમં કરણતો; પુબ્બઙ્ગમો સબ્બપઠમં એતં મગ્ગં પટિપન્નત્તા; દ્વારંદદો, ઉપાયદસ્સકોતિ વુત્તં હોતિ. ઇમઞ્હિ લેસં લદ્ધા તવ અનુસિક્ખમાના બહૂ પુગ્ગલા નાનપ્પકારકે મક્કટિયા મેથુનપટિસેવનાદિકે અકુસલધમ્મે કરિસ્સન્તીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

અનેકપરિયાયેનાતિ ઇમેહિ ‘‘અનનુચ્છવિક’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તેહિ, બહૂહિ કારણેહિ. દુબ્ભરતાય…પે… કોસજ્જસ્સ અવણ્ણં ભાસિત્વાતિ દુબ્ભરતાદીનં વત્થુભૂતસ્સ અસંવરસ્સ અવણ્ણં નિન્દં ગરહં ભાસિત્વાતિ અત્થો. યસ્મા હિ અસંવરે ઠિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અત્તા દુબ્ભરતઞ્ચેવ દુપ્પોસતઞ્ચ આપજ્જતિ, તસ્મા અસંવરો ‘‘દુબ્ભરતા, દુપ્પોસતા’’તિ ચ વુચ્ચતિ. યસ્મા પન અસંવરે ઠિતસ્સ અત્તા ચતૂસુ પચ્ચયેસુ મહિચ્છતં સિનેરુપ્પમાણેપિ ચ પચ્ચયે લદ્ધા અસન્તુટ્ઠિતં આપજ્જતિ, તસ્મા અસંવરો ‘‘મહિચ્છતા, અસન્તુટ્ઠિતા’’તિ ચ વુચ્ચતિ. યસ્મા ચ અસંવરે ઠિતસ્સ અત્તા ગણસઙ્ગણિકાય ચેવ કિલેસસઙ્ગણિકાય ચ સંવત્તતિ, કોસજ્જાનુગતો ચ હોતિ અટ્ઠકુસીતવત્થુપારિપૂરિયા સંવત્તતિ, તસ્મા અસંવરો ‘‘સઙ્ગણિકા, ચેવ કોસજ્જઞ્ચા’’તિ વુચ્ચતિ.

સુભરતાય…પે… વીરિયારમ્ભસ્સ વણ્ણં ભાસિત્વાતિ સુભરતાદીનં વત્થુભૂતસ્સ સંવરસ્સ વણ્ણં ભાસિત્વાતિ અત્થો. યસ્મા હિ અસંવરં પહાય સંવરે ઠિતસ્સ અત્તા સુભરો હોતિ સુપોસો, ચતૂસુ ચ પચ્ચયેસુ અપ્પિચ્છતં નિત્તણ્હભાવં આપજ્જતિ, એકમેકસ્મિઞ્ચ પચ્ચયે યથાલાભ-યથાબલ-યથાસારુપ્પવસેન તિપ્પભેદાય સન્તુટ્ઠિયા સંવત્તતિ, તસ્મા સંવરો ‘‘સુભરતા ચેવ સુપોસતા ચ અપ્પિચ્છો ચ સન્તુટ્ઠો ચા’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન અસંવરં પહાય સંવરે ઠિતસ્સ અત્તા કિલેસસલ્લેખનતાય ચેવ નિદ્ધુનનતાય ચ સંવત્તતિ, તસ્મા સંવરો ‘‘સલ્લેખો ચ ધુતો ચા’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા ચ અસંવરં પહાય સંવરે ઠિતસ્સ અત્તા કાયવાચાનં અપ્પાસાદિકં અપ્પસાદનીયં અસન્તં અસારુપ્પં કાયવચીદુચ્ચરિતં ચિત્તસ્સ અપ્પાસાદિકં અપ્પસાદનીયં અસન્તં અસારુપ્પં અકુસલવિતક્કત્તયઞ્ચ અનુપગમ્મ તબ્બિપરીતસ્સ કાયવચીસુચરિતસ્સ ચેવ કુસલવિતક્કત્તયસ્સ ચ પાસાદિકસ્સ પસાદનીયસ્સ સન્તસ્સ સારુપ્પસ્સ પારિપૂરિયા સંવત્તતિ, તસ્મા સંવરો ‘‘પાસાદિકો’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન અસંવરં પહાય સંવરે ઠિતસ્સ અત્તા સબ્બકિલેસાપચયભૂતાય, વિવટ્ટાય, અટ્ઠવીરિયારમ્ભવત્થુપારિપૂરિયા ચ સંવત્તતિ, તસ્મા સંવરો ‘‘અપચયો ચેવ વીરિયારમ્ભો ચા’’તિ વુચ્ચતીતિ.

ભિક્ખૂનં તદનુચ્છવિકં તદનુલોમિકન્તિ તત્થ સન્નિપતિતાનં ભિક્ખૂનં યં ઇદાનિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સતિ, તસ્સ અનુચ્છવિકઞ્ચેવ અનુલોમિકઞ્ચ. યો વા અયં સુભરતાદીહિ સંવરો વુત્તો, તસ્સ અનુચ્છવિકઞ્ચેવ અનુલોમિકઞ્ચ સંવરપ્પહાનપટિસંયુત્તં અસુત્તન્તવિનિબદ્ધં પાળિવિનિમુત્તં ઓક્કન્તિકધમ્મદેસનં કત્વાતિ અત્થો. ભગવા કિર ઈદિસેસુ ઠાનેસુ પઞ્ચવણ્ણકુસુમમાલં કરોન્તો વિય, રતનદામં સજ્જેન્તો વિય, ચ યે પટિક્ખિપનાધિપ્પાયા અસંવરાભિરતા તે સમ્પરાયિકેન વટ્ટભયેન તજ્જેન્તો અનેકપ્પકારં આદીનવં દસ્સેન્તો, યે સિક્ખાકામા સંવરે ઠિતા તે અપ્પેકચ્ચે અરહત્તે પતિટ્ઠપેન્તો અપ્પેકચ્ચે અનાગામિ-સકદાગામિ-સોતાપત્તિફલેસુ ઉપનિસ્સયવિરહિતેપિ સગ્ગમગ્ગે પતિટ્ઠપેન્તો દીઘનિકાયપ્પમાણમ્પિ મજ્ઝિમનિકાયપ્પમાણમ્પિ ધમ્મદેસનં કરોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘ભિક્ખૂનં તદનુચ્છવિકં તદનુલોમિકં ધમ્મિં કથં કત્વા’’તિ.

તેન હીતિ તેન સુદિન્નસ્સ અજ્ઝાચારેન કારણભૂતેન. સિક્ખાપદન્તિ એત્થ સિક્ખિતબ્બાતિ સિક્ખા, પજ્જતે ઇમિનાતિ પદં, સિક્ખાય પદં સિક્ખાપદં; સિક્ખાય અધિગમુપાયોતિ અત્થો. અથ વા મૂલં નિસ્સયો પતિટ્ઠાતિ વુત્તં હોતિ. મેથુનવિરતિયા મેથુનસંવરસ્સેતં અધિવચનં. મેથુનસંવરો હિ તદઞ્ઞેસં સિક્ખાસઙ્ખાતાનં સીલવિપસ્સનાઝાનમગ્ગધમ્માનં વુત્તત્થવસેન પદત્તા ઇધ ‘‘સિક્ખાપદ’’ન્તિ અધિપ્પેતો. અયઞ્ચ અત્થો સિક્ખાપદવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અપિચ તસ્સત્થસ્સ દીપકં વચનમ્પિ ‘‘સિક્ખાપદ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘સિક્ખાપદન્તિ યો તત્થ નામકાયો પદકાયો નિરુત્તિકાયો બ્યઞ્જનકાયો’’તિ. અથ વા યથા ‘‘અનભિજ્ઝા ધમ્મપદ’’ન્તિ વુત્તે અનભિજ્ઝા એકો ધમ્મકોટ્ઠાસોતિ અત્થો હોતિ, એવમિધાપિ ‘‘સિક્ખાપદ’’ન્તિ સિક્ખાકોટ્ઠાસો સિક્ખાય એકો પદેસોતિપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

દસઅત્થવસે પટિચ્ચાતિ દસ કારણવસે સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુ અધિગમનીયે હિતવિસેસે પટિચ્ચ આગમ્મ આરબ્ભ, દસન્નં હિતવિસેસાનં નિપ્ફત્તિં સમ્પસ્સમાનોતિ વુત્તં હોતિ. ઇદાનિ તે દસ અત્થવસે દસ્સેન્તો ‘‘સઙ્ઘસુટ્ઠુતાયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્ઘસુટ્ઠુતા નામ સઙ્ઘસ્સ સુટ્ઠુભાવો, ‘‘સુટ્ઠુ દેવા’’તિ આગતટ્ઠાને વિય ‘‘સુટ્ઠુ, ભન્તે’’તિ વચનસમ્પટિચ્છનભાવો. યો ચ તથાગતસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છતિ, તસ્સ તં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય હોતિ, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ ‘‘સુટ્ઠુ, ભન્તે’’તિ મમ વચનસમ્પટિચ્છનત્થં પઞ્ઞપેસ્સામિ, અસમ્પટિચ્છને આદીનવં સમ્પટિચ્છને ચ આનિસંસં દસ્સેત્વા, ન બલક્કારેન અભિભવિત્વાતિ એતમત્થં આવિકરોન્તો આહ – ‘‘સઙ્ઘસુટ્ઠુતાયા’’તિ. સઙ્ઘફાસુતાયાતિ સઙ્ઘસ્સ ફાસુભાવાય; સહજીવિતાય સુખવિહારત્થાયાતિ અત્થો.

દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયાતિ દુમ્મઙ્કૂ નામ દુસ્સીલપુગ્ગલા; યે મઙ્કુતં આપાદિયમાનાપિ દુક્ખેન આપજ્જન્તિ, વીતિક્કમં કરોન્તા વા કત્વા વા ન લજ્જન્તિ, તેસં નિગ્ગહત્થાય; તે હિ સિક્ખાપદે અસતિ ‘‘કિં તુમ્હેહિ દિટ્ઠં, કિં સુતં – કિં અમ્હેહિ કતં; કતરસ્મિં વત્થુસ્મિં કતમં આપત્તિં આરોપેત્વા અમ્હે નિગ્ગણ્હથા’’તિ સઙ્ઘં વિહેઠેસ્સન્તિ, સિક્ખાપદે પન સતિ તે સઙ્ઘો સિક્ખાપદં દસ્સેત્વા ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન નિગ્ગહેસ્સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિ.

પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાયાતિ પેસલાનં પિયસીલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારત્થાય. પિયસીલા હિ ભિક્ખૂ કત્તબ્બાકત્તબ્બં સાવજ્જાનવજ્જં વેલં મરિયાદં અજાનન્તા સિક્ખત્તયપારિપૂરિયા ઘટમાના કિલમન્તિ, સન્દિટ્ઠમાના ઉબ્બાળ્હા હોન્તિ. કત્તબ્બાકત્તબ્બં પન સાવજ્જાનવજ્જં વેલં મરિયાદં ઞત્વા સિક્ખત્તયપારિપૂરિયા ઘટમાના ન કિલમન્તિ, સન્દિટ્ઠમાના ન ઉબ્બાળ્હા હોન્તિ. તેન નેસં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપના ફાસુવિહારાય સંવત્તતિ. યો વા દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહો, સ્વેવ એતેસં ફાસુવિહારો. દુસ્સીલપુગ્ગલે નિસ્સાય હિ ઉપોસથો ન તિટ્ઠતિ, પવારણા ન તિટ્ઠતિ, સઙ્ઘકમ્માનિ નપ્પવત્તન્તિ, સામગ્ગી ન હોતિ, ભિક્ખૂ અનેકગ્ગા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાકમ્મટ્ઠાનાદીનિ અનુયુઞ્જિતું ન સક્કોન્તિ. દુસ્સીલેસુ પન નિગ્ગહિતેસુ સબ્બોપિ અયં ઉપદ્દવો ન હોતિ. તતો પેસલા ભિક્ખૂ ફાસુ વિહરન્તિ. એવં ‘‘પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુ વિહારાયા’’તિ એત્થ દ્વિધા અત્થો વેદિતબ્બો.

દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાયાતિ દિટ્ઠધમ્મિકા આસવા નામ અસંવરે ઠિતેન તસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે પત્તબ્બા પાણિપ્પહાર-દણ્ડપ્પહાર-હત્થચ્છેદ-પાદચ્છેદ-અકિત્તિ-અયસવિપ્પટિસારાદયો દુક્ખવિસેસા. ઇતિ ઇમેસં દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય પિધાનાય આગમનમગ્ગથકનાયાતિ અત્થો.

સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયાતિ સમ્પરાયિકા આસવા નામ અસંવરે ઠિતેન કતપાપકમ્મમૂલકા સમ્પરાયે નરકાદીસુ પત્તબ્બા દુક્ખવિસેસા, તેસં પટિઘાતત્થાય પટિપ્પસ્સમ્ભનત્થાય વૂપસમત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ.

અપ્પસન્નાનં પસાદાયાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હિ સતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિં ઞત્વા વા યથાપઞ્ઞત્તં પટિપજ્જમાને ભિક્ખૂ દિસ્વા વા યેપિ અપ્પસન્ના પણ્ડિતમનુસ્સા, તે ‘‘યાનિ વત લોકે મહાજનસ્સ રજ્જન-દુસ્સન-મુય્હનટ્ઠાનાનિ, તેહિ ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા આરકા વિરતા વિહરન્તિ, દુક્કરં વત કરોન્તિ, ભારિયં વત કરોન્તી’’તિ પસાદં આપજ્જન્તિ, વિનયપિટકે પોત્થકં દિસ્વા મિચ્છાદિટ્ઠિક-તિવેદી બ્રાહ્મણો વિય. તેન વુત્તં – ‘‘અપ્પસન્નાનં પસાદાયા’’તિ.

પસન્નાનં ભિય્યોભાવાયાતિ યેપિ સાસને પસન્ના કુલપુત્તા તેપિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિં ઞત્વા યથાપઞ્ઞત્તં પટિપજ્જમાને ભિક્ખૂ વા દિસ્વા ‘‘અહો અય્યા દુક્કરકારિનો, યે યાવજીવં એકભત્તં બ્રહ્મચરિયં વિનયસંવરં અનુપાલેન્તી’’તિ ભિય્યો ભિય્યો પસીદન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘પસન્નાનં ભિય્યોભાવાયા’’તિ.

સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયાતિ તિવિધો સદ્ધમ્મો – પરિયત્તિસદ્ધમ્મો, પટિપત્તિસદ્ધમ્મો, અધિગમસદ્ધમ્મોતિ. તત્થ પિટકત્તયસઙ્ગહિતં સબ્બમ્પિ બુદ્ધવચનં ‘‘પરિયત્તિસદ્ધમ્મો’’ નામ. તેરસ ધુતગુણા, ચુદ્દસ ખન્ધકવત્તાનિ, દ્વેઅસીતિ મહાવત્તાનિ, સીલસમાધિવિપસ્સનાતિ અયં ‘‘પટિપત્તિસદ્ધમ્મો’’ નામ. ચત્તારો અરિયમગ્ગા ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ નિબ્બાનઞ્ચાતિ અયં ‘‘અધિગમસદ્ધમ્મો’’ નામ. સો સબ્બોપિ યસ્મા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા સતિ ભિક્ખૂ સિક્ખાપદઞ્ચ તસ્સ વિભઙ્ગઞ્ચ તદત્થજોતનત્થં અઞ્ઞઞ્ચ બુદ્ધવચનં પરિયાપુણન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તઞ્ચ પટિપજ્જમાના પટિપત્તિં પૂરેત્વા પટિપત્તિયા અધિગન્તબ્બં લોકુત્તરધમ્મં અધિગચ્છન્તિ, તસ્મા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા ચિરટ્ઠિતિકો હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા’’તિ.

વિનયાનુગ્ગહાયાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હિ સતિ સંવરવિનયો ચ પહાનવિનયો ચ સમથવિનયો ચ પઞ્ઞત્તિવિનયો ચાતિ ચતુબ્બિધોપિ વિનયો અનુગ્ગહિતો હોતિ ઉપત્થમ્ભિતો સૂપત્થમ્ભિતો. તેન વુત્તં – ‘‘વિનયાનુગ્ગહાયા’’તિ.

સબ્બાનેવ ચેતાનિ પદાનિ ‘‘સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ ઇમિના વચનેન સદ્ધિં યોજેતબ્બાનિ. તત્રાયં પઠમપચ્છિમપદયોજના – ‘‘સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામિ, વિનયાનુગ્ગહાય સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ.

અપિ ચેત્થ યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ તં સઙ્ઘફાસુ, યં સઙ્ઘફાસુ તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયાતિ એવં સઙ્ખલિકનયં; યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ તં સઙ્ઘફાસુ, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયાતિ એવઞ્ચ એકેકપદમૂલિકં દસક્ખત્તું યોજનં કત્વા યં વુત્તં પરિવારે (પરિ. ૩૩૪) –

‘‘અત્થસતં ધમ્મસતં, દ્વે ચ નિરુત્તિસતાનિ;

ચત્તારિ ઞાણસતાનિ, અત્થવસે પકરણે’’તિ.

તં સબ્બં વેદિતબ્બં. તં પનેતં યસ્મા પરિવારેયેવ આવિ ભવિસ્સતિ, તસ્મા ઇધ ન વણ્ણિતન્તિ.

એવં સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા આનિસંસં દસ્સેત્વા તસ્મિં સિક્ખાપદે ભિક્ખૂહિ કત્તબ્બકિચ્ચં દીપેન્તો ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ આહ. કિં વુત્તં હોતિ? ભિક્ખવે, ઇમં પન મયા ઇતિ સન્દસ્સિતાનિસંસં સિક્ખાપદં એવં પાતિમોક્ખુદ્દેસે ઉદ્દિસેય્યાથ ચ પરિયાપુણેય્યાથ ચ ધારેય્યાથ ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ વાચેય્યાથાતિ. અતિરેકાનયનત્થો હિ એત્થ ચ સદ્દો, તેનાયમત્થો આનીતો હોતીતિ.

ઇદાનિ યં વુત્તં ‘‘ઇમં સિક્ખાપદ’’ન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ આહ. એવં મૂલચ્છેજ્જવસેન દળ્હં કત્વા પઠમપારાજિકે પઞ્ઞત્તે અપરમ્પિ અનુપઞ્ઞત્તત્થાય મક્કટીવત્થુ ઉદપાદિ. તસ્સુપ્પત્તિદીપનત્થમેતં વુત્તં – એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતીતિ. તસ્સત્થો – ભગવતા ભિક્ખૂનં ઇદં સિક્ખાપદં એવં પઞ્ઞત્તં હોતિ ચ, ઇદઞ્ચ અઞ્ઞં વત્થુ ઉદપાદીતિ.

પઠમપઞ્ઞત્તિકથા નિટ્ઠિતા.

સુદિન્નભાણવારં નિટ્ઠિતં.

મક્કટીવત્થુકથા

૪૦. ઇદાનિ યં તં અઞ્ઞં વત્થુ ઉપ્પન્નં, તં દસ્સેતું ‘‘તેન ખો પન સમયેના’’તિઆદિમાહ. તત્રાયં અનુત્તાનપદવણ્ણના – મક્કટિં આમિસેનાતિ મહાવને ભિક્ખૂનં ખન્તિમેત્તાદિગુણાનુભાવેન નિરાસઙ્કચિત્તા બહૂ મિગમોરકુક્કુટમક્કટાદયો તિરચ્છાના પધાનાગારટ્ઠાનેસુ વિચરન્તિ. તત્ર એકં મક્કટિં આમિસેન યાગુભત્તખજ્જકાદિના ઉપલાપેત્વા, સઙ્ગણ્હિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્સાતિ ભુમ્મવચનં. પટિસેવતીતિ પચુરપટિસેવનો હોતિ; પચુરત્થે હિ વત્તમાનવચનં. સો ભિક્ખૂતિ સો મેથુનધમ્મપટિસેવનકો ભિક્ખુ. સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તાતિ તે ભિક્ખૂ આગન્તુકા બુદ્ધદસ્સનાય આગતા પાતોવ આગન્તુકભત્તાનિ લભિત્વા કતભત્તકિચ્ચા ભિક્ખૂનં નિવાસનટ્ઠાનાનિ પસ્સિસ્સામાતિ વિચરિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તા’’તિ. યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમીતિ તિરચ્છાનગતા નામ એકભિક્ખુના સદ્ધિં વિસ્સાસં કત્વા અઞ્ઞેસુપિ તાદિસઞ્ઞેવ ચિત્તં ઉપ્પાદેન્તિ. તસ્મા સા મક્કટી યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ચ અત્તનો વિસ્સાસિકભિક્ખુસ્સેવ તેસમ્પિ તં વિકારં દસ્સેસિ.

છેપ્પન્તિ નઙ્ગુટ્ઠં. ઓડ્ડીતિ અભિમુખં ઠપેસિ. નિમિત્તમ્પિ અકાસીતિ યેન નિયામેન યાય કિરિયાય મેથુનાધિપ્પાયં તે જાનન્તિ તં અકાસીતિ અત્થો. સો ભિક્ખૂતિ યસ્સાયં વિહારો. એકમન્તં નિલીયિંસૂતિ એકસ્મિં ઓકાસે પટિચ્છન્ના અચ્છિંસુ.

૪૧. સચ્ચં, આવુસોતિ સહોડ્ઢગ્ગહિતો ચોરો વિય પચ્ચક્ખં દિસ્વા ચોદિતત્તા ‘‘કિં વા મયા કત’’ન્તિઆદીનિ વત્તું અસક્કોન્તો ‘‘સચ્ચં, આવુસો’’તિ આહ. નનુ, આવુસો, તથેવ તં હોતીતિ આવુસો યથા મનુસ્સિત્થિયા, નનુ તિરચ્છાનગતિત્થિયાપિ તં સિક્ખાપદં તથેવ હોતિ. મનુસ્સિત્થિયાપિ હિ દસ્સનમ્પિ ગહણમ્પિ આમસનમ્પિ ફુસનમ્પિ ઘટ્ટનમ્પિ દુટ્ઠુલ્લમેવ. તિરચ્છાનગતિત્થિયાપિ તં સબ્બં દુટ્ઠુલ્લમેવ. કો એત્થ વિસેસો? અલેસટ્ઠાને ત્વં લેસં ઓડ્ડેસીતિ.

૪૨. અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપિ પારાજિકો હોતિ અસંવાસોતિ તિરચ્છાનગતાયપિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિત્વા પારાજિકો યેવ હોતીતિ દળ્હતરં સિક્ખાપદમકાસિ. દુવિધઞ્હિ સિક્ખાપદં – લોકવજ્જં, પણ્ણત્તિવજ્જઞ્ચ. તત્થ યસ્સ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જં નામ. સેસં પણ્ણત્તિવજ્જં. તત્થ લોકવજ્જે અનુપઞ્ઞત્તિ ઉપ્પજ્જમાના રુન્ધન્તી દ્વારં પિદહન્તી સોતં પચ્છિન્દમાના ગાળ્હતરં કરોન્તી ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞત્ર અધિમાના, અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તાતિ અયં પન વીતિક્કમાભાવા અબ્બોહારિકત્તા ચ વુત્તા. પણ્ણત્તિવજ્જે અકતે વીતિક્કમે ઉપ્પજ્જમાના સિથિલં કરોન્તી મોચેન્તી દ્વારં દદમાના અપરાપરમ્પિ અનાપત્તિં કુરુમાના ઉપ્પજ્જતિ, ગણભોજનપરમ્પરભોજનાદીસુ અનુપઞ્ઞત્તિયો વિય. ‘‘અન્તમસો તઙ્ખણિકાયપી’’તિ એવરૂપા પન કતે વીતિક્કમે ઉપ્પન્નત્તા પઞ્ઞત્તિગતિકાવ હોતિ. ઇદં પન પઠમસિક્ખાપદં યસ્મા લોકવજ્જં, ન પણ્ણત્તિવજ્જં; તસ્મા અયમનુપઞ્ઞત્તિ રુન્ધન્તી દ્વારં પિદહન્તી સોતં પચ્છિન્દમાના ગાળ્હતરં કરોન્તી ઉપ્પજ્જિ.

એવં દ્વેપિ વત્થૂનિ સમ્પિણ્ડેત્વા મૂલચ્છેજ્જવસેન દળ્હતરં કત્વા પઠમપારાજિકે પઞ્ઞત્તે અપરમ્પિ અનુપઞ્ઞત્તત્થાય વજ્જિપુત્તકવત્થુ ઉદપાદિ. તસ્સુપ્પત્તિદસ્સનત્થમેતં વુત્તં – ‘‘એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતી’’તિ. તસ્સત્થો – ભગવતા ભિક્ખૂનં ઇદં સિક્ખાપદં એવં પઞ્ઞત્તં હોતિ ચ ઇદઞ્ચ અઞ્ઞમ્પિ વત્થુ ઉદપાદીતિ.

મક્કટીવત્થુકથા નિટ્ઠિતા.

સન્થતભાણવારો

વજ્જિપુત્તકવત્થુવણ્ણના

૪૩-૪૪. ઇદાનિ યં તં અઞ્ઞમ્પિ વત્થુ ઉપ્પન્નં, તં દસ્સેતું ‘‘તેન ખો પન સમયેના’’તિઆદિમાહ. તત્રાપિ અયમનુત્તાનપદવણ્ણના – વેસાલિકાતિ વેસાલિવાસિનો. વજ્જિપુત્તકાતિ વજ્જિરટ્ઠે વેસાલિયં કુલાનં પુત્તા. સાસને કિર યો યો ઉપદ્દવો આદીનવો અબ્બુદમુપ્પજ્જિ, સબ્બં તં વજ્જિપુત્તકે નિસ્સાય. તથા હિ દેવદત્તોપિ વજ્જિપુત્તકે પક્ખે લભિત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિ. વજ્જિપુત્તકા એવ ચ વસ્સસતપરિનિબ્બુતે ભગવતિ ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુસાસનં દીપેસું. ઇમેપિ તેસં યેવ એકચ્ચે એવં પઞ્ઞત્તેપિ સિક્ખાપદે યાવદત્થં ભુઞ્જિંસુ…પે… મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિંસૂતિ.

ઞાતિબ્યસનેનપીતિ એત્થ અસનં બ્યસનં વિક્ખેપો વિદ્ધંસનં વિનાસોતિ સબ્બમેતં એકત્થં. ઞાતીનં બ્યસનં ઞાતિબ્યસનં, તેન ઞાતિબ્યસનેન, રાજદણ્ડબ્યાધિમરણવિપ્પવાસનિમિત્તેન ઞાતિવિનાસેનાતિ અત્થો. એસ નયો દુતિયપદેપિ. તતિયપદે પન આરોગ્યવિનાસકો રોગો એવ રોગબ્યસનં. સો હિ આરોગ્યં બ્યસતિ વિક્ખિપતિ વિનાસેતીતિ બ્યસનં. રોગોવ બ્યસનં રોગબ્યસનં, તેન રોગબ્યસનેન. ફુટ્ઠાતિ અધિપન્ના અભિભૂતા સમન્નાગતાતિ અત્થો.

ન મયં, ભન્તે આનન્દ, બુદ્ધગરહિનોતિ ભન્તે આનન્દ, મયં ન બુદ્ધં ગરહામ, ન બુદ્ધસ્સ દોસં દેમ. ન ધમ્મગરહિનો, ન સઙ્ઘગરહિનો. અત્તગરહિનો મયન્તિ અત્તાનમેવ મયં ગરહામ, અત્તનો દોસં દેમ. અલક્ખિકાતિ નિસ્સિરિકા. અપ્પપુઞ્ઞાતિ પરિત્તપુઞ્ઞા. વિપસ્સકા કુસલાનં ધમ્માનન્તિ યે અટ્ઠતિંસારમ્મણેસુ વિભત્તા કુસલા ધમ્મા, તેસં વિપસ્સકા; તતો તતો આરમ્મણતો વુટ્ઠાય તેવ ધમ્મે વિપસ્સમાનાતિ અત્થો. પુબ્બરત્તાપરરત્તન્તિ રત્તિયા પુબ્બં પુબ્બરત્તં, રત્તિયા અપરં અપરરત્તં, પઠમયામઞ્ચ પચ્છિમયામઞ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. બોધિપક્ખિકાનન્તિ બોધિસ્સ પક્ખે ભવાનં, અરહત્તમગ્ગઞાણસ્સ ઉપકારકાનન્તિ અત્થો. ભાવનાનુયોગન્તિ વડ્ઢનાનુયોગં. અનુયુત્તા વિહરેય્યામાતિ ગિહિપલિબોધં આવાસપલિબોધઞ્ચ પહાય વિવિત્તેસુ સેનાસનેસુ યુત્તપયુત્તા અનઞ્ઞકિચ્ચા વિહરેય્યામ.

એવમાવુસોતિ થેરો એતેસં આસયં અજાનન્તો ઇદં નેસં મહાગજ્જિતં સુત્વા ‘‘સચે ઇમે ઈદિસા ભવિસ્સન્તિ, સાધૂ’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘એવમાવુસો’’તિ સમ્પટિચ્છિ. અટ્ઠાનમેતં અનવકાસોતિ ઉભયમ્પેતં કારણપટિક્ખેપવચનં. કારણઞ્હિ યસ્મા તત્થ તદાયત્તવુત્તિભાવેન ફલં તિટ્ઠતિ. યસ્મા ચસ્સ તં ઓકાસો હોતિ તદાયત્તવુત્તિભાવેન, તસ્મા ‘‘ઠાનઞ્ચ અવકાસો ચા’’તિ વુચ્ચતિ, તં પટિક્ખિપન્તો આહ – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, આનન્દ, અનવકાસો’’તિ. એતં ઠાનં વા ઓકાસો વા નત્થિ. યં તથાગતોતિ યેન તથાગતો વજ્જીનં વા…પે… સમૂહનેય્ય, તં કારણં નત્થીતિ અત્થો. યદિ હિ ભગવા એતેસં ‘‘લભેય્યામ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ યાચન્તાનં ઉપસમ્પદં દદેય્ય, એવં સન્તે ‘‘પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ પઞ્ઞત્તં સમૂહનેય્ય. યસ્મા પનેતં ન સમૂહનતિ, તસ્મા ‘‘અટ્ઠાનમેત’’ન્તિઆદિમાહ.

સો આગતો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બોતિ ‘‘યદિ હિ એવં આગતો ઉપસમ્પદં લભેય્ય, સાસને અગારવો ભવેય્ય. સામણેરભૂમિયં પન ઠિતો સગારવો ચ ભવિસ્સતિ, અત્તત્થઞ્ચ કરિસ્સતી’’તિ ઞત્વા અનુકમ્પમાનો ભગવા આહ – ‘‘સો આગતો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ. સો આગતો ઉપસમ્પાદેતબ્બોતિ એવં આગતો ભિક્ખુભાવે ઠત્વા અવિપન્નસીલતાય સાસને સગારવો ભવિસ્સતિ, સો સતિ ઉપનિસ્સયે નચિરસ્સેવ ઉત્તમત્થં પાપુણિસ્સતીતિ ઞત્વા ઉપસમ્પાદેતબ્બોતિ આહ.

એવં મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિત્વા આગતેસુ અનુપસમ્પાદેતબ્બઞ્ચ ઉપસમ્પાદેતબ્બઞ્ચ દસ્સેત્વા તીણિપિ વત્થૂનિ સમોધાનેત્વા પરિપુણ્ણં કત્વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતુકામો ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ વત્વા ‘‘યો પન ભિક્ખુ…પે… અસંવાસો’’તિ પરિપુણ્ણં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ.

વજ્જિપુત્તકવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુબ્બિધવિનયકથા

૪૫. ઇદાનિસ્સ અત્થં વિભજન્તો ‘‘યો પનાતિ, યો યાદિસો’’તિઆદિમાહ. તસ્મિં પન સિક્ખાપદે ચ સિક્ખાપદવિભઙ્ગે ચ સકલે ચ વિનયવિનિચ્છયે કોસલ્લં પત્થયન્તેન ચતુબ્બિધો વિનયો જાનિતબ્બો –

ચતુબ્બિધઞ્હિ વિનયં, મહાથેરા મહિદ્ધિકા;

નીહરિત્વા પકાસેસું, ધમ્મસઙ્ગાહકા પુરા.

કતમં ચતુબ્બિધં? સુત્તં, સુત્તાનુલોમં, આચરિયવાદં, અત્તનોમતિન્તિ. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘આહચ્ચપદેન રસેન આચરિયવંસેન અધિપ્પાયા’’તિ, એત્થ હિ આહચ્ચપદન્તિ સુત્તં અધિપ્પેતં, રસોતિ સુત્તાનુલોમં, આચરિયવંસોતિ આચરિયવાદો, અધિપ્પાયોતિ અત્તનોમતિ.

તત્થ સુત્તંનામ સકલે વિનયપિટકે પાળિ.

સુત્તાનુલોમં નામ ચત્તારો મહાપદેસા; યે ભગવતા એવં વુત્તા – ‘‘યં, ભિક્ખવે, મયા ‘ઇદં ન કપ્પતી’તિ અપ્પટિક્ખિત્તં, તં ચે અકપ્પિયં અનુલોમેતિ; કપ્પિયં પટિબાહતિ, તં વો ન કપ્પતિ. યં, ભિક્ખવે, મયા ‘ઇદં ન કપ્પતી’તિ અપ્પટિક્ખિત્તં, તં ચે કપ્પિયં અનુલોમેતિ; અકપ્પિયં પટિબાહતિ, તં વો કપ્પતિ. યં, ભિક્ખવે, મયા ‘ઇદં કપ્પતી’તિ અનનુઞ્ઞાતં, તં ચે અકપ્પિયં અનુલોમેતિ, કપ્પિયં પટિબાહતિ; તં વો ન કપ્પતિ. યં, ભિક્ખવે, મયા ‘ઇદં કપ્પતી’તિ અનનુઞ્ઞાતં, તં ચે કપ્પિયં અનુલોમેતિ, અકપ્પિયં પટિબાહતિ; તં વો કપ્પતી’’તિ (મહાવ. ૩૦૫).

આચરિયવાદો નામ ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ પઞ્ચહિ અરહન્તસતેહિ ઠપિતા પાળિવિનિમુત્તા ઓક્કન્તવિનિચ્છયપ્પવત્તા અટ્ઠકથાતન્તિ.

અત્તનોમતિ નામ સુત્ત-સુત્તાનુલોમ-આચરિયવાદે મુઞ્ચિત્વા અનુમાનેન અત્તનો અનુબુદ્ધિયા નયગ્ગાહેન ઉપટ્ઠિતાકારકથનં.

અપિચ સુત્તન્તાભિધમ્મવિનયટ્ઠકથાસુ આગતો સબ્બોપિ થેરવાદો ‘‘અત્તનોમતિ’’ નામ. તં પન અત્તનોમતિં ગહેત્વા કથેન્તેન ન દળ્હગ્ગાહં ગહેત્વા વોહરિતબ્બં. કારણં સલ્લક્ખેત્વા અત્થેન પાળિં, પાળિયા ચ અત્થં સંસન્દિત્વા કથેતબ્બં. અત્તનોમતિ આચરિયવાદે ઓતારેતબ્બા. સચે તત્થ ઓતરતિ ચેવ સમેતિ ચ, ગહેતબ્બા. સચે નેવ ઓતરતિ ન સમેતિ, ન ગહેતબ્બા. અયઞ્હિ અત્તનોમતિ નામ સબ્બદુબ્બલા. અત્તનોમતિતો આચરિયવાદો બલવતરો.

આચરિયવાદોપિ સુત્તાનુલોમે ઓતારેતબ્બો. તત્થ ઓતરન્તો સમેન્તોયેવ ગહેતબ્બો, ઇતરો ન ગહેતબ્બો. આચરિયવાદતો હિ સુત્તાનુલોમં બલવતરં.

સુત્તાનુલોમમ્પિ સુત્તે ઓતારેતબ્બં. તત્થ ઓતરન્તં સમેન્તમેવ ગહેતબ્બં, ઇતરં ન ગહેતબ્બં. સુત્તાનુલોમતો હિ સુત્તમેવ બલવતરં. સુત્તઞ્હિ અપ્પટિવત્તિયં કારકસઙ્ઘસદિસં બુદ્ધાનં ઠિતકાલસદિસં. તસ્મા યદા દ્વે ભિક્ખૂ સાકચ્છન્તિ, સકવાદી સુત્તં ગહેત્વા કથેતિ, પરવાદી સુત્તાનુલોમં. તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ખેપં વા ગરહં વા અકત્વા સુત્તાનુલોમં સુત્તે ઓતારેતબ્બં. સચે ઓતરતિ સમેતિ, ગહેતબ્બં. નો ચે, ન ગહેતબ્બં; સુત્તસ્મિંયેવ ઠાતબ્બં. અથાયં સુત્તં ગહેત્વા કથેતિ, પરો આચરિયવાદં. તેહિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ખેપં વા ગરહં વા અકત્વા આચરિયવાદો સુત્તે ઓતારેતબ્બો. સચે ઓતરતિ સમેતિ, ગહેતબ્બો. અનોતરન્તો અસમેન્તો ચ ગારય્હાચરિયવાદો ન ગહેતબ્બો; સુત્તસ્મિંયેવ ઠાતબ્બં.

અથાયં સુત્તં ગહેત્વા કથેતિ, પરો અત્તનોમતિં. તેહિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ખેપં વા ગરહં વા અકત્વા અત્તનોમતિ સુત્તે ઓતારેતબ્બા. સચે ઓતરતિ સમેતિ, ગહેતબ્બા. નો ચે, ન ગહેતબ્બા. સુત્તસ્મિં યેવ ઠાતબ્બં.

અથ પનાયં સુત્તાનુલોમં ગહેત્વા કથેતિ, પરો સુત્તં. સુત્તં સુત્તાનુલોમે ઓતારેતબ્બં. સચે ઓતરતિ સમેતિ, તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરૂળ્હં પાળિઆગતં પઞ્ઞાયતિ, ગહેતબ્બં. નો ચે તથા પઞ્ઞાયતિ ન ઓતરતિ ન સમેતિ, બાહિરકસુત્તં વા હોતિ સિલોકો વા અઞ્ઞં વા ગારય્હસુત્તં ગુળ્હવેસ્સન્તરગુળ્હવિનયવેદલ્લાદીનં અઞ્ઞતરતો આગતં, ન ગહેતબ્બં. સુત્તાનુલોમસ્મિંયેવ ઠાતબ્બં.

અથાયં સુત્તાનુલોમં ગહેત્વા કથેતિ, પરો આચરિયવાદં. આચરિયવાદો સુત્તાનુલોમે ઓતારેતબ્બો. સચે ઓતરતિ સમેતિ, ગહેતબ્બો. નો ચે, ન ગહેતબ્બો. સુત્તાનુલોમેયેવ ઠાતબ્બં.

અથાયં સુત્તાનુલોમં ગહેત્વા કથેતિ, પરો અત્તનોમતિં. અત્તનોમતિ સુત્તાનુલોમે ઓતારેતબ્બા. સચે ઓતરતિ સમેતિ, ગહેતબ્બા. નો ચે, ન ગહેતબ્બા. સુત્તાનુલોમેયેવ ઠાતબ્બં.

અથ પનાયં આચરિયવાદં ગહેત્વા કથેતિ, પરો સુત્તં. સુત્તં આચરિયવાદે ઓતારેતબ્બં. સચે ઓતરતિ સમેતિ, ગહેતબ્બં. ઇતરં ગારય્હસુત્તં ન ગહેતબ્બં. આચરિયવાદેયેવ ઠાતબ્બં.

અથાયં આચરિયવાદં ગહેત્વા કથેતિ, પરો સુત્તાનુલોમં. સુત્તાનુલોમં આચરિયવાદે ઓતારેતબ્બં. ઓતરન્તં સમેન્તમેવ ગહેતબ્બં, ઇતરં ન ગહેતબ્બં. આચરિયવાદેયેવ ઠાતબ્બં.

અથાયં આચરિયવાદં ગહેત્વા કથેતિ, પરો અત્તનોમતિં. અત્તનોમતિ આચરિયવાદે ઓતારેતબ્બા. સચે ઓતરતિ સમેતિ, ગહેતબ્બા. નો ચે, ન ગહેતબ્બા. આચરિયવાદેયેવ ઠાતબ્બં.

અથ પનાયં અત્તનોમતિં ગહેત્વા કથેતિ, પરો સુત્તં. સુત્તં અત્તનોમતિયં ઓતારેતબ્બં. સચે ઓતરતિ સમેતિ, ગહેતબ્બં. ઇતરં ગારય્હસુત્તં ન ગહેતબ્બં. અત્તનોમતિયમેવ ઠાતબ્બં.

અથાયં અત્તનોમતિં ગહેત્વા કથેતિ, પરો સુત્તાનુલોમં. સુત્તાનુલોમં અત્તનોમતિયં ઓતારેતબ્બં. ઓતરન્તં સમેન્તમેવ ગહેતબ્બં, ઇતરં ન ગહેતબ્બં. અત્તનોમતિયમેવ ઠાતબ્બં.

અથાયં અત્તનોમતિં ગહેત્વા કથેતિ, પરો આચરિયવાદં. આચરિયવાદો અત્તનોમતિયં ઓતારેતબ્બો. સચે ઓતરતિ સમેતિ, ગહેતબ્બો; ઇતરો ગારય્હાચરિયવાદો ન ગહેતબ્બો. અત્તનોમતિયમેવ ઠાતબ્બં. અત્તનો ગહણમેવ બલિયં કાતબ્બં. સબ્બટ્ઠાનેસુ ચ ખેપો વા ગરહા વા ન કાતબ્બાતિ.

અથ પનાયં ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ ગહેત્વા કથેતિ, પરો ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ. સુત્તે ચ સુત્તાનુલોમે ચ ઓતારેતબ્બં. સચે કપ્પિયં હોતિ, કપ્પિયે ઠાતબ્બં. સચે અકપ્પિયં, અકપ્પિયે ઠાતબ્બં.

અથાયં તસ્સ કપ્પિયભાવસાધકં સુત્તતો બહું કારણઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ દસ્સેતિ, પરો કારણં ન વિન્દતિ. કપ્પિયેવ ઠાતબ્બં. અથ પરો તસ્સ અકપ્પિયભાવસાધકં સુત્તતો બહું કારણઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ દસ્સેતિ, અનેન અત્તનો ગહણન્તિ કત્વા દળ્હં આદાય ન ઠાતબ્બં. ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા અકપ્પિયેવ ઠાતબ્બં. અથ દ્વિન્નમ્પિ કારણચ્છાયા દિસ્સતિ, પટિક્ખિત્તભાવોયેવ સાધુ, અકપ્પિયે ઠાતબ્બં. વિનયઞ્હિ પત્વા કપ્પિયાકપ્પિયવિચારણમાગમ્મ રુન્ધિતબ્બં, ગાળ્હં કત્તબ્બં, સોતં પચ્છિન્દિતબ્બં, ગરુકભાવેયેવ ઠાતબ્બં.

અથ પનાયં ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ ગહેત્વા કથેતિ, પરો ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ. સુત્તે ચ સુત્તાનુલોમે ચ ઓતારેતબ્બં. સચે કપ્પિયં હોતિ, કપ્પિયે ઠાતબ્બં. સચે અકપ્પિયં, અકપ્પિયે ઠાતબ્બં.

અથાયં બહૂહિ સુત્તવિનિચ્છયકારણેહિ અકપ્પિયભાવં દસ્સેતિ, પરો કારણં ન વિન્દતિ, અકપ્પિયે ઠાતબ્બં. અથ પરો બહૂહિ સુત્તવિનિચ્છયકારણેહિ કપ્પિયભાવં દસ્સેતિ, અયં કારણં ન વિન્દતિ, કપ્પિયે ઠાતબ્બં. અથ દ્વિન્નમ્પિ કારણચ્છાયા દિસ્સતિ, અત્તનો ગહણં ન વિસ્સજ્જેતબ્બં. યથા ચાયં કપ્પિયાકપ્પિયે અકપ્પિયકપ્પિયે ચ વિનિચ્છયો વુત્તો; એવં અનાપત્તિઆપત્તિવાદે આપત્તાનાપત્તિવાદે ચ, લહુકગરુકાપત્તિવાદે ગરુકલહુકાપત્તિવાદે ચાપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. નામમત્તંયેવ હિ એત્થ નાનં, યોજનાનયે નાનં નત્થિ, તસ્મા ન વિત્થારિતં.

એવં કપ્પિયાકપ્પિયાદિવિનિચ્છયે ઉપ્પન્ને યો સુત્ત-સુત્તાનુલોમઆચરિયવાદઅત્તનોમતીસુ અતિરેકકારણં લભતિ, તસ્સ વાદે ઠાતબ્બં. સબ્બસો પન કારણં વિનિચ્છયં અલભન્તેન સુત્તં ન જહિતબ્બં, સુત્તસ્મિંયેવ ઠાતબ્બન્તિ. એવં તસ્મિં સિક્ખાપદે ચ સિક્ખાપદવિભઙ્ગે ચ સકલે ચ વિનયવિનિચ્છયે કોસલ્લં પત્થયન્તેન અયં ચતુબ્બિધો વિનયો જાનિતબ્બો.

ઇમઞ્ચ પન ચતુબ્બિધં વિનયં ઞત્વાપિ વિનયધરેન પુગ્ગલેન તિલક્ખણસમન્નાગતેન ભવિતબ્બં. તીણિ હિ વિનયધરસ્સ લક્ખણાનિ ઇચ્છિતબ્બાનિ. કતમાનિ તીણિ? ‘‘સુત્તઞ્ચસ્સ સ્વાગતં હોતિ સુપ્પવત્તિ સુવિનિચ્છિતં સુત્તતો અનુબ્યઞ્જનતો’’તિ ઇદમેકં લક્ખણં. ‘‘વિનયે ખો પન ઠિતો હોતિ અસંહીરો’’તિ ઇદં દુતિયં. ‘‘આચરિયપરમ્પરા ખો પનસ્સ સુગ્ગહિતા હોતિ સુમનસિકતા સૂપધારિતા’’તિ ઇદં તતિયં.

તત્થ સુત્તં નામ સકલં વિનયપિટકં. તઞ્ચસ્સ સ્વાગતં હોતીતિ સુટ્ઠુ આગતં. સુપ્પવત્તીતિ સુટ્ઠુ પવત્તં પગુણં વાચુગ્ગતં સુવિનિચ્છિતં. સુત્તતો અનુબ્યઞ્જનતોતિ પાળિતો ચ પરિપુચ્છતો ચ અટ્ઠકથાતો ચ સુવિનિચ્છિતં હોતિ, કઙ્ખચ્છેદં કત્વા ઉગ્ગહિતં.

વિનયે ખો પન ઠિતો હોતીતિ વિનયે લજ્જીભાવેન પતિટ્ઠિતો હોતિ. અલજ્જી હિ બહુસ્સુતોપિ સમાનો લાભગરુતાય તન્તિં વિસંવાદેત્વા ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુસાસનં દીપેત્વા સાસને મહન્તં ઉપદ્દવં કરોતિ. સઙ્ઘભેદમ્પિ સઙ્ઘરાજિમ્પિ ઉપ્પાદેતિ. લજ્જી પન કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો જીવિતહેતુપિ તન્તિં અવિસંવાદેત્વા ધમ્મમેવ વિનયમેવ ચ દીપેતિ, સત્થુસાસનં ગરું કત્વા ઠપેતિ. તથા હિ પુબ્બે મહાથેરા તિક્ખત્તું વાચં નિચ્છારેસું – ‘‘અનાગતે લજ્જી રક્ખિસ્સતિ, લજ્જી રક્ખિસ્સતિ, લજ્જી રક્ખિસ્સતી’’તિ. એવં યો લજ્જી, સો વિનયં અવિજહન્તો અવોક્કમન્તો લજ્જીભાવેન વિનયે ઠિતો હોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતોતિ. અસંહીરોતિ સંહીરો નામ યો પાળિયં વા અટ્ઠકથાયં વા હેટ્ઠતો વા ઉપરિતો વા પદપટિપાટિયા વા પુચ્છિયમાનો વિત્થુનતિ વિપ્ફન્દતિ સન્તિટ્ઠિતું ન સક્કોતિ; યં યં પરેન વુચ્ચતિ તં તં અનુજાનાતિ; સકવાદં છડ્ડેત્વા પરવાદં ગણ્હાતિ. યો પન પાળિયં વા અટ્ઠકથાય વા હેટ્ઠુપરિયેન વા પદપટિપાટિયા વા પુચ્છિયમાનો ન વિત્થુનતિ ન વિપ્ફન્દતિ, એકેકલોમં સણ્ડાસેન ગણ્હન્તો વિય ‘‘એવં મયં વદામ; એવં નો આચરિયા વદન્તી’’તિ વિસ્સજ્જેતિ; યમ્હિ પાળિ ચ પાળિવિનિચ્છયો ચ સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસા વિય પરિક્ખયં પરિયાદાનં અગચ્છન્તો તિટ્ઠતિ, અયં વુચ્ચતિ ‘‘અસંહીરો’’તિ.

આચરિયપરમ્પરા ખો પનસ્સ સુગ્ગહિતા હોતીતિ થેરપરમ્પરા વંસપરમ્પરા ચસ્સ સુટ્ઠુ ગહિતા હોતિ. સુમનસિકતાતિ સુટ્ઠુ મનસિકતા; આવજ્જિતમત્તે ઉજ્જલિતપદીપો વિય હોતિ. સૂપધારિતાતિ સુટ્ઠુ ઉપધારિતા પુબ્બાપરાનુસન્ધિતો અત્થતો કારણતો ચ ઉપધારિતા; અત્તનો મતિં પહાય આચરિયસુદ્ધિયા વત્તા હોતિ ‘‘મય્હં આચરિયો અસુકાચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગણ્હિ, સો અસુકસ્સા’’તિ એવં સબ્બં આચરિયપરમ્પરં થેરવાદઙ્ગં આહરિત્વા યાવ ઉપાલિત્થેરો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગણ્હીતિ પાપેત્વા ઠપેતિ. તતોપિ આહરિત્વા ઉપાલિત્થેરો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગણ્હિ, દાસકત્થેરો અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ ઉપાલિત્થેરસ્સ, સોણકત્થેરો અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ દાસકત્થેરસ્સ, સિગ્ગવત્થેરો અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ સોણકત્થેરસ્સ, મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરો અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ સિગ્ગવત્થેરસ્સ ચણ્ડવજ્જિત્થેરસ્સ ચાતિ. એવં સબ્બં આચરિયપરમ્પરં થેરવાદઙ્ગં આહરિત્વા અત્તનો આચરિયં પાપેત્વા ઠપેતિ. એવં ઉગ્ગહિતા હિ આચરિયપરમ્પરા સુગ્ગહિતા હોતિ. એવં અસક્કોન્તેન પન અવસ્સં દ્વે તયો પરિવટ્ટા ઉગ્ગહેતબ્બા. સબ્બપચ્છિમેન હિ નયેન યથા આચરિયો ચ આચરિયાચરિયો ચ પાળિઞ્ચ પરિપુચ્છઞ્ચ વદન્તિ, તથા ઞાતું વટ્ટતિ.

ઇમેહિ ચ પન તીહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતેન વિનયધરેન વત્થુવિનિચ્છયત્થં સન્નિપતિતે સઙ્ઘે ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં ચોદકેન ચ ચુદિતકેન ચ વુત્તે વત્તબ્બે સહસા અવિનિચ્છિનિત્વાવ છ ઠાનાનિ ઓલોકેતબ્બાનિ. કતમાનિ છ? વત્થુ ઓલોકેતબ્બં, માતિકા ઓલોકેતબ્બા, પદભાજનીયં ઓલોકેતબ્બં, તિકપરિચ્છેદો ઓલોકેતબ્બો, અન્તરાપત્તિ ઓલોકેતબ્બા, અનાપત્તિ ઓલોકેતબ્બાતિ.

વત્થું ઓલોકેન્તોપિ હિ ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બં, ન ત્વેવ નગ્ગેન આગન્તબ્બં; યો આગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૫૧૭) એવં એકચ્ચં આપત્તિં પસ્સતિ. સો તં સુત્તં આનેત્વા તં અધિકરણં વૂપસમેસ્સતિ.

માતિકં ઓલોકેન્તોપિ ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિના (પાચિ. ૨) નયેન પઞ્ચન્નં આપત્તીનં અઞ્ઞતરં આપત્તિં પસ્સતિ, સો તં સુત્તં આનેત્વા તં અધિકરણં વૂપસમેસ્સતિ.

પદભાજનીયં ઓલોકેન્તોપિ ‘‘અક્ખયિતે સરીરે મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. યેભુય્યેન ખયિતે સરીરે મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિઆદિના (પારા. ૫૯ આદયો, અત્થતો સમાનં) નયેન સત્તન્નં આપત્તીનં અઞ્ઞતરં આપત્તિં પસ્સતિ, સો પદભાજનીયતો સુત્તં આનેત્વા તં અધિકરણં વૂપસમેસ્સતિ.

તિકપરિચ્છેદં ઓલોકેન્તોપિ તિકસઙ્ઘાદિસેસં વા તિકપાચિત્તિયં વા તિકદુક્કટં વા અઞ્ઞતરં વા આપત્તિં તિકપરિચ્છેદે પસ્સતિ, સો તતો સુત્તં આનેત્વા તં અધિકરણં વૂપસમેસ્સતિ.

અન્તરાપત્તિં ઓલોકેન્તોપિ ‘‘પટિલાતં ઉક્ખિપતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પાચિ. ૩૫૫) એવં યા સિક્ખાપદન્તરેસુ અન્તરાપત્તિ હોતિ તં પસ્સતિ, સો તં સુત્તં આનેત્વા તં અધિકરણં વૂપસમેસ્સતિ.

અનાપત્તિં ઓલોકેન્તોપિ ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ અસાદિયન્તસ્સ, અથેય્યચિત્તસ્સ, ન મરણાધિપ્પાયસ્સ, અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સ, ન મોચનાધિપ્પાયસ્સ, અસઞ્ચિચ્ચ, અસ્સતિયા, અજાનન્તસ્સા’’તિ (પારા. ૭૨ આદયો) એવં તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે નિદ્દિટ્ઠં અનાપત્તિં પસ્સતિ, સો તં સુત્તં આનેત્વા તં અધિકરણં વૂપસમેસ્સતિ.

યો હિ ભિક્ખુ ચતુબ્બિધવિનયકોવિદો તિલક્ખણસમ્પન્નો ઇમાનિ છ ઠાનાનિ ઓલોકેત્વા અધિકરણં વૂપસમેસ્સતિ, તસ્સ વિનિચ્છયો અપ્પટિવત્તિયો, બુદ્ધેન સયં નિસીદિત્વા વિનિચ્છિતસદિસો હોતિ. તં ચેવં વિનિચ્છયકુસલં ભિક્ખું કોચિ કતસિક્ખાપદવીતિક્કમો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો કુક્કુચ્ચં પુચ્છેય્ય; તેન સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા સચે અનાપત્તિ હોતિ, ‘‘અનાપત્તી’’તિ વત્તબ્બં. સચે પન આપત્તિ હોતિ, ‘‘આપત્તી’’તિ વત્તબ્બં. સા દેસનાગામિની ચે, ‘‘દેસનાગામિની’’તિ વત્તબ્બં. વુટ્ઠાનગામિની ચે, ‘‘વુટ્ઠાનગામિની’’તિ વત્તબ્બં. અથસ્સ પારાજિકચ્છાયા દિસ્સતિ, ‘‘પારાજિકાપત્તી’’તિ ન તાવ વત્તબ્બં. કસ્મા? મેથુનધમ્મવીતિક્કમો હિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મવીતિક્કમો ચ ઓળારિકો. અદિન્નાદાનમનુસ્સવિગ્ગહવીતિક્કમા પન સુખુમા ચિત્તલહુકા. તે સુખુમેનેવ આપજ્જતિ, સુખુમેન રક્ખતિ, તસ્મા વિસેસેન તંવત્થુકં કુક્કુચ્ચં પુચ્છિયમાનો ‘‘આપત્તી’’તિ અવત્વા સચસ્સ આચરિયો ધરતિ, તતો તેન સો ભિક્ખુ ‘‘અમ્હાકં આચરિયં પુચ્છા’’તિ પેસેતબ્બો. સચે સો પુન આગન્ત્વા ‘‘તુમ્હાકં આચરિયો સુત્તતો નયતો ઓલોકેત્વા ‘સતેકિચ્છો’તિ મં આહા’’તિ વદતિ, તતો અનેન સો ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ યં આચરિયો ભણતિ તં કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. અથ પનસ્સ આચરિયો નત્થિ, સદ્ધિં ઉગ્ગહિતત્થેરો પન અત્થિ, તસ્સ સન્તિકં પેસેતબ્બો – ‘‘અમ્હેહિ સહ ઉગ્ગહિતત્થેરો ગણપામોક્ખો, તં ગન્ત્વા પુચ્છા’’તિ. તેનાપિ ‘‘સતેકિચ્છો’’તિ વિનિચ્છિતે ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ તસ્સ વચનં કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. અથ સદ્ધિં ઉગ્ગહિતત્થેરોપિ નત્થિ, અન્તેવાસિકો પણ્ડિતો અત્થિ, તસ્સ સન્તિકં પેસેતબ્બો – ‘‘અસુકદહરં ગન્ત્વા પુચ્છા’’તિ. તેનાપિ ‘‘સતેકિચ્છો’’તિ વિનિચ્છિતે ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ તસ્સ વચનં કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. અથ દહરસ્સાપિ પારાજિકચ્છાયાવ ઉપટ્ઠાતિ, તેનાપિ ‘‘પારાજિકોસી’’તિ ન વત્તબ્બો. દુલ્લભો હિ બુદ્ધુપ્પાદો, તતો દુલ્લભતરા પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ. એવં પન વત્તબ્બો – ‘‘વિવિત્તં ઓકાસં સમ્મજ્જિત્વા દિવાવિહારં નિસીદિત્વા સીલાનિ સોધેત્વા દ્વત્તિંસાકારં તાવ મનસિ કરોહી’’તિ. સચે તસ્સ અરોગં સીલં કમ્મટ્ઠાનં ઘટયતિ, સઙ્ખારા પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, ઉપચારપ્પનાપ્પત્તં વિય ચિત્તમ્પિ એકગ્ગં હોતિ, દિવસં અતિક્કન્તમ્પિ ન જાનાતિ. સો દિવસાતિક્કમે ઉપટ્ઠાનં આગતો એવં વત્તબ્બો – ‘‘કીદિસા તે ચિત્તપ્પવત્તી’’તિ. આરોચિતાય ચિત્તપ્પવત્તિયા વત્તબ્બો – ‘‘પબ્બજ્જા નામ ચિત્તવિસુદ્ધત્થાય, અપ્પમત્તો સમણધમ્મં કરોહી’’તિ.

યસ્સ પન સીલં ભિન્નં હોતિ, તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ન ઘટયતિ, પતોદાભિતુન્નં વિય ચિત્તં વિકમ્પતિ, વિપ્પટિસારગ્ગિના ડય્હતિ, તત્તપાસાણે નિસિન્નો વિય તઙ્ખણઞ્ઞેવ વુટ્ઠાતિ. સો આગતો ‘‘કા તે ચિત્તપ્પવત્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બો. આરોચિતાય ચિત્તપ્પવત્તિયા ‘‘નત્થિ લોકે રહો નામ પાપકમ્મં પકુબ્બતો. સબ્બપઠમઞ્હિ પાપં કરોન્તો અત્તના જાનાતિ, અથસ્સ આરક્ખદેવતા પરચિત્તવિદૂ સમણબ્રાહ્મણા અઞ્ઞા ચ દેવતા જાનન્તિ, ત્વંયેવ દાનિ તવ સોત્થિં પરિયેસાહી’’તિ વત્તબ્બો.

નિટ્ઠિતા ચતુબ્બિધવિનયકથા

વિનયધરસ્સ ચ લક્ખણાદિકથા.

ભિક્ખુપદભાજનીયવણ્ણના

ઇદાનિ સિક્ખાપદવિભઙ્ગસ્સ અત્થં વણ્ણયિસ્સામ. યં વુત્તં યો પનાતિ યો યાદિસોતિઆદિ. એત્થ યો પનાતિ વિભજિતબ્બપદં; યો યાદિસોતિઆદીનિ તસ્સ વિભજનપદાનિ. એત્થ ચ યસ્મા પનાતિ નિપાતમત્તં; યોતિ અત્થપદં; તઞ્ચ અનિયમેન પુગ્ગલં દીપેતિ, તસ્મા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો અનિયમેન પુગ્ગલદીપકં યો સદ્દમેવ આહ. તસ્મા એત્થ એવમત્થો વેદિતબ્બો – યો પનાતિ યો યોકોચીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા પન યો યોકોચિ નામ, સો અવસ્સં લિઙ્ગ-યુત્ત-જાતિ-નામ-ગોત્ત-સીલ-વિહાર-ગોચરવયેસુ એકેનાકારેન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા તં તથા ઞાપેતું તં પભેદં પકાસેન્તો ‘‘યાદિસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યાદિસોતિ લિઙ્ગવસેન યાદિસો વા તાદિસો વા હોતુ; દીઘો વા રસ્સો વા કાળો વા ઓદાતો વા મઙ્ગુરચ્છવિ વા કિસો વા થૂલો વાતિ અત્થો. યથાયુત્તોતિ યોગવસેન યેન વા તેન વા યુત્તો હોતુ; નવકમ્મયુત્તો વા ઉદ્દેસયુત્તો વા વાસધુરયુત્તો વાતિ અત્થો. યથાજચ્ચોતિ જાતિવસેન યંજચ્ચો વા તંજચ્ચો વા હોતુ; ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વાતિ અત્થો. યથાનામોતિ નામવસેન યથાનામો વા તથાનામો વા હોતુ; બુદ્ધરક્ખિતો વા ધમ્મરક્ખિતો વા સઙ્ઘરક્ખિતો વાતિ અત્થો. યથાગોત્તોતિ ગોત્તવસેન યથાગોત્તો વા તથાગોત્તો વા યેન વા તેન વા ગોત્તેન હોતુ; કચ્ચાયનો વા વાસિટ્ઠો વા કોસિયો વાતિ અત્થો. યથાસીલોતિ સીલેસુ યથાસીલો વા તથાસીલો વા હોતુ; નવકમ્મસીલો વા ઉદ્દેસસીલો વા વાસધુરસીલો વાતિ અત્થો. યથાવિહારીતિ વિહારેસુપિ યથાવિહારી વા તથાવિહારી વા હોતુ; નવકમ્મવિહારી વા ઉદ્દેસવિહારી વા વાસધુરવિહારી વાતિ અત્થો. યથાગોચરોતિ ગોચરેસુપિ યથાગોચરો વા તથાગોચરો વા હોતુ; નવકમ્મગોચરો વા ઉદ્દેસગોચરો વા વાસધુરગોચરો વાતિ અત્થો. થેરો વાતિ આદીસુ વયોવુડ્ઢાદીસુ યો વા સો વા હોતુ; પરિપુણ્ણદસવસ્સતાય થેરો વા ઊનપઞ્ચવસ્સતાય નવો વા અતિરેકપઞ્ચવસ્સતાય મજ્ઝિમો વાતિ અત્થો. અથ ખો સબ્બોવ ઇમસ્મિં અત્થે એસો વુચ્ચતિ ‘‘યો પના’’તિ.

ભિક્ખુનિદ્દેસે ભિક્ખતીતિ ભિક્ખકો; લભન્તો વા અલભન્તો વા અરિયાય યાચનાય યાચતીતિ અત્થો. બુદ્ધાદીહિ અજ્ઝુપગતં ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતો નામ. યો હિ કોચિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, સો કસિગોરક્ખાદીહિ જીવિકકપ્પનં હિત્વા લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનેનેવ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ. પરપટિબદ્ધજીવિકત્તા વા વિહારમજ્ઝે કાજભત્તં ભુઞ્જમાનોપિ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ; પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહજાતત્તા વા ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ. અગ્ઘફસ્સવણ્ણભેદેન ભિન્નં પટં ધારેતીતિ ભિન્નપટધરો. તત્થ સત્થકચ્છેદનેન અગ્ઘભેદો વેદિતબ્બો. સહસ્સગ્ઘનકોપિ હિ પટો સત્થકેન ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્નો ભિન્નગ્ઘો હોતિ. પુરિમગ્ઘતો ઉપડ્ઢમ્પિ ન અગ્ઘતિ. સુત્તસંસિબ્બનેન ફસ્સભેદો વેદિતબ્બો. સુખસમ્ફસ્સોપિ હિ પટો સુત્તેહિ સંસિબ્બિતો ભિન્નફસ્સો હોતિ. ખરસમ્ફસ્સતં પાપુણાતિ. સૂચિમલાદીહિ વણ્ણભેદો વેદિતબ્બો. સુપરિસુદ્ધોપિ હિ પટો સૂચિકમ્મતો પટ્ઠાય સૂચિમલેન, હત્થસેદમલજલ્લિકાહિ, અવસાને રજનકપ્પકરણેહિ ચ ભિન્નવણ્ણો હોતિ; પકતિવણ્ણં વિજહતિ. એવં તીહાકારેહિ ભિન્નપટધારણતો ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ. ગિહિવત્થવિસભાગાનં વા કાસાવાનં ધારણમત્તેનેવ ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ.

સમઞ્ઞાયાતિ પઞ્ઞત્તિયા વોહારેનાતિ અત્થો. સમઞ્ઞાય એવ હિ એકચ્ચો ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ પઞ્ઞાયતિ. તથા હિ નિમન્તનાદિમ્હિ ભિક્ખૂસુ ગણિયમાનેસુ સામણેરેપિ ગહેત્વા ‘‘સતં ભિક્ખૂ સહસ્સં ભિક્ખૂ’’તિ વદન્તિ. પટિઞ્ઞાયાતિ અત્તનો પટિજાનનેન પટિઞ્ઞાયપિ હિ એકચ્ચો ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ પઞ્ઞાયતિ. તસ્સ ‘‘કો એત્થાતિ? અહં, આવુસો, ભિક્ખૂ’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૯૬) એવમાદીસુ સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો. અયં પન આનન્દત્થેરેન વુત્તા ધમ્મિકા પટિઞ્ઞા. રત્તિભાગે પન દુસ્સીલાપિ પટિપથં આગચ્છન્તા ‘‘કો એત્થા’’તિ વુત્તે અધમ્મિકાય પટિઞ્ઞાય અભૂતાય ‘‘મયં ભિક્ખૂ’’તિ વદન્તિ.

એહિ ભિક્ખૂતિ એહિ ભિક્ખુ નામ ભગવતો ‘‘એહિ ભિક્ખૂ’’તિ વચનમત્તેન ભિક્ખુભાવં એહિભિક્ખૂપસમ્પદં પત્તો. ભગવા હિ એહિભિક્ખુભાવાય ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં પુગ્ગલં દિસ્વા રત્તપંસુકૂલન્તરતો સુવણ્ણવણ્ણં દક્ખિણહત્થં નીહરિત્વા બ્રહ્મઘોસં નિચ્છારેન્તો ‘‘એહિ, ભિક્ખુ, ચર બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ વદતિ. તસ્સ સહેવ ભગવતો વચનેન ગિહિલિઙ્ગં અન્તરધાયતિ, પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ રુહતિ. ભણ્ડુ કાસાયવસનો હોતિ. એકં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા એકં અંસે ઠપેત્વા વામંસકૂટે આસત્તનીલુપ્પલવણ્ણમત્તિકાપત્તો –

‘‘તિચીવરઞ્ચ પત્તો ચ, વાસિ સૂચિ ચ બન્ધનં;

પરિસ્સાવનેન અટ્ઠેતે, યુત્તયોગસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ.

એવં વુત્તેહિ અટ્ઠહિ પરિક્ખારેહિ સરીરે પટિમુક્કેહિયેવ સટ્ઠિવસ્સિકત્થેરો વિય ઇરિયાપથસમ્પન્નો બુદ્ધાચરિયકો બુદ્ધુપજ્ઝાયકો સમ્માસમ્બુદ્ધં વન્દમાનોયેવ તિટ્ઠતિ. ભગવા હિ પઠમબોધિયં એકસ્મિં કાલે એહિભિક્ખૂપસમ્પદાય એવ ઉપસમ્પાદેતિ. એવં ઉપસમ્પન્નાનિ ચ સહસ્સુપરિ એકચત્તાલીસુત્તરાનિ તીણિ ભિક્ખુસતાનિ અહેસું; સેય્યથિદં – પઞ્ચ પઞ્ચવગ્ગિયત્થેરા, યસો કુલપુત્તો, તસ્સ પરિવારા ચતુપણ્ણાસ સહાયકા, તિંસ ભદ્દવગ્ગિયા, સહસ્સપુરાણજટિલા, સદ્ધિં દ્વીહિ અગ્ગસાવકેહિ અડ્ઢતેય્યસતા પરિબ્બાજકા, એકો અઙ્ગુલિમાલત્થેરોતિ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં –

‘‘તીણિ સતં સહસ્સઞ્ચ, ચત્તાલીસં પુનાપરે;

એકો ચ થેરો સપ્પઞ્ઞો, સબ્બે તે એહિભિક્ખુકા’’તિ.