૯. રતનવગ્ગો

૧. અન્તેપુરસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯૪. રાજવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે – ઓરકોતિ પરિત્તકો. ઉપરિપાસાદવરગતોતિ પાસાદવરસ્સ ઉપરિગતો. અય્યાનં વાહસાતિ અય્યાનં કારણા; તેહિ જાનાપિતત્તા જાનામીતિ વુત્તં હોતિ.

૪૯૭. પિતરં પત્થેતીતિ અન્તરં પસ્સિત્વા ઘાતેતું ઇચ્છતિ. રાજન્તેપુરં હત્થિસમ્મદ્દન્તિઆદીસુ હત્થીહિ સમ્મદ્દો એત્થાતિ હત્થિસમ્મદ્દં; હત્થિસમ્બાધન્તિ અત્થો. અસ્સરથસમ્મદ્દપદેપિ એસેવ નયો. ‘‘સમ્મત્ત’’ન્તિ કેચિ પઠન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ‘‘રઞ્ઞો અન્તેપુરે હત્થિસમ્મદ્દ’’ન્તિપિ પાઠો, તત્થ હત્થીનં સમ્મદ્દં હત્થિસમ્મદ્દન્તિ અત્થો, રઞ્ઞો અન્તેપુરે હત્થિસમ્મદ્દો અત્થીતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો સેસપદેસુપિ. રજનીયાનીતિ તસ્મિં અન્તેપુરે એદિસાનિ રૂપાદીનિ.

૪૯૮. મુદ્ધાવસિત્તસ્સાતિ મુદ્ધનિ અવસિત્તસ્સ. અનિક્ખન્તો રાજા ઇતોતિ અનિક્ખન્તરાજકં, તસ્મિં અનિક્ખન્તરાજકે; સયનિઘરેતિ અત્થો. રતનં વુચ્ચતિ મહેસી, નિગ્ગતન્તિ નિક્ખન્તં, અનિગ્ગતં રતનં ઇતોતિ અનિગ્ગતરતનકં, તસ્મિં અનિગ્ગતરતનકે; સયનિઘરેતિ અત્થો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

કથિનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયાકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

અન્તેપુરસિક્ખાપદં પઠમં.

૨. રતનસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૨-૩. દુતિયે – વિસ્સરિત્વાતિ પમુસ્સિત્વા. પુણ્ણપત્તં નામ સતતો પઞ્ચ કહાપણા. ક્યાહં કરિસ્સામીતિ કિં અહં કરિસ્સામિ. આભરણં ઓમુઞ્ચિત્વાતિ મહાલતં નામ નવકોટિઅગ્ઘનકં અલઙ્કારં અપનેત્વા.

૫૦૪. અન્તેવાસીતિ પરિચારકો.

૫૦૬. અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારોતિ એત્થ ઉપચારો નામ આરામસ્સ દ્વે લેડ્ડુપાતા – ‘‘આવસથસ્સ પન સુપ્પપાતો વા મુસલપાતો વા’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. ઉગ્ગણ્હાતિ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ એત્થ જાતરૂપરજતં અત્તનો અત્થાય ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ વા ઉગ્ગણ્હાપેન્તસ્સ વા નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, સઙ્ઘગણપુગ્ગલચેતિયનવકમ્માનં અત્થાય દુક્કટં, અવસેસં મુત્તાદિરતનં અત્તનો વા સઙ્ઘાદીનં વા અત્થાય ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ વા ઉગ્ગણ્હાપેન્તસ્સ વા દુક્કટં. કપ્પિયવત્થુ વા અકપ્પિયવત્થુ વા હોતુ, અન્તમસો માતુ કણ્ણપિળન્ધનતાળપણ્ણમ્પિ ગિહિસન્તકં ભણ્ડાગારિકસીસેન પટિસામેન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ.

સચે પન માતાપિતૂનં સન્તકં અવસ્સં પટિસામેતબ્બં કપ્પિયભણ્ડં હોતિ, અત્તનો અત્થાય ગહેત્વા પટિસામેતબ્બં. ‘‘ઇદં પટિસામેત્વા દેહી’’તિ વુત્તે પન ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ પટિક્ખિપિતબ્બં. સચે ‘‘પટિસામેહી’’તિ પાતેત્વા ગચ્છન્તિ, પલિબોધો નામ હોતિ, પટિસામેતું વટ્ટતિ. વિહારે કમ્મં કરોન્તા વડ્ઢકીઆદયો વા રાજવલ્લભા વા અત્તનો ઉપકરણભણ્ડં વા સયનભણ્ડં વા ‘‘પટિસામેત્વા દેથા’’તિ વદન્તિ, છન્દેનપિ ભયેનપિ ન કાતબ્બમેવ, ગુત્તટ્ઠાનં પન દસ્સેતું વટ્ટતિ. બલક્કારેન પાતેત્વા ગતેસુ ચ પટિસામેતું વટ્ટતિ.

અજ્ઝારામે વા અજ્ઝાવસથે વાતિ એત્થ સચે મહાવિહારસદિસો મહારામો હોતિ, તત્થ પાકારપરિક્ખિત્તે પરિવેણે યત્થ ભિક્ખૂહિ વા સામણેરેહિ વા ગહિતં ભવિસ્સતીતિ સઙ્કા ઉપ્પજ્જતિ, તાદિસે એવ ઠાને ઉગ્ગણ્હિત્વા વા ઉગ્ગણ્હાપેત્વા વા ઠપેતબ્બં. મહાબોધિદ્વારકોટ્ઠકઅમ્બઙ્ગણસદિસેસુ પન મહાજનસઞ્ચરણટ્ઠાનેસુ ન ગહેતબ્બં, પલિબોધો ન હોતિ. કુરુન્દિયં પન વુત્તં ‘‘એકો મગ્ગં ગચ્છન્તો નિમનુસ્સટ્ઠાને કિઞ્ચિ ભણ્ડં પસ્સતિ, આકિણ્ણમનુસ્સેપિ જાતે મનુસ્સા તમેવ ભિક્ખું આસઙ્કન્તિ, તસ્મા મગ્ગા ઓક્કમ્મ નિસીદિતબ્બં. સામિકેસુ આગતેસુ તં આચિક્ખિતબ્બં. સચે સામિકે ન પસ્સતિ પતિરૂપં કરિસ્સતી’’તિ.

રૂપેન વા નિમિત્તેન વા સઞ્ઞાણં કત્વાતિ એત્થ રૂપં નામ અન્તોભણ્ડિકાય ભણ્ડં; તસ્મા ભણ્ડિકં મુઞ્ચિત્વા ગણેત્વા એત્તકા કહાપણા વા જાતરૂપરજતં વાતિ સલ્લક્ખેતબ્બં. નિમિત્તન્તિ લઞ્છનાદિ; તસ્મા લઞ્છિતાય ભણ્ડિકાય મત્તિકાલઞ્છનન્તિ વા લાખાલઞ્છનન્તિ વા નીલપિલોતિકાય ભણ્ડિકા કતાતિ વા સેતપિલોતિકાય કતાતિ વા એવમાદિ સબ્બં સલ્લક્ખેતબ્બં.

ભિક્ખૂ પતિરૂપાતિ લજ્જિનો કુક્કુચ્ચકા. લોલજાતિકાનઞ્હિ હત્થે ઠપેતું ન લભતિ. યો પન નેવ તમ્હા આવાસા પક્કમતિ, ન સામિકે પસ્સતિ, તેનાપિ અત્તનો ચીવરાદિમૂલં ન કાતબ્બં; થાવરં પન સેનાસનં વા ચેતિયં વા પોક્ખરણી વા કારેતબ્બા. સચે દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન સામિકો આગચ્છતિ, ‘‘ઉપાસક તવ સન્તકેન ઇદં નામ કતં, અનુમોદાહી’’તિ વત્તબ્બો. સચે અનુમોદતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં; નો ચે અનુમોદતિ, ‘‘મમ ધનં દેથા’’તિ ચોદેતિયેવ, અઞ્ઞં સમાદપેત્વા દાતબ્બં.

૫૦૭. રતનસમ્મતં વિસ્સાસં ગણ્હાતીતિઆદીસુ આમાસમેવ સન્ધાય વુત્તં. અનામાસં ન વટ્ટતિયેવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

રતનસિક્ખાપદં દુતિયં.

૩. વિકાલગામપ્પવિસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૮. તતિયે – તિરચ્છાનકથન્તિ અરિયમગ્ગસ્સ તિરચ્છાનભૂતં કથં. રાજકથન્તિ રાજપટિસંયુત્ત કથં. ચોરકથાદીસુપિ એસેવ નયો.

૫૧૨. સન્તં ભિક્ખુન્તિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં ચારિત્તસિક્ખાપદે વુત્તમેવ. સચે સમ્બહુલા કેનચિ કમ્મેન ગામં પવિસન્તિ, ‘‘વિકાલે ગામપ્પવેસનં આપુચ્છામી’’તિ સબ્બેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આપુચ્છિતબ્બં. તસ્મિં ગામે તં કમ્મં ન સમ્પજ્જતીતિ અઞ્ઞં ગામં ગચ્છન્તિ, ગામસતમ્પિ હોતુ, પુન આપુચ્છનકિચ્ચં નત્થિ. સચે પન ઉસ્સાહં પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા વિહારં ગચ્છન્તા અન્તરા અઞ્ઞં ગામં પવિસિતુકામા હોન્તિ, પુન આપુચ્છિતબ્બમેવ.

કુલઘરે વા આસનસાલાય વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા તેલભિક્ખાય વા સપ્પિભિક્ખાય વા ચરિતુકામો હોતિ, સચે પસ્સે ભિક્ખુ અત્થિ, આપુચ્છિત્વા ગન્તબ્બં. અસન્તે નત્થીતિ ગન્તબ્બં. વીથિં ઓતરિત્વા ભિક્ખું પસ્સતિ, આપુચ્છનકિચ્ચં નત્થિ, અનાપુચ્છિત્વાપિ ચરિતબ્બમેવ. ગામમજ્ઝેન મગ્ગો હોતિ, તેન ગચ્છન્તસ્સ તેલાદિભિક્ખાય ચરિસ્સામીતિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને સચે પસ્સે ભિક્ખુ અત્થિ, આપુચ્છિત્વા ચરિતબ્બં. મગ્ગા અનોક્કમ્મ ભિક્ખાય ચરન્તસ્સ પન આપુચ્છનકિચ્ચં નત્થિ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો અદિન્નાદાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૫૧૫. અન્તરારામન્તિઆદીસુ ન કેવલં અનાપુચ્છા કાયબન્ધનં અબન્ધિત્વા સઙ્ઘાટિં અપારુપિત્વા ગચ્છન્તસ્સપિ અનાપત્તિ. આપદાસૂતિ સીહો વા બ્યગ્ઘો વા આગચ્છતિ, મેઘો વા ઉટ્ઠેતિ, અઞ્ઞો વા કોચિ ઉપદ્દવો ઉપ્પજ્જતિ, અનાપત્તિ. એવરૂપાસુ આપદાસુ બહિગામતો અન્તોગામં પવિસિતું વટ્ટતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

વિકાલગામપ્પવિસનસિક્ખાપદં તતિયં.

૪. સૂચિઘરસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૧૭-૨૦. ચતુત્થે – ભેદનમેવ ભેદનકં; તં અસ્સ અત્થીતિ ભેદનકમેવ. અરણિકેતિ અરણિધનુકે. વિધેતિ વેધકે. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સૂચિઘરસિક્ખાપદં ચતુત્થં.

૫. મઞ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૨. પઞ્ચમે – છેદનકં વુત્તનયમેવ.

૫૨૫. છિન્દિત્વા પરિભુઞ્જતીતિ એત્થ સચે ન છિન્દિતુકામો હોતિ, ભૂમિયં નિખણિત્વા પમાણં ઉપરિ દસ્સેતિ, ઉત્તાનં વા કત્વા પરિભુઞ્જતિ, ઉક્ખિપિત્વા વા તુલાસઙ્ઘાટે ઠપેત્વા અટ્ટં કત્વા પરિભુઞ્જતિ, સબ્બં વટ્ટતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં.

મઞ્ચસિક્ખાપદં પઞ્ચમં.

૬. તૂલોનદ્ધસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૬. છટ્ઠે – તૂલં ઓનદ્ધમેત્થાતિ તૂલોનદ્ધં; તૂલં પક્ખિપિત્વા ઉપરિ ચિમિલિકાય ઓનદ્ધન્તિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં.

તૂલોનદ્ધસિક્ખાપદં છટ્ઠં.

૭. નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૧-૪. સત્તમે – નિસીદનં અનુઞ્ઞાતં હોતીતિ કત્થ અનુઞ્ઞાતં? ચીવરક્ખન્ધકે પણીતભોજનવત્થુસ્મિં. વુત્તઞ્હિ તત્થ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કાયગુત્તિયા ચીવરગુત્તિયા સેનાસનગુત્તિયા નિસીદન’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૩). સેય્યથાપિ પુરાણાસિકોટ્ઠોતિ યથા નામ પુરાણચમ્મકારોતિ અત્થો. યથા હિ ચમ્મકારો ચમ્મં વિત્થતં કરિસ્સામીતિ ઇતો ચિતો ચ સમઞ્છતિ, કડ્ઢતિ; એવં સોપિ તં નિસીદનં. તેન તં ભગવા એવમાહ – ‘‘નિસીદનં નામ સદસં વુચ્ચતી’’તિ સન્થતસદિસં સન્થરિત્વા એકસ્મિં અન્તે સુગતવિદત્થિયા વિદત્થિમત્તે પદેસે દ્વીસુ ઠાનેસુ ફાલેત્વા તિસ્સો દસા કરિયન્તિ, તાહિ દસાહિ સદસં નામ વુચ્ચતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં.

નિસીદનસિક્ખાપદં સત્તમં.

૮. કણ્ડુપટિચ્છાદિસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૭. અટ્ઠમે – કણ્ડુપટિચ્છાદિ અનુઞ્ઞાતા હોતીતિ કત્થ અનુઞ્ઞાતા? ચીવરક્ખન્ધકે બેલટ્ઠસીસવત્થુસ્મિં. વુત્તઞ્હિ તત્થ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યસ્સ કણ્ડુ વા પિળકા વા અસ્સાવો વા થુલ્લકચ્છુ વા આબાધો તસ્સ કણ્ડુપટિચ્છાદિ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૪).

૫૩૯. યસ્સ અધોનાભિ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલન્તિ યસ્સ ભિક્ખુનો નાભિયા હેટ્ઠા જાણુમણ્ડલાનં ઉપરિ. કણ્ડૂતિ કચ્છુ. પિળકાતિ લોહિતતુણ્ડિકા સુખુમપિળકા. અસ્સાવોતિ અરિસભગન્દરમધુમેહાદીનં વસેન અસુચિપગ્ઘરણકં. થુલ્લકચ્છુ વા આબાધોતિ મહાપિળકાબાધો વુચ્ચતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં.

કણ્ડુપટિચ્છાદિસિક્ખાપદં અટ્ઠમં.

૯. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૪૨. નવમે – વસ્સિકસાટિકા અનુઞ્ઞાતા હોતીતિ કત્થ અનુઞ્ઞાતા? ચીવરક્ખન્ધકે વિસાખાવત્થુસ્મિં. વુત્તઞ્હિ તત્થ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સિકસાટિક’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૨). સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં.

વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદં નવમં.

૧૦. નન્દત્થેરસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૪૭. દસમે – ચતુરઙ્ગુલોમકોતિ ચતૂહિ અઙ્ગુલેહિ ઊનકપ્પમાણો. સેસં ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં.

નન્દત્થેરસિક્ખાપદં દસમં.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન રતનવગ્ગો નવમો.

ઉદ્દિટ્ઠા ખોતિઆદિ વુત્તનયમેવાતિ.

સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

ખુદ્દકવણ્ણના સમત્તા.

પાચિત્તિયકણ્ડં નિટ્ઠિતં.