૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૩૫. નવમસિક્ખાપદે – યાવ દ્વારકોસાતિ એત્થ દ્વારકોસો નામ પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સ સમન્તા કવાટવિત્થારપ્પમાણો ઓકાસો. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘દ્વારબાહતો પટ્ઠાય દિયડ્ઢો હત્થો’’તિ વુત્તં. કુરુન્દિયં પન ‘‘દ્વારસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ કવાટપ્પમાણ’’ન્તિ. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘કવાટં નામ દિયડ્ઢહત્થમ્પિ હોતિ દ્વિહત્થમ્પિ અડ્ઢતેય્યહત્થમ્પી’’તિ વુત્તં, તં સુવુત્તં. તદેવ હિ સન્ધાય ભગવતાપિ ‘‘પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સ સમન્તા હત્થપાસા’’તિ અયં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો કતો. અગ્ગળટ્ઠપનાયાતિ સકવાટકદ્વારબન્ધટ્ઠપનાય; સકવાટકસ્સ દ્વારબન્ધસ્સ નિચ્ચલભાવત્થાયાતિ અત્થો. દ્વારટ્ઠપનાયાતિ ઇદમ્પિ હિ પદભાજનં ઇમમેવત્થં સન્ધાય ભાસિતં. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – કવાટઞ્હિ લહુપરિવટ્ટકં વિવરણકાલે ભિત્તિં આહનતિ, પિદહનકાલે દ્વારબન્ધં. તેન આહનનેન ભિત્તિ કમ્પતિ, તતો મત્તિકા ચલતિ, ચલિત્વા સિથિલા વા હોતિ પતતિ વા. તેનાહ ભગવા ‘‘યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇદં નામ કત્તબ્બ’’ન્તિ નેવ માતિકાયં ન પદભાજને વુત્તં, અટ્ઠુપ્પત્તિયં પન ‘‘પુનપ્પુનં છાદાપેસિ પુનપ્પુનં લેપાપેસી’’તિ અધિકારતો યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાય પુનપ્પુનં લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

યં પન પદભાજને ‘‘પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સ સમન્તા હત્થપાસા’’તિ વુત્તં. તત્થ યસ્સ વેમજ્ઝે દ્વારં હોતિ, ઉપરિભાગે ઉચ્ચા ભિત્તિ, તસ્સ તીસુ દિસાસુ સમન્તા હત્થપાસા ઉપચારો હોતિ, ખુદ્દકસ્સ વિહારસ્સ દ્વીસુ દિસાસુ ઉપચારો હોતિ. તત્રાપિ યં ભિત્તિં વિવરિયમાનં કવાટં આહનતિ, સા અપરિપૂરઉપચારાપિ હોતિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પન તીસુ દિસાસુ સમન્તા હત્થપાસા દ્વારસ્સ નિચ્ચલભાવત્થાય લેપો અનુઞ્ઞાતો. સચે પનસ્સ દ્વારસ્સ અધોભાગેપિ લેપોકાસો અત્થિ, તમ્પિ લિમ્પિતું વટ્ટતિ. આલોકસન્ધિપરિકમ્માયાતિ એત્થ આલોકસન્ધીતિ વાતપાનકવાટકા વુચ્ચન્તિ, તેપિ વિવરણકાલે વિદત્થિમત્તમ્પિ અતિરેકમ્પિ ભિત્તિપ્પદેસં પહરન્તિ. ઉપચારો પનેત્થ સબ્બદિસાસુ લબ્ભતિ, તસ્મા સબ્બદિસાસુ કવાટવિત્થારપ્પમાણો ઓકાસો આલોકસન્ધિપરિકમ્મત્થાય લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

સેતવણ્ણન્તિઆદિકં ન માતિકાય પદભાજનં. ઇમિના હિ વિહારસ્સ ભારિકત્તં નામ નત્થીતિ પદભાજનેયેવ અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા સબ્બમેતં યથાસુખં કત્તબ્બં.

એવં લેપકમ્મે યં કત્તબ્બં, તં દસ્સેત્વા પુન છદને કત્તબ્બં દસ્સેતું ‘‘દ્વત્તિચ્છદનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દ્વત્તિચ્છદનસ્સ પરિયાયન્તિ છદનસ્સ દ્વત્તિપરિયાયં; પરિયાયો વુચ્ચતિ પરિક્ખેપો, પરિક્ખેપદ્વયં વા પરિક્ખેપત્તયં વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અત્થો. અપ્પહરિતે ઠિતેનાતિ અહરિતે ઠિતેન. હરિતન્તિ ચેત્થ સત્તધઞ્ઞભેદં પુબ્બણ્ણં મુગ્ગમાસતિલકુલત્થઅલાબુકુમ્ભણ્ડાદિભેદઞ્ચ અપરણ્ણં અધિપ્પેતં. તેનેવાહ – ‘‘હરિતં નામ પુબ્બણ્ણં અપરણ્ણ’’ન્તિ.

સચે હરિતે ઠિતો અધિટ્ઠાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ પન યસ્મિમ્પિ ખેત્તે વુત્તં બીજં ન તાવ સમ્પજ્જતિ, વસ્સે વા પન પતિતે સમ્પજ્જિસ્સતિ, તમ્પિ હરિતસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. તસ્મા એવરૂપે ખેત્તેપિ ઠિતેન ન અધિટ્ઠાતબ્બં, અહરિતેયેવ ઠિતેન અધિટ્ઠાતબ્બં. તત્રાપિ અયં પરિચ્છેદો, પિટ્ઠિવંસસ્સ વા કૂટાગારકણ્ણિકાય વા ઉપરિ થુપિકાય વા પસ્સે નિસિન્નો છદનમુખવટ્ટિઅન્તેન ઓલોકેન્તો યસ્મિં ભૂમિભાગે ઠિતં પસ્સતિ, યસ્મિઞ્ચ ભૂમિભાગે ઠિતો, તં ઉપરિ નિસિન્નકં પસ્સતિ, તસ્મિં ઠાને અધિટ્ઠાતબ્બં. તસ્સ અન્તો અહરિતેપિ ઠત્વા અધિટ્ઠાતું ન લબ્ભતિ. કસ્મા? વિહારસ્સ હિ પતન્તસ્સ અયં પતનોકાસોતિ.

૧૩૬. મગ્ગેન છાદેન્તસ્સાતિ એત્થ મગ્ગેન છાદનં નામ અપરિક્ખિપિત્વા ઉજુકમેવ છાદનં; તં ઇટ્ઠકસિલાસુધાહિ લબ્ભતિ. દ્વે મગ્ગે અધિટ્ઠહિત્વાતિ દ્વે મગ્ગા સચે દુચ્છન્ના હોન્તિ, અપનેત્વાપિ પુનપ્પુનં છાદેતું લબ્ભતિ, તસ્મા યથા ઇચ્છતિ; તથા દ્વે મગ્ગે અધિટ્ઠહિત્વા તતિયંમગ્ગં ‘‘ઇદાનિ એવં છાદેહી’’તિ આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બં. પરિયાયેનાતિ પરિક્ખેપેન. એવંછદનં પન તિણપણ્ણેહિ લબ્ભતિ. તસ્મા ઇધાપિ યથા ઇચ્છતિ તથા દ્વે પરિયાયે અધિટ્ઠહિત્વા તતિયં પરિયાયં ‘‘ઇદાનિ એવં છાદેહી’’તિ આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બં. સચે ન પક્કમતિ, તુણ્હીભૂતેન ઠાતબ્બં. સબ્બમ્પિ ચેતં છદનં છદનૂપરિ વેદિતબ્બં. ઉપરૂપરિચ્છન્નો હિ વિહારો ચિરં અનોવસ્સકો હોતીતિ મઞ્ઞમાના એવં છાદેન્તિ. તતો ચે ઉત્તરિન્તિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વા પરિયાયાનં વા ઉપરિ ચતુત્થે મગ્ગે વા પરિયાયે વા.

૧૩૭. કરળે કરળેતિ તિણમુટ્ઠિયં તિણમુટ્ઠિયં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ. છસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદં નવમં.