૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૦૯. દુતિયસિક્ખાપદે – પરિહીનલાભસક્કારોતિ સો કિર અજાતસત્તુના રાજાનં મારાપેત્વાપિ અભિમારે યોજેત્વાપિ રુહિરુપ્પાદં કત્વાપિ ગુળ્હપટિચ્છન્નો અહોસિ. યદા પન દિવાયેવ ધનપાલકં પયોજેસિ, તદા પાકટો જાતો. ‘‘કથં દેવદત્તો હત્થિં પયોજેસી’’તિ પરિકથાય ઉપ્પન્નાય ‘‘ન કેવલં હત્થિં પયોજેસિ, રાજાનમ્પિ મારાપેસિ, અભિમારેપિ પેસેસિ, સિલમ્પિ પવિજ્ઝિ, પાપો દેવદત્તો’’તિ પાકટો અહોસિ. ‘‘કેન સદ્ધિં ઇદં કમ્મમકાસી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘રઞ્ઞા અજાતસત્તુના’’તિ આહંસુ. તતો નાગરા ‘‘કથઞ્હિ નામ રાજા એવરૂપં ચોરં સાસનકણ્ટકં ગહેત્વા વિચરિસ્સતી’’તિ ઉટ્ઠહિંસુ. રાજા નગરસઙ્ખોભં ઞત્વા દેવદત્તં નીહરિ. તતો પટ્ઠાય ચસ્સ પઞ્ચથાલિપાકસતાનિ ઉપચ્છિન્દિ, ઉપટ્ઠાનમ્પિસ્સ ન અગમાસિ, અઞ્ઞેપિસ્સ મનુસ્સા ન કિઞ્ચિ દાતબ્બં વા કાતબ્બં વા મઞ્ઞિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘પરિહીનલાભસક્કારો’’તિ. કુલેસુ વિઞ્ઞાપેત્વા વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતીતિ ‘‘મા મે ગણો ભિજ્જી’’તિ પરિસં પોસેન્તો ‘‘ત્વં એકસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તં દેહિ, ત્વં દ્વિન્ન’’ન્તિ એવં વિઞ્ઞાપેત્વા સપરિસો કુલેસુ ભુઞ્જતિ.

૨૧૧. ચીવરં પરિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ ભત્તં અગણ્હન્તાનં ચીવરં ન દેન્તિ, તસ્મા પરિત્તં ઉપ્પજ્જતિ.

૨૧૨. ચીવરકારકે ભિક્ખૂ ભત્તેન નિમન્તેન્તીતિ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા ચિરેન ચીવરં નિટ્ઠાપેન્તે દિસ્વા ‘‘એવં લહું નિટ્ઠાપેત્વા ચીવરં પરિભુઞ્જિસ્સન્તી’’તિ પુઞ્ઞકામતાય નિમન્તેન્તિ.

૨૧૫. નાનાવેરજ્જકેતિ નાનાવિધેહિ અઞ્ઞરજ્જેહિ આગતે. ‘‘નાનાવિરજ્જકે’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો.

૨૧૭-૮. ગણભોજનેતિ ગણસ્સ ભોજને. ઇધ ચ ગણો નામ ચત્તારો ભિક્ખૂ આદિં કત્વા તતુત્તરિં ભિક્ખૂ અધિપ્પેતા, તેનેવ સબ્બન્તિમં પરિચ્છેદં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્થ ચત્તારો ભિક્ખૂ…પે… એતં ગણભોજનં નામા’’તિ. તં પનેતં ગણભોજનં દ્વીહાકારેહિ પસવતિ નિમન્તનતો વા વિઞ્ઞત્તિતો વા. કથં નિમન્તનતો પસવતિ? ચત્તારો ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, ઓદનેન નિમન્તેમિ, ઓદનં મે ગણ્હથ આકઙ્ખથ ઓલોકેથ અધિવાસેથ પટિમાનેથા’’તિ એવં યેન કેનચિ વેવચનેન વા ભાસન્તરેન વા પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વા નિમન્તેતિ. એવં એકતો નિમન્તિતા પરિચ્છિન્નકાલવસેન અજ્જતનાય વા સ્વાતનાય વા એકતો ગચ્છન્તિ, એકતો ગણ્હન્તિ, એકતો ભુઞ્જન્તિ, ગણભોજનં હોતિ, સબ્બેસં આપત્તિ. એકતો નિમન્તિતા એકતો વા નાનતો વા ગચ્છન્તિ, એકતો ગણ્હન્તિ, નાનતો ભુઞ્જન્તિ, આપત્તિયેવ. પટિગ્ગહણમેવ હિ એત્થ પમાણં. એકતો નિમન્તિતા એકતો વા નાનતો વા ગચ્છન્તિ, નાનતો ગણ્હન્તિ, એકતો વા નાનતો વા ભુઞ્જન્તિ, અનાપત્તિ. ચત્તારિ પરિવેણાનિ વા વિહારે વા ગન્ત્વા નાનતો નિમન્તિતા એકટ્ઠાને ઠિતેસુયેવ વા એકો પુત્તેન એકો પિતરાતિ એવમ્પિ નાનતો નિમન્તિતા એકતો વા નાનતો વા ગચ્છન્તુ, એકતો વા નાનતો વા ભુઞ્જન્તુ, સચે એકતો ગણ્હન્તિ, ગણભોજનં હોતિ, સબ્બેસં આપત્તિ. એવં તાવ નિમન્તનતો પસવતિ.

કથં વિઞ્ઞત્તિતો? ચત્તારો ભિક્ખૂ એકતો ઠિતા વા નિસિન્ના વા ઉપાસકં દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં ચતુન્નમ્પિ ભત્તં દેહી’’તિ વા વિઞ્ઞાપેય્યું, પાટેક્કં વા પસ્સિત્વા ‘‘મય્હં દેહિ, મય્હં દેહી’’તિ એવં એકતો વા નાનતો વા વિઞ્ઞાપેત્વા એકતો વા ગચ્છન્તુ નાનતો વા, ભત્તં ગહેત્વાપિ એકતો વા ભુઞ્જન્તુ નાનતો વા, સચે એકતો ગણ્હન્તિ, ગણભોજનં હોતિ, સબ્બેસં આપત્તિ. એવં વિઞ્ઞત્તિતો પસવતિ.

પાદાપિ ફલિતાતિ યથા મહાચમ્મસ્સ પરતો મંસં દિસ્સતિ; એવં ફાલિતા, વાલિકાય વા સક્ખરાય વા પહટમત્તે દુક્ખં ઉપ્પાદેન્તિ, ન સક્કા હોતિ અન્તોગામે પિણ્ડાય ચરિતું. ઈદિસે ગેલઞ્ઞે ગિલાનસમયોતિ ભુઞ્જિતબ્બં, ન લેસકપ્પિયં કાતબ્બં.

ચીવરે કયિરમાનેતિ યદા સાટકઞ્ચ સુત્તઞ્ચ લભિત્વા ચીવરં કરોન્તિ તદા; વિસુઞ્હિ ચીવરકારસમયો નામ નત્થિ. તસ્મા યો તત્થ ચીવરે કત્તબ્બં યંકિઞ્ચિ કમ્મં કરોતિ, મહાપચ્ચરિયઞ્હિ ‘‘અન્તમસો સૂચિવેધનકો’’તિપિ વુત્તં, તેન ચીવરકારસમયોતિ ભુઞ્જિતબ્બં. કુરુન્દિયં પન વિત્થારેનેવ વુત્તં. યો ચીવરં વિચારેતિ, છિન્દતિ, મોઘસુત્તં ઠપેતિ, આગન્તુકપટ્ટં ઠપેતિ, પચ્ચાગતં સિબ્બતિ, આગન્તુકપટ્ટં બન્ધતિ, અનુવાતં છિન્દતિ ઘટ્ટેતિ આરોપેતિ, તત્થ પચ્ચાગતં સિબ્બતિ, સુત્તં કરોતિ વલેતિ, પિપ્ફલિકં નિસેતિ, પરિવત્તનં કરોતિ, સબ્બોપિ ચીવરં કરોતિયેવાતિ વુચ્ચતિ. યો પન સમીપે નિસિન્નો જાતકં વા ધમ્મપદં વા કથેતિ, અયં ન ચીવરકારકો. એતં ઠપેત્વા સેસાનં ગણભોજને અનાપત્તીતિ.

અદ્ધયોજનન્તિ એત્તકમ્પિ અદ્ધાનં ગન્તુકામેન. યો પન દૂરં ગન્તુકામો, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. ગચ્છન્તેનાતિ અદ્ધાનં ગચ્છન્તેન, અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે ગાવુતેપિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ગતેન ભુઞ્જિતબ્બન્તિ ગતેન એકદિવસં ભુઞ્જિતબ્બં. નાવાભિરુહનેપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – અભિરુળ્હેન ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગન્ત્વાપિ યાવ ન ઓરોહતિ તાવ ભુઞ્જિતબ્બન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. ચતુત્થે આગતેતિ અયં અન્તિમપરિચ્છેદો, ચતુત્થેપિ આગતે યત્થ ન યાપેન્તિ; સો મહાસમયો. યત્થ પન સતં વા સહસ્સં વા સન્નિપતન્તિ, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તસ્મા તાદિસે કાલે ‘‘મહાસમયો’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. યો કોચિ પરિબ્બાજકસમાપન્નોતિ સહધમ્મિકેસુ વા તિત્થિયેસુ વા અઞ્ઞતરો, એતેસઞ્હિ યેન કેનચિ કતે ભત્તે ‘‘સમણભત્તસમયો’’તિ ભુઞ્જિતબ્બં.

૨૨૦. અનાપત્તિ સમયેતિ સત્તસુ સમયેસુ અઞ્ઞતરસ્મિં અનાપત્તિ. દ્વે તયો એકતોતિ યેપિ અકપ્પિયનિમન્તનં સાદિયિત્વા દ્વે વા તયો વા એકતો ગહેત્વા ભુઞ્જન્તિ, તેસમ્પિ અનાપત્તિ.

તત્થ અનિમન્તિતચતુત્થં, પિણ્ડપાતિકચતુત્થં, અનુપસમ્પન્નચતુત્થં, પત્તચતુત્થં, ગિલાનચતુત્થન્તિ પઞ્ચન્નં ચતુક્કાનં વસેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. કથં? ઇધેકચ્ચો ચત્તારો ભિક્ખૂ ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેતિ. તેસુ તયો ગતા, એકો ન ગતો. ઉપાસકો ‘‘એકો ભન્તે થેરો કુહિ’’ન્તિ પુચ્છતિ. નાગતો ઉપાસકાતિ. સો અઞ્ઞં તઙ્ખણપ્પત્તં કઞ્ચિ ‘‘એહિ ભન્તે’’તિ પવેસેત્વા ચતુન્નમ્પિ ભત્તં દેતિ, સબ્બેસં અનાપત્તિ. કસ્મા? ગણપૂરકસ્સ અનિમન્તિતત્તા. તયો એવ હિ તત્થ નિમન્તિતા ગણ્હિંસુ, તેહિ ગણો ન પૂરતિ, ગણપૂરકો ચ અનિમન્તિતો, તેન ગણો ભિજ્જતીતિ ઇદં અનિમન્તિતચતુત્થં.

પિણ્ડપાતિકચતુત્થે – નિમન્તનકાલે એકો પિણ્ડપાતિકો હોતિ, સો નાધિવાસેતિ. ગમનવેલાય પન ‘‘એહિ ભન્તે’’તિ વુત્તે અનધિવાસિતત્તા અનાગચ્છન્તમ્પિ ‘‘એથ ભિક્ખં લચ્છથા’’તિ ગહેત્વા ગચ્છન્તિ, સો તં ગણં ભિન્દતિ. તસ્મા સબ્બેસં અનાપત્તિ.

અનુપસમ્પન્નચતુત્થે – સામણેરેન સદ્ધિં નિમન્તિતા હોન્તિ, સોપિ ગણં ભિન્દતિ.

પત્તચતુત્થે – એકો સયં અગન્ત્વા પત્તં પેસેતિ; એવમ્પિ ગણો ભિજ્જતિ. તસ્મા સબ્બેસં અનાપત્તિ.

ગિલાનચતુત્થે – ગિલાનેન સદ્ધિં નિમન્તિતા હોન્તિ, તત્થ ગિલાનસ્સેવ અનાપત્તિ, ઇતરેસં પન ગણપૂરકો હોતિ. ન હિ ગિલાનેન ગણો ભિજ્જતિ. તસ્મા તેસં આપત્તિયેવ. મહાપચ્ચરિયં પન અવિસેસેન વુત્તં.

સમયલદ્ધકો સયમેવ મુચ્ચતિ, સેસાનં ગણપૂરકત્તા આપત્તિકરો હોતિ. તસ્મા ચીવરદાનસમયલદ્ધકાદીનમ્પિ વસેન ચતુક્કાનિ વેદિતબ્બાનિ. સચે પન અધિવાસેત્વા ગતેસુપિ ચતૂસુ જનેસુ એકો પણ્ડિતો ભિક્ખુ ‘‘અહં તુમ્હાકં ગણં ભિન્દિસ્સામિ, નિમન્તનં સાદિયથા’’તિ વત્વા યાગુખજ્જકાવસાને ભત્તત્થાય પત્તં ગણ્હન્તાનં અદત્વા ‘‘ઇમે તાવ ભિક્ખૂ ભોજેત્વા વિસ્સજ્જેથ, અહં પચ્છા અનુમોદનં કત્વા ગમિસ્સામી’’તિ નિસિન્નો. તેસુ ભુત્વા ગતેસુ ‘‘દેથ ભન્તે પત્ત’’ન્તિ ઉપાસકેન પત્તં ગહેત્વા ભત્તે દિન્ને ભુઞ્જિત્વા અનુમોદનં કત્વા ગચ્છતિ, સબ્બેસં અનાપત્તિ. પઞ્ચન્નઞ્હિ ભોજનાનંયેવ વસેન ગણભોજને વિસઙ્કેતં નત્થિ. ઓદનેન નિમન્તિતા કુમ્માસં ગણ્હન્તાપિ આપત્તિં આપજ્જન્તિ. તાનિ ચ તેહિ એકતો ન ગહિતાનિ. યાગુઆદીસુ પન વિસઙ્કેતં હોતિ, તાનિ તેહિ એકતો ગહિતાનીતિ. એવં એકો પણ્ડિતો અઞ્ઞેસમ્પિ અનાપત્તિં કરોતિ.

તસ્મા સચે કોચિ સઙ્ઘભત્તં કત્તુકામેન નિમન્તનત્થાય પેસિતો વિહારં આગમ્મ ‘‘ભન્તે, સ્વે અમ્હાકં ઘરે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ અવત્વા ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વા ‘‘સઙ્ઘભત્તં ગણ્હથા’’તિ વા ‘‘સઙ્ઘો ભત્તં ગણ્હાતૂ’’તિ વા વદતિ, ભત્તુદ્દેસકેન પણ્ડિતેન ભવિતબ્બં, નેમન્તનિકા ગણભોજનતો પિણ્ડપાતિકા ચ ધુતઙ્ગભેદતો મોચેતબ્બા. કથં? એવં તાવ વત્તબ્બં – ‘‘સ્વે ન સક્કા ઉપાસકા’’તિ. ‘‘પુનદિવસે, ભન્તે’’તિ. ‘‘પુનદિવસેપિ ન સક્કા’’તિ. એવં યાવ અદ્ધમાસમ્પિ હરિત્વા પુન વત્તબ્બો – ‘‘ત્વં કિં અવચા’’તિ? સચે પુનપિ ‘‘સઙ્ઘભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તતો ‘‘ઇમં તાવ ઉપાસક પુપ્ફં કપ્પિયં કરોહિ, ઇમં તિણ’’ન્તિ એવં વિક્ખેપં કત્વા પુન ‘‘કિં કથયિત્થા’’તિ પુચ્છિતબ્બો. સચે પુનપિ તથેવ વદતિ, ‘‘આવુસો, ત્વં પિણ્ડપાતિકે વા મહાથેરે વા ન લચ્છસિ, સામણેરે લચ્છસી’’તિ વત્તબ્બો. ‘‘નનુ, ભન્તે અસુકસ્મિઞ્ચ અસુકસ્મિઞ્ચ ગામે ભદન્તે ભોજેસું, અહં કસ્મા ન લભામી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘તે નિમન્તેતું જાનન્તિ, ત્વં ન જાનાસી’’તિ. તે કથં નિમન્તેસું ભન્તેતિ? તે એવમાહંસુ – ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. સચે સોપિ તથેવ વદતિ, વટ્ટતિ. અથ પુનપિ ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, ‘‘ન દાનિ ત્વં, આવુસો, બહૂ ભિક્ખૂ લચ્છસિ, તયો એવ લચ્છસી’’તિ વત્તબ્બો. ‘‘નનુ, ભન્તે, અસુકસ્મિઞ્ચ અસુકસ્મિઞ્ચ ગામે સકલં ભિક્ખુસઙ્ઘં ભોજેસું, અહં કસ્મા ન લભામી’’તિ? ‘‘ત્વં નિમન્તેતું ન જાનાસી’’તિ. ‘‘તે કથં નિમન્તેસુ’’ન્તિ? તે ‘‘ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહંસૂતિ. સચે સોપિ ‘‘ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ. અથ પુનપિ ‘‘ભત્તમેવા’’તિ વદતિ, તતો વત્તબ્બો – ‘‘ગચ્છ ત્વં, નત્થમ્હાકં તવ ભત્તેનત્થો, નિબદ્ધગોચરો એસ અમ્હાકં, મયમેત્થ પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’’તિ. તં ‘‘ચરથ, ભન્તે’’તિ વત્વા આગતં પુચ્છન્તિ – ‘‘કિં ભો લદ્ધા ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘કિં એતેન બહુ એત્થ વત્તબ્બં, ‘થેરા સ્વે પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’તિ આહંસુ. મા દાનિ તુમ્હે પમજ્જિત્થા’’તિ. દુતિયદિવસે ચેતિયવત્તં કત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ સઙ્ઘત્થેરેન વત્તબ્બા – ‘‘આવુસો, ધુરગામે સઙ્ઘભત્તં અપણ્ડિતમનુસ્સો પન અગમાસિ, ગચ્છામ ધુરગામે પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’’તિ. ભિક્ખૂહિ થેરસ્સ વચનં કાતબ્બં, ન દુબ્બચેહિ ભવિતબ્બં, ગામદ્વારે અટ્ઠત્વાવ પિણ્ડાય ચરિતબ્બં. તેસુ પત્તાનિ ગહેત્વા નિસીદાપેત્વા ભોજેન્તેસુ ભુઞ્જિતબ્બં. સચે આસનસાલાય ભત્તં ઠપેત્વા રથિકાસુ આહિણ્ડન્તા આરોચેન્તિ – ‘‘આસનસાલાય, ભન્તે, ભત્તં ગણ્હથા’’તિ ન વટ્ટતિ.

અથ પન ભત્તં આદાય તત્થ તત્થ ગન્ત્વા ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, પટિકચ્ચેવ વા વિહારં અભિહરિત્વા પતિરૂપે ઠાને ઠપેત્વા આગતાગતાનં દેન્તિ, અયં અભિહટભિક્ખા નામ વટ્ટતિ. સચે પન ભત્તસાલાય દાનં સજ્જેત્વા તં તં પરિવેણં પહિણન્તિ ‘‘ભત્તસાલાય ભત્તં ગણ્હથા’’તિ, ન વટ્ટતિ. યે પન મનુસ્સા પિણ્ડચારિકે ભિક્ખૂ દિસ્વા આસનસાલં સમ્મજ્જિત્વા તત્થ નિસીદાપેત્વા ભોજેન્તિ, ન તે પટિક્ખિપિતબ્બા. યે પન ગામે ભિક્ખં અલભિત્વા ગામતો નિક્ખમન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘ભન્તે ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, તે પટિક્ખિપિતબ્બા, ન વા નિવત્તિતબ્બં. સચે ‘‘નિવત્તથ, ભન્તે, ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, ‘‘નિવત્તથા’’તિ વુત્તપદે નિવત્તિતું વટ્ટતિ. ‘‘નિવત્તથ ભન્તે, ઘરે ભત્તં કતં, ગામે ભત્તં કત’’ન્તિ વદન્તિ, ગેહે ચ ગામે ચ ભત્તં નામ યસ્સ કસ્સચિ હોતીતિ નિવત્તિતું વટ્ટતિ. ‘‘નિવત્તથ, ભત્તં ગણ્હથા’’તિ સમ્બન્ધં કત્વા વદન્તિ, નિવત્તિતું ન વટ્ટતિ. આસનસાલતો પિણ્ડાય ચરિતું નિક્ખમન્તે દિસ્વા ‘‘નિસીદથ ભન્તે ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. નિચ્ચભત્તન્તિ ધુવભત્તં વુચ્ચતિ. ‘‘નિચ્ચભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, બહૂનમ્પિ એકતો ગહેતું વટ્ટતિ. સલાકભત્તાદીસુપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ગણભોજનસિક્ખાપદં દુતિયં.