૫. પઠમપવારણસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૬. પઞ્ચમસિક્ખાપદે – ભિક્ખૂ ભુત્તાવી પવારિતાતિ બ્રાહ્મણેન ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે, યાવ ઇચ્છથા’’તિ એવં યાવદત્થપવારણાય, સયઞ્ચ ‘‘અલં, આવુસો, થોકં થોકં દેહી’’તિ એવં પટિક્ખેપપવારણાય પવારિતા. પટિવિસ્સકેતિ સામન્તઘરવાસિકે.

૨૩૭. કાકોરવસદ્દન્તિ કાકાનં ઓરવસદ્દં; સન્નિપતિત્વા વિરવન્તાનં સદ્દં. અલમેતં સબ્બન્તિ એત્થ તિકારં અવત્વાવ ‘‘અલમેતં સબ્બં’’ એત્તકં વત્તું વટ્ટતિ.

૨૩૮-૯. ભુત્તાવીતિ ભુત્તવા. તત્થ ચ યસ્મા યેન એકમ્પિ સિત્થં સઙ્ખાદિત્વા વા અસઙ્ખાદિત્વા વા અજ્ઝોહરિતં હોતિ, સો ‘‘ભુત્તાવી’’તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, તેનસ્સ પદભાજને ‘‘ભુત્તાવી નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પવારિતોતિ કતપવારણો, કતપટિક્ખેપો. સોપિ ચ યસ્મા ન પટિક્ખેપમત્તેન, અથ ખો પઞ્ચઙ્ગવસેન, તેનસ્સ પદભાજને ‘‘પવારિતો નામ અસનં પઞ્ઞાયતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યસ્મા ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતી’’તિ ઇમિના વિપ્પકતભોજનો, ‘‘પવારિતો’’તિ વુત્તો. યો ચ વિપ્પકતભોજનો, તેન કિઞ્ચિ ભુત્તં, કિઞ્ચિ અભુત્તં, યઞ્ચ ભુત્તં; તં સન્ધાય ‘‘ભુત્તાવી’’તિપિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, તસ્મા ભુત્તાવીવચનેન વિસું કઞ્ચિ અત્થસિદ્ધિં ન પસ્સામ. ‘‘દિરત્તતિરત્તં, છપ્પઞ્ચવાચાહી’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૧-૬૨) પન દિરત્તાદિવચનં વિય પવારિતપદસ્સ પરિવારકભાવેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય ચેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અસનં પઞ્ઞાયતીતિઆદીસુ વિપ્પકતભોજનં દિસ્સતિ, ભુઞ્જમાનો ચેસો પુગ્ગલો હોતીતિ અત્થો. ભોજનં પઞ્ઞાયતીતિ પવારણપ્પહોનકભોજનં દિસ્સતિ. ઓદનાદીનં ચે અઞ્ઞતરં પટિક્ખિપિતબ્બં ભોજનં હોતીતિ અત્થો. હત્થપાસે ઠિતોતિ પવારણપ્પહોનકં ભોજનં ગણ્હિત્વા દાયકો અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણે ઓકાસે હોતીતિ અત્થો. અભિહરતીતિ સો ચે દાયકો તસ્સ તં ભત્તં કાયેન અભિહરતીતિ અત્થો. પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતીતિ પટિક્ખેપો દિસ્સતિ; તઞ્ચે અભિહટં સો ભિક્ખુ કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિપતીતિ અત્થો. એવં પઞ્ચન્નં અઙ્ગાનં વસેન પવારિતો નામ હોતીતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘પઞ્ચહિ ઉપાલિ આકારેહિ પવારણા પઞ્ઞાયતિ – અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો, અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતી’’તિ (પરિ. ૪૨૮).

તત્રાયં વિનિચ્છયો – ‘‘અસન’’ન્તિઆદીસુ તાવ યઞ્ચ અસ્નાતિ યઞ્ચ ભોજનં હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં પટિક્ખિપતિ, તં ‘‘ઓદનો, કુમ્માસો, સત્તુ, મચ્છો, મંસ’’ન્તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરમેવ વેદિતબ્બં. તત્થ ઓદનો નામ – સાલિ, વીહિ, યવો, ગોધુમો, કઙ્ગુ, વરકો, કુદ્રૂસકોતિ સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં તણ્ડુલેહિ નિબ્બત્તો. તત્થ ‘‘સાલી’’તિ અન્તમસો નીવારં ઉપાદાય સબ્બાપિ સાલિજાતિ. ‘‘વીહી’’તિ સબ્બાપિ વીહિજાતિ. ‘‘યવગોધુમેસુ’’ ભેદો નત્થિ. ‘‘કઙ્ગૂ’’તિ સેતરત્તકાળભેદા સબ્બાપિ કઙ્ગુજાતિ. ‘‘વરકો’’તિ અન્તમસો વરકચોરકં ઉપાદાય સબ્બા સેતવણ્ણા વરકજાતિ. ‘‘કુદ્રૂસકો’’તિ કાળકો દ્રવો ચેવ સામાકાદિભેદા ચ સબ્બાપિ તિણધઞ્ઞજાતિ.

નીવારવરકચોરકા ચેત્થ ‘‘ધઞ્ઞાનુલોમા’’તિ વદન્તિ. ધઞ્ઞાનિ વા હોન્તુ ધઞ્ઞાનુલોમાનિ વા, એતેસં વુત્તપ્પભેદાનં સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે ગહેત્વા ‘‘ભત્તં પચિસ્સામા’’તિ વા ‘‘યાગું પચિસ્સામા’’તિ વા ‘‘અમ્બિલપાયાસાદીસુ અઞ્ઞતરં પચિસ્સામા’’તિ વા યંકિઞ્ચિ સન્ધાય પચન્તુ, સચે ઉણ્હં સીતલં વા ભુઞ્જન્તાનં ભોજનકાલે ગહિતગહિતટ્ઠાને ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, ઓદનસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ, પવારણં જનેતિ. સચે ઓધિ ન પઞ્ઞાયતિ, યાગુસઙ્ગહં ગચ્છતિ, પવારણં ન જનેતિ.

યોપિ પાયાસો વા પણ્ણફલકળીરમિસ્સકા અમ્બિલયાગુ વા ઉદ્ધનતો ઓતારિતમત્તા અબ્ભુણ્હા હોતિ, આવજ્જિત્વા પિવિતું સક્કા, હત્થેન ગહિતોકાસેપિ ઓધિં ન દસ્સેતિ, પવારણં ન જનેતિ. સચે પન ઉસુમાય વિગતાય સીતલીભૂતા ઘનભાવં ગચ્છતિ, ઓધિં દસ્સેતિ, પુન પવારણં જનેતિ. પુબ્બે તનુભાવો ન રક્ખતિ. સચેપિ દધિતક્કાદીનિ આરોપેત્વા બહુપણ્ણફલકળીરે પક્ખિપિત્વા મુટ્ઠિમત્તાપિ તણ્ડુલા પક્ખિત્તા હોન્તિ, ભોજનકાલે ચે ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, પવારણં જનેતિ. અયાગુકે નિમન્તને ‘‘યાગું દસ્સામા’’તિ ભત્તે ઉદકકઞ્જિકખીરાદીનિ આકિરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ દેન્તિ. કિઞ્ચાપિ તનુકા હોન્તિ, પવારણં જનેતિયેવ. સચે પન પક્કુથિતેસુ ઉદકાદીસુ પક્ખિપિત્વા પચિત્વા દેન્તિ, યાગુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. યાગુસઙ્ગહં ગતેપિ તસ્મિં વા અઞ્ઞસ્મિં વા યત્થ મચ્છમંસં પક્ખિપન્તિ, સચે સાસપમત્તમ્પિ મચ્છમંસખણ્ડં વા ન્હારુ વા પઞ્ઞાયતિ, પવારણં જનેતિ.

સુદ્ધરસકો પન રસકયાગુ વા ન જનેતિ. ઠપેત્વા વુત્તધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે અઞ્ઞેહિ વેણુતણ્ડુલાદીહિ વા કન્દમૂલફલેહિ વા યેહિ કેહિચિ કતં ભત્તમ્પિ પવારણં ન જનેતિ, પગેવ ઘનયાગુ. સચે પનેત્થ મચ્છમંસં પક્ખિપન્તિ, જનેતિ. મહાપચ્ચરિયં ‘‘પુપ્ફઅત્થાય ભત્તમ્પિ પવારણં જનેતી’’તિ વુત્તં. પુપ્ફિઅત્થાય ભત્તં નામ પુપ્ફિખજ્જકત્થાય કુથિતતૂદકે પક્ખિપિત્વા સેદિતતણ્ડુલા વુચ્ચન્તિ. સચે પન તે તણ્ડુલે સુક્ખાપેત્વા ખાદન્તિ, વટ્ટતિ; નેવ સત્તુસઙ્ખ્યં ન ભત્તસઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. પુન તેહિ કતભત્તં પવારેતિયેવ. તે તણ્ડુલે સપ્પિતેલાદીસુ વા પચન્તિ, પૂવં વા કરોન્તિ, ન પવારેન્તિ. પુથુકા વા તાહિ કતસત્તુભત્તાદીનિ વા ન પવારેન્તિ.

કુમ્માસો નામ યવેહિ કતકુમ્માસો. અઞ્ઞેહિ પન મુગ્ગાદીહિ કતકુમ્માસો પવારણં ન જનેતિ. સત્તુ નામ સાલિવીહિયવેહિ કતસત્તુ. કઙ્ગુવરકકુદ્રૂસકસીસાનિપિ ભજ્જિત્વા ઈસકં કોટ્ટેત્વા થુસે પલાપેત્વા પુન દળ્હં કોટ્ટેત્વા ચુણ્ણં કરોન્તિ. સચેપિ તં અલ્લત્તા એકાબદ્ધં હોતિ, સત્તુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. ખરપાકભજ્જિતાનં વીહીનં તણ્ડુલે કોટ્ટેત્વા દેન્તિ, તમ્પિ ચુણ્ણં સત્તુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. સમપાકભજ્જિતાનં પન વીહીનં વા વીહિપલાપાનં વા તણ્ડુલા ભજ્જિતતણ્ડુલા એવ વા ન પવારેન્તિ. તેસં પન તણ્ડુલાદીનં ચુણ્ણં પવારેતિ. ખરપાકભજ્જિતાનં વીહીનં કુણ્ડકમ્પિ પવારેતિ. સમપાકભજ્જિતાનં પન આતપસુક્ખાનં વા કુણ્ડકં ન પવારેતિ. લાજા વા તેહિ કતભત્તસત્તુઆદીનિ વા ન પવારેન્તિ. ભજ્જિતપિટ્ઠં વા યંકિઞ્ચિ સુદ્ધખજ્જકં વા ન પવારેતિ. મચ્છમંસપૂરિતખજ્જકં પન સત્તુમોદકો વા પવારેતિ. મચ્છો મંસઞ્ચ પાકટમેવ. અયં પન વિસેસો – સચેપિ યાગું પિવન્તસ્સ યાગુસિત્થમત્તાનેવ દ્વે મચ્છખણ્ડાનિ વા મંસખણ્ડાનિ વા એકભાજને વા નાનાભાજને વા દેન્તિ, તાનિ ચે અખાદન્તો અઞ્ઞં યંકિઞ્ચિ પવારણપ્પહોનકં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. તતો એકં ખાદિતં, એકં હત્થે વા પત્તે વા હોતિ, સો ચે અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. દ્વેપિ ખાદિતાનિ હોન્તિ, મુખે સાસપમત્તમ્પિ અવસિટ્ઠં નત્થિ, સચેપિ અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ.

કપ્પિયમંસં ખાદન્તો કપ્પિયમંસં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. કપ્પિયમંસં ખાદન્તો અકપ્પિયમંસં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? અવત્થુતાય. યઞ્હિ ભિક્ખુનો ખાદિતું વટ્ટતિ, તંયેવ પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. ઇદં પન જાનન્તો અકપ્પિયત્તા પટિક્ખિપતિ, અજાનન્તોપિ પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતમેવ પટિક્ખિપતિ નામ, તસ્મા ન પવારેતિ. સચે પન અકપ્પિયમંસં ખાદન્તો કપ્પિયમંસં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. કસ્મા? વત્થુતાય. યઞ્હિ તેન પટિક્ખિત્તં, તં પવારણાય વત્થુ. યં પન ખાદતિ, તં કિઞ્ચાપિ પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતં, ખાદિયમાનં પન મંસભાવં ન જહતિ, તસ્મા પવારેતિ. અકપ્પિયમંસં ખાદન્તો અકપ્પિયમંસં પટિક્ખિપતિ, પુરિમનયેનેવ ન પવારેતિ. કપ્પિયમંસં વા અકપ્પિયમંસં વા ખાદન્તો પઞ્ચન્નં ભોજનાનં યંકિઞ્ચિ કપ્પિયભોજનં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. કુલદૂસકવેજ્જકમ્મઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનસાદિતરૂપિયાદીહિ નિબ્બત્તં બુદ્ધપટિકુટ્ઠં અનેસનાય ઉપ્પન્નં અકપ્પિયભોજનં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કપ્પિયભોજનં વા અકપ્પિયભોજનં વા ભુઞ્જન્તોપિ કપ્પિયભોજનં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. અકપ્પિયભોજનં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતીતિ સબ્બત્થ વુત્તનયેનેવ કારણં વેદિતબ્બં.

એવં ‘‘અસન’’ન્તિઆદીસુ યઞ્ચ અસ્નાતિ, યઞ્ચ ભોજનં હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં પટિક્ખિપન્તો પવારણં આપજ્જતિ, તં ઞત્વા ઇદાનિ યથા આપજ્જતિ, તસ્સ જાનનત્થં અયં વિનિચ્છયો – ‘‘‘અસનં ભોજન’ન્તિ એત્થ તાવ યેન એકસિત્થમ્પિ અજ્ઝોહટં હોતિ, સો સચે પત્તમુખહત્થાનં યત્થ કત્થચિ પઞ્ચસુ ભોજનેસુ એકસ્મિમ્પિ સતિ અઞ્ઞં પઞ્ચસુ ભોજનેસુ એકમ્પિ પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. કત્થચિ ભોજનં નત્થિ, આમિસગન્ધમત્તં પઞ્ઞાયતિ, ન પવારેતિ. મુખે ચ હત્થે ચ ભોજનં નત્થિ, પત્તે અત્થિ, તસ્મિં પન આસને ન ભુઞ્જિતુકામો, વિહારં પવિસિત્વા ભુઞ્જિતુકામો, અઞ્ઞસ્સ વા દાતુકામો, તસ્મિં ચે અન્તરે ભોજનં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? વિપ્પકતભોજનભાવસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા. યોપિ અઞ્ઞત્ર ગન્ત્વા ભુઞ્જિતુકામો મુખે ભત્તં ગિલિત્વા સેસં આદાય ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અઞ્ઞં ભોજનં પટિક્ખિપતિ, તસ્સાપિ પવારણા ન હોતી’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. યથા ચ પત્તે; એવં હત્થેપિ. મુખેપિ વા વિજ્જમાનભોજનં સચે અનજ્ઝોહરિતુકામો હોતિ, તસ્મિઞ્ચ ખણે અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. એકસ્મિઞ્હિ પદે વુત્તલક્ખણં સબ્બત્થ વેદિતબ્બં હોતિ. અપિચ કુરુન્દિયં એસ નયો દસ્સિતોયેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘મુખે ભત્તં ગિલિતં, હત્થે ભત્તં વિઘાસાદસ્સ દાતુકામો, પત્તે ભત્તં ભિક્ખુસ્સ દાતુકામો, સચે તસ્મિં ખણે પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતી’’તિ. હત્થપાસે ઠિતોતિ એત્થ પન સચે ભિક્ખુ નિસિન્નો હોતિ, આસનસ્સ પચ્છિમન્તતો પટ્ઠાય, સચે ઠિતો, પણ્હિઅન્તતો પટ્ઠાય, સચે નિપન્નો, યેન પસ્સેન નિપન્નો, તસ્સ પારિમન્તતો પટ્ઠાય, દાયકસ્સ નિસિન્નસ્સ વા ઠિતસ્સ વા નિપન્નસ્સ વા ઠપેત્વા પસારિતહત્થં યં આસન્નતરં અઙ્ગં, તસ્સ ઓરિમન્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા અડ્ઢતેય્યહત્થો ‘‘હત્થપાસો’’તિ વેદિતબ્બો. તસ્મિં ઠત્વા અભિહટં પટિક્ખિપન્તસ્સેવ પવારણા હોતિ, ન તતો પરં.

અભિહરતીતિ હત્થપાસબ્ભન્તરે ઠિતો ગહણત્થં ઉપનામેતિ. સચે પન અનન્તરનિસિન્નોપિ ભિક્ખુ હત્થે વા ઊરૂસુ વા આધારકે વા ઠિતપત્તં અનભિહરિત્વાવ ‘‘ભત્તં ગણ્હા’’તિ વદતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. ભત્તપચ્છિં આનેત્વા પુરતો ભૂમિયં ઠપેત્વા ‘‘ગણ્હાહી’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. ઈસકં પન ઉદ્ધરિત્વા વા અપનામેત્વા વા ‘‘ગણ્હથા’’તિ વુત્તે પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. થેરાસને નિસિન્નો થેરો દૂરે નિસિન્નસ્સ દહરભિક્ખુસ્સ પત્તં પેસેત્વા ‘‘ઇતો ઓદનં ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, ગણ્હિત્વા પન ગતો તુણ્હી તિટ્ઠતિ, દહરો ‘‘અલં મય્હ’’ન્તિ પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? થેરસ્સ દૂરભાવતો દૂતસ્સ ચ અનભિહરણતોતિ. સચે પન ગહેત્વા આગતો ભિક્ખુ ‘‘ઇદં ભત્તં ગણ્હા’’તિ વદતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ.

પરિવેસનાય એકો એકેન હત્થેન ઓદનપચ્છિં એકેન કટચ્છું ગહેત્વા ભિક્ખૂ પરિવિસતિ, તત્ર ચે અઞ્ઞો આગન્ત્વા ‘‘અહં પચ્છિં ધારેસ્સામિ, ત્વં ઓદનં દેહી’’તિ વત્વા ગહિતમત્તકમેવ કરોતિ, પરિવેસકો એવ પન તં ધારેતિ, તસ્મા સા અભિહટાવ હોતિ. તતો દાતુકામતાય ગણ્હન્તં પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા હોતિ. સચે પન પરિવિસકેન ફુટ્ઠમત્તાવ હોતિ, ઇતરોવ નં ધારેતિ, તતો દાતુકામતાય ગણ્હન્તં પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા ન હોતિ. કટચ્છુના ઉદ્ધટભત્તે પન હોતિ. કટચ્છુઅભિહારોયેવ હિ તસ્સ અભિહારો. દ્વિન્નં સમભારેપિ પટિક્ખિપન્તો પવારેતિયેવાતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. અનન્તરસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તે દિય્યમાને ઇતરો પત્તં હત્થેહિ પિદહતિ, પવારણા નત્થિ. કસ્મા? અઞ્ઞસ્સ અભિહટે પટિક્ખિત્તત્તા.

પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતીતિ એત્થ વાચાય અભિહટં પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. કાયેન અભિહટં પન કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા હોતીતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ કાયેન પટિક્ખેપો નામ અઙ્ગુલિં વા હત્થં વા મચ્છિકબીજનિં વા ચીવરકણ્ણં વા ચાલેતિ, ભમુકાય વા આકારં કરોતિ, કુદ્ધો વા ઓલોકેતિ, વાચાય પટિક્ખેપો નામ ‘‘અલ’’ન્તિ વા, ‘‘ન ગણ્હામી’’તિ વા, ‘‘મા આકિરા’’તિ વા, ‘‘અપગચ્છા’’તિ વા વદતિ; એવં યેન કેનચિ આકારેન કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિત્તે પવારણા હોતિ.

એકો અભિહટે ભત્તે પવારણાય ભીતો હત્થ અપનેત્વા પુનપ્પુનં પત્તે ઓદનં આકિરન્તં ‘‘આકિર આકિર કોટ્ટેત્વા પૂરેહી’’તિ વદતિ, એત્થ કથન્તિ? મહાસુમત્થેરો તાવ ‘‘અનાકિરણત્થાય વુત્તત્તા પવારણા હોતી’’તિ આહ. મહાપદુમત્થેરો પન ‘‘‘આકિર પૂરેહી’તિ વદન્તસ્સ નામ ‘કસ્સચિ પવારણા અત્થી’તિ વત્વા ‘ન પવારેતી’’’તિ આહ. અપરો ભત્તં અભિહરન્તં ભિક્ખું સલ્લક્ખેત્વા ‘‘કિં આવુસો ઇતોપિ કિઞ્ચિ ગણ્હિસ્સસિ, દમ્મિ તે કિઞ્ચી’’તિ આહ. તત્રાપિ ‘‘‘એવં નાગમિસ્સતી’તિ વુત્તત્તા ‘પવારણા હોતી’’’તિ મહાસુમત્થેરો આહ. મહાપદુમત્થેરો પન ‘‘‘ગણ્હિસ્સસી’તિ વદન્તસ્સ નામ ‘કસ્સચિ પવારણા અત્થી’તિ વત્વા ‘ન પવારેતી’’’તિ આહ.

એકો સમંસકં રસં અભિહરિત્વા ‘‘રસં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તં સુત્વા પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. ‘‘મચ્છરસં મંસરસ’’ન્તિ વુત્તે પટિક્ખિપતો હોતિ, ‘‘ઇદં ગણ્હથા’’તિ વુત્તેપિ હોતિયેવ. મંસં વિસું કત્વા ‘‘મંસરસં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તત્થ ચે સાસપમત્તમ્પિ મંસખણ્ડં અત્થિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. સચે પન પરિસ્સાવિતો હોતિ, ‘‘વટ્ટતી’’તિ અભયત્થેરો આહ.

મંસરસેન આપુચ્છન્તં મહાથેરો ‘‘મુહુત્તં આગમેહી’’તિ વત્વા ‘‘થાલકં આવુસો આહરા’’તિ આહ. એત્થ કથન્તિ? મહાસુમત્થેરો તાવ ‘‘અભિહારકસ્સ ગમનં પઠમં ઉપચ્છિન્નં, તસ્મા પવારેતી’’તિ આહ. મહાપદુમત્થેરો પન ‘‘અયં કુહિં ગચ્છતિ, કીદિસં એતસ્સ ગમનં, ગણ્હન્તસ્સાપિ નામ પવારણા અત્થી’’તિ વત્વા ‘‘ન પવારેતી’’તિ આહ. કળીરપનસાદીહિ મિસ્સેત્વા મંસં પચન્તિ, તં ગહેત્વા ‘‘કળીરસૂપં ગણ્હથ, પનસબ્યઞ્જનં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, એવમ્પિ ન પવારેતિ. કસ્મા? અપવારણારહસ્સ નામેન વુત્તત્તા. સચે પન ‘‘મચ્છસૂપં મંસસૂપ’’ન્તિ વા ‘‘ઇમં ગણ્હથા’’તિ વા વદન્તિ, પવારેતિ. મંસકરમ્બકો નામ હોતિ, તં દાતુકામોપિ ‘‘કરમ્બકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ; ન પવારેતિ. ‘‘મંસકરમ્બક’’ન્તિ વા ‘‘ઇદ’’ન્તિ વા વુત્તે પન પવારેતિ. એસેવ નયો સબ્બેસુ મચ્છમંસમિસ્સકેસુ.

યો પન નિમન્તને ભુઞ્જમાનો મંસં અભિહટં ‘‘ઉદ્દિસ્સ કત’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો પટિક્ખિપતિ, પવારિતોવ હોતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. મિસ્સકકથા પન કુરુન્દિયં સુટ્ઠુ વુત્તા. એવઞ્હિ તત્થ વુત્તં – પિણ્ડપાતચારિકો ભિક્ખુ ભત્તમિસ્સકં યાગું આહરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ વદતિ, ન પવારેતિ. ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વુત્તે પવારેતિ. કસ્મા? યેનાપુચ્છિતો, તસ્સ અત્થિતાય. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – ‘‘યાગુમિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તત્ર ચે યાગુ બહુતરા વા હોતિ સમસમા વા, ન પવારેતિ. યાગુ મન્દા, ભત્તં બહુતરં, પવારેતિ. ઇદઞ્ચ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તત્તા ન સક્કા પટિક્ખિપિતું, કારણં પનેત્થ દુદ્દસં. ‘‘ભત્તમિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, ભત્તં બહુકં વા સમં વા અપ્પતરં વા હોતિ, પવારેતિયેવ. ભત્તં વા યાગું વા અનામસિત્વા ‘‘મિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તત્ર ચે ભત્તં બહુતરં વા સમકં વા હોતિ, પવારેતિ. અપ્પતરં ન પવારેતિ. ઇદઞ્ચ કરમ્બકેન ન સમાનેતબ્બં. કરમ્બકો હિ મંસમિસ્સકોપિ હોતિ અમંસમિસ્સકોપિ, તસ્મા ‘‘કરમ્બક’’ન્તિ વુત્તે પવારણા નત્થિ. ઇદં પન ભત્તમિસ્સકમેવ. એત્થ વુત્તનયેનેવ પવારણા હોતિ. બહુરસે ભત્તે રસં, બહુખીરે ખીરં બહુસપ્પિમ્હિ ચ પાયાસે સપ્પિં ગણ્હથાતિ વિસું કત્વા દેતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ.

યો પન ગચ્છન્તો પવારેતિ, સો ગચ્છન્તોવ ભુઞ્જિતું લભતિ. કદ્દમં વા ઉદકં વા પત્વા ઠિતેન અતિરિત્તં કારેતબ્બં. સચે અન્તરા નદી પૂરા હોતિ, નદીતીરે ગુમ્બં અનુપરિયાયન્તેન ભુઞ્જિતબ્બં. અથ નાવા વા સેતુ વા અત્થિ, તં અભિરુહિત્વાપિ ચઙ્કમન્તેનવ ભુઞ્જિતબ્બં, ગમનં ન ઉપચ્છિન્દિતબ્બં. યાને વા હત્થિઅસ્સપિટ્ઠે વા ચન્દમણ્ડલે વા સૂરિયમણ્ડલે વા નિસીદિત્વા પવારિતેન યાવ મજ્ઝન્હિકં, તાવ તેસુ ગચ્છન્તેસુપિ નિસિન્નેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. યો ઠિતો પવારેતિ, ઠિતેનેવ, યો નિસિન્નો પવારેતિ, નિસિન્નેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. તં તં ઇરિયાપથં કોપેન્તેન અતિરિત્તં કારેતબ્બં. યો ઉક્કુટિકો નિસીદિત્વા પવારેતિ, તેન ઉક્કુટિકેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. તસ્સ પન હેટ્ઠા પલાલપીઠં વા કિઞ્ચિ વા નિસીદનકં દાતબ્બં. પીઠકે નિસીદિત્વા પવારિતેન આસનં અચાલેત્વાવ ચતસ્સો દિસા પરિવત્તન્તેન ભુઞ્જિતું લબ્ભતિ. મઞ્ચે નિસીદિત્વા પવારિતેન ઇતો વા એત્તો વા સંસરિતું ન લબ્ભતિ. સચે પન નં સહ મઞ્ચેન ઉક્ખિપિત્વા અઞ્ઞત્ર નેન્તિ, વટ્ટતિ. નિપજ્જિત્વા પવારિતેન નિપન્નેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. પરિવત્તન્તેન યેન પસ્સેન નિપન્નો, તસ્સ ઠાનં નાતિક્કમેતબ્બં.

અનતિરિત્તન્તિ ન અતિરિત્તં; ન અધિકન્તિ અત્થો. તં પન યસ્મા કપ્પિયકતાદીહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ અકતં વા ગિલાનસ્સ અનધિકં વા હોતિ, તસ્મા પદભાજને ‘‘અકપ્પિયકત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અકપ્પિયકતન્તિ યં તત્થ ફલં વા કન્દમૂલાદિ વા પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ કપ્પિયં અકતં; યઞ્ચ અકપ્પિયમંસં વા અકપ્પિયભોજનં વા, એતં અકપ્પિયં નામ. તં અકપ્પિયં ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ એવં અતિરિત્તં કતમ્પિ અકપ્પિયકતન્તિ વેદિતબ્બં. અપ્પટિગ્ગહિતકતન્તિ ભિક્ખુના અપ્પટિગ્ગહિતંયેવ પુરિમનયેનેવ અતિરિત્તં કતં. અનુચ્ચારિતકતન્તિ કપ્પિયં કારાપેતું આગતેન ભિક્ખુના ઈસકમ્પિ અનુક્ખિત્તં વા અનપનામિતં વા કતં. અહત્થપાસે કતન્તિ કપ્પિયં કારાપેતું આગતસ્સ હત્થપાસતો બહિ ઠિતેન કતં. અભુત્તાવિના કતન્તિ યો ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ અતિરિત્તં કરોતિ, તેન પવારણપ્પહોનકં ભોજનં અભુત્તેન કતં. ભુત્તાવિના પવારિતેન આસના વુટ્ઠિતેન કતન્તિ ઇદં ઉત્તાનમેવ. અલમેતં સબ્બન્તિ અવુત્તન્તિ વચીભેદં કત્વા એવં અવુત્તં હોતિ. ઇતિ ઇમેહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ યં અતિરિત્તં કપ્પિયં અકતં, યઞ્ચ ન ગિલાનાતિરિત્તં, તદુભયમ્પિ અનતિરિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અતિરિત્તં પન તસ્સેવ પટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બં. અપિચેત્થ ભુત્તાવિના કતં હોતીતિ અનન્તરે નિસિન્નસ્સ સભાગસ્સ ભિક્ખુનો પત્તતો એકમ્પિ સિત્થં વા મંસહીરં વા ખાદિત્વા કતમ્પિ ભુત્તાવિનાવ કતં હોતીતિ વેદિતબ્બં. આસના અવુટ્ઠિતેનાતિ એત્થ પન અસમ્મોહત્થં અયં વિનિચ્છયો – દ્વે ભિક્ખૂ પાતોવ ભુઞ્જમાના પવારિતા હોન્તિ – એકેન તત્થેવ નિસીદિતબ્બં, ઇતરેન નિચ્ચભત્તં વા સલાકભત્તં વા આનેત્વા ઉપડ્ઢં તસ્સ ભિક્ખુનો પત્તે આકિરિત્વા હત્થં ધોવિત્વા સેસં તેન ભિક્ખુના કપ્પિયં કારાપેત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. કસ્મા? યઞ્હિ તસ્સ હત્થે લગ્ગં, તં અકપ્પિયં હોતિ. સચે પન પઠમં નિસિન્નો ભિક્ખુ સયમેવ તસ્સ પત્તતો હત્થેન ગણ્હાતિ, હત્થધોવનકિચ્ચં નત્થિ. સચે પન એવં કપ્પિયં કારાપેત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ પુન કિઞ્ચિ બ્યઞ્જનં વા ખાદનીયં વા પત્તે આકિરન્તિ, યેન પઠમં કપ્પિયં કતં, સો પુન કાતું ન લભતિ. યેન અકતં, તેન કાતબ્બં. યઞ્ચ અકતં, તં કાતબ્બં. ‘‘યેન અકત’’ન્તિ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના યેન પઠમં ન કતં, તેન કાતબ્બં. ‘‘યઞ્ચ અકત’’ન્તિ યેન પઠમં કપ્પિયં કતં, તેનાપિ યં અકતં તં કાતબ્બં. પઠમભાજને પન કાતું ન લબ્ભતિ. તત્થ હિ કરિયમાનં પઠમં કતેન સદ્ધિં કતં હોતિ, તસ્મા અઞ્ઞસ્મિં ભાજને કાતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. એવં કતં પન તેન ભિક્ખુના પઠમં કતેન સદ્ધિં ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

કપ્પિયં કરોન્તેન ચ ન કેવલં પત્તેયેવ, કુણ્ડેપિ પચ્છિયમ્પિ યત્થ કત્થચિ પુરતો ઠપેત્વા ઓનામિતભાજને કાતબ્બં. તં સચેપિ ભિક્ખુસતં પવારિતં હોતિ, સબ્બેસં ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, અપ્પવારિતાનમ્પિ વટ્ટતિ. યેન પન કપ્પિયં કતં, તસ્સ ન વટ્ટતિ. સચેપિ પવારેત્વા પિણ્ડાય પવિટ્ઠં ભિક્ખું પત્તં ગહેત્વા અવસ્સં ભુઞ્જનકે મઙ્ગલનિમન્તને નિસીદાપેન્તિ, અતિરિત્તં કારેત્વાવ ભુઞ્જિતબ્બં. સચે તત્થ અઞ્ઞો ભિક્ખુ નત્થિ, આસનસાલં વા વિહારં વા પત્તં પેસેત્વા કારેતબ્બં. કપ્પિયં કરોન્તેન પન અનુપસમ્પન્નસ્સ હત્થે ઠિતં ન કાતબ્બં. સચે આસનસાલાયં અબ્યત્તો ભિક્ખુ હોતિ, સયં ગન્ત્વા કપ્પિયં કારાપેત્વા આનેત્વા ભુઞ્જિતબ્બં.

ગિલાનાતિરિત્તન્તિ એત્થ ન કેવલં યં ગિલાનસ્સ ભુત્તાવસેસં હોતિ, તં ગિલાનાતિરિત્તં; અથ ખો યંકિઞ્ચિ ગિલાનં ઉદ્દિસ્સ અજ્જ વા સ્વે વા યદા વા ઇચ્છતિ, તદા ખાદિસ્સતીતિ આહટં, તં સબ્બં ‘‘ગિલાનાતિરિત્ત’’ન્તિ વેદિતબ્બં. યં યામકાલિકાદીસુ અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે દુક્કટં, તં અસંસટ્ઠવસેન વુત્તં. સચે પન આમિસસંસટ્ઠાનિ હોન્તિ, આહારત્થાયપિ અનાહારત્થાયપિ પટિગ્ગહેત્વા અજ્ઝોહરન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ.

૨૪૧. સતિ પચ્ચયેતિ યામકાલિકં પિપાસાય સતિ પિપાસચ્છેદનત્થં, સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકઞ્ચ તેન તેન ઉપસમેતબ્બકે આબાધે સતિ તસ્સ ઉપસમનત્થં પરિભુઞ્જતો અનાપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

કથિનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયાકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પઠમપવારણસિક્ખાપદં પઞ્ચમં.