૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૦૮. ચતુત્થસિક્ખાપદે – હેમન્તિકે કાલેતિ હેમન્તકાલે હિમપાતસમયે. કાયં ઓતાપેન્તાતિ મઞ્ચપીઠાદીસુ નિસિન્ના બાલાતપેન કાયં ઓતાપેન્તા. કાલે આરોચિતેતિ યાગુભત્તાદીસુ યસ્સ કસ્સચિ કાલે આરોચિતે. ઓવટ્ઠં હોતીતિ હિમવસ્સેન ઓવટ્ઠં તિન્તં હોતિ.

૧૧૦. અવસ્સિકસઙ્કેતેતિ વસ્સિકવસ્સાનમાસાતિ એવં અપઞ્ઞત્તે ચત્તારો હેમન્તિકે ચત્તારો ચ ગિમ્હિકે અટ્ઠ માસેતિ અત્થો. મણ્ડપે વાતિ સાખામણ્ડપે વા પદરમણ્ડપે વા. રુક્ખમૂલે વાતિ યસ્સ કસ્સચિ રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા. યત્થ કાકા વા કુલલા વા ન ઊહદન્તીતિ યત્થ ધુવનિવાસેન કુલાવકે કત્વા વસમાના એતે કાકકુલલા વા અઞ્ઞે વા સકુન્તા તં સેનાસનં ન ઊહદન્તિ, તાદિસે રુક્ખમૂલે નિક્ખિપિતું અનુજાનામીતિ. તસ્મા યત્થ ગોચરપ્પસુતા સકુન્તા વિસ્સમિત્વા ગચ્છન્તિ, તસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ. યસ્મિં પન ધુવનિવાસેન કુલાવકે કત્વા વસન્તિ, તસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે ન નિક્ખિપિતબ્બં. ‘‘અટ્ઠ માસે’’તિ વચનતો યેસુ જનપદેસુ વસ્સકાલે ન વસ્સતિ, તેસુપિ ચત્તારો માસે નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિયેવ. ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતે’’તિ વચનતો યત્થ હેમન્તે દેવો વસ્સતિ, તત્થ હેમન્તેપિ અજ્ઝોકાસે નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ. ગિમ્હે પન સબ્બત્થ વિગતવલાહકં વિસુદ્ધં નભં હોતિ, એવરૂપે કાલે કેનચિદેવ કરણીયેન અજ્ઝોકાસે મઞ્ચપીઠં નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ.

અબ્ભોકાસિકેનાપિ વત્તં જાનિતબ્બં, તસ્સ હિ સચે પુગ્ગલિકમઞ્ચકો અત્થિ, તત્થેવ સયિતબ્બં. સઙ્ઘિકં ગણ્હન્તેન વેત્તેન વા વાકેન વા વીતમઞ્ચકો ગહેતબ્બો. તસ્મિં અસતિ પુરાણમઞ્ચકો ગહેતબ્બો. તસ્મિમ્પિ અસતિ નવવાયિમો વા ઓનદ્ધકો વા ગહેતબ્બો. ગહેત્વા ચ પન ‘‘અહં ઉક્કટ્ઠરુક્ખમૂલિકો ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકો’’તિ ચીવરકુટિમ્પિ અકત્વા અસમયે અજ્ઝોકાસે રુક્ખમૂલે વા પઞ્ઞપેત્વા નિપજ્જિતું ન વટ્ટતિ. સચે પન ચતુગ્ગુણેનપિ ચીવરેન કતકુટિ અતેમેન્તં રક્ખિતું ન સક્કોતિ, સત્તાહવદ્દલિકાદીનિ ભવન્તિ, ભિક્ખુનો કાયાનુગતિકત્તા વટ્ટતિ.

અરઞ્ઞે પણ્ણકુટીસુ વસન્તાનં સીલસમ્પદાય પસન્નચિત્તા મનુસ્સા નવં મઞ્ચપીઠં દેન્તિ ‘‘સઙ્ઘિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જથા’’તિ વસિત્વા ગચ્છન્તેહિ સામન્તવિહારે સભાગભિક્ખૂનં પેસેત્વા ગન્તબ્બં, સભાગાનં અભાવે અનોવસ્સકે નિક્ખિપિત્વા ગન્તબ્બં, અનોવસ્સકે અસતિ રુક્ખે લગ્ગેત્વા ગન્તબ્બં. ચેતિયઙ્ગણે સમ્મજ્જનિં ગહેત્વા ભોજનસાલઙ્ગણં વા ઉપોસથાગારઙ્ગણં વા પરિવેણદિવાટ્ઠાનઅગ્ગિસાલાદીસુ વા અઞ્ઞતરં સમ્મજ્જિત્વા ધોવિત્વા પુન સમ્મજ્જનીમાળકેયેવ ઠપેતબ્બા. ઉપોસથાગારાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ગહેત્વા અવસેસાનિ સમ્મજ્જન્તસ્સાપિ એસેવ નયો.

યો પન ભિક્ખાચારમગ્ગં સમ્મજ્જન્તોવ ગન્તુકામો હોતિ, તેન સમ્મજ્જિત્વા સચે અન્તરામગ્ગે સાલા અત્થિ, તત્થ ઠપેતબ્બા. સચે નત્થિ, વલાહકાનં અનુટ્ઠિતભાવં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘યાવાહં ગામતો નિક્ખમામિ, તાવ ન વસ્સિસ્સતી’’તિ જાનન્તેન યત્થ કત્થચિ નિક્ખિપિત્વા પુન પચ્ચાગચ્છન્તેન પાકતિકટ્ઠાને ઠપેતબ્બા. સચે વસ્સિસ્સતીતિ જાનન્તો અજ્ઝોકાસે ઠપેતિ, દુક્કટન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. સચે પન તત્ર તત્રેવ સમ્મજ્જનત્થાય સમ્મજ્જની નિક્ખિત્તા હોતિ, તં તં ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા તત્ર તત્રેવ નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ. આસનસાલં સમ્મજ્જન્તેન વત્તં જાનિતબ્બં. તત્રિદં વત્તં – મજ્ઝતો પટ્ઠાય પાદટ્ઠાનાભિમુખા વાલિકા હરિતબ્બા. કચવરં હત્થેહિ ગહેત્વા બહિ છડ્ડેતબ્બં.

૧૧૧. મસારકોતિ મઞ્ચપાદે વિજ્ઝિત્વા તત્થ અટનિયો પવેસેત્વા કતો. બુન્દિકાબદ્ધોતિ અટનીહિ મઞ્ચપાદે ડંસાપેત્વા પલ્લઙ્કસઙ્ખેપેન કતો. કુળીરપાદકોતિ અસ્સમેણ્ડકાદીનં પાદસદિસેહિ પાદેહિ કતો. યો વા પન કોચિ વઙ્કપાદકો, અયં વુચ્ચતિ કુળીરપાદકો. આહચ્ચપાદકોતિ અયં પન ‘‘આહચ્ચપાદકો નામ મઞ્ચો અઙ્ગે વિજ્ઝિત્વા કતો હોતી’’તિ એવં પરતો પાળિયંયેવ વુત્તો, તસ્મા અટનિયો વિજ્ઝિત્વા તત્થ પાદસિખં પવેસેત્વા ઉપરિ આણિં દત્વા કતમઞ્ચો ‘‘આહચ્ચપાદકો’’તિ વેદિતબ્બો. પીઠેપિ એસેવ નયો. અન્તો સંવેઠેત્વા બદ્ધં હોતીતિ હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ વિત્થતં મજ્ઝે સઙ્ખિત્તં પણવસણ્ઠાનં કત્વા બદ્ધં હોતિ, તં કિર મજ્ઝે સીહબ્યગ્ઘચમ્મપરિક્ખિત્તમ્પિ કરોન્તિ. અકપ્પિયચમ્મં નામેત્થ નત્થિ. સેનાસનઞ્હિ સોવણ્ણમયમ્પિ વટ્ટતિ, તસ્મા તં મહગ્ઘં હોતિ. અનુપસમ્પન્નં સન્થરાપેતિ તસ્સ પલિબોધોતિ યેન સન્થરાપિતં, તસ્સ પલિબોધો. લેડ્ડુપાતં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતં અતિક્કમન્તસ્સ પાચિત્તિયં.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – થેરો ભોજનસાલાયં ભત્તકિચ્ચં કત્વા દહરં આણાપેતિ ‘‘ગચ્છ દિવાટ્ઠાને મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેહી’’તિ. સો તથા કત્વા નિસિન્નો. થેરો યથારુચિં વિચરિત્વા તત્થ ગન્ત્વા થવિકં વા ઉત્તરાસઙ્ગં વા ઠપેતિ, તતો પટ્ઠાય થેરસ્સ પલિબોધો. નિસીદિત્વા સયં ગચ્છન્તો નેવ ઉદ્ધરતિ, ન ઉદ્ધરાપેતિ, લેડ્ડુપાતાતિક્કમે પાચિત્તિયં. સચે પન થેરો તત્થ થવિકં વા ઉત્તરાસઙ્ગં વા અટ્ઠપેત્વા ચઙ્કમન્તોવ દહરં ‘‘ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ ભણતિ, તેન ‘‘ઇદં ભન્તે મઞ્ચપીઠ’’ન્તિ આચિક્ખિતબ્બં. સચે થેરો વત્તં જાનાતિ ‘‘ત્વં ગચ્છ, અહં પાકતિકં કરિસ્સામી’’તિ વત્તબ્બં. સચે બાલો હોતિ અનુગ્ગહિતવત્તો ‘‘ગચ્છ, મા ઇધ તિટ્ઠ, નેવ નિસીદિતું ન નિપજ્જિતું દેમી’’તિ દહરં તજ્જેતિયેવ. દહરેન ‘‘ભન્તે સુખં સયથા’’તિ કપ્પં લભિત્વા વન્દિત્વા ગન્તબ્બં. તસ્મિં ગતે થેરસ્સેવ પલિબોધો. પુરિમનયેનેવ ચસ્સ આપત્તિ વેદિતબ્બા.

અથ પન આણત્તિક્ખણેયેવ દહરો ‘‘મય્હં ભન્તે ભણ્ડકધોવનાદિ કિઞ્ચિ કરણીયં અત્થી’’તિ વદતિ, થેરો ચ નં ‘‘ત્વં પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છાહી’’તિ વત્વા ભોજનસાલતો નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છતિ, પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો. સચે તત્થેવ ગન્ત્વા નિસીદતિ પુરિમનયેનેવ ચસ્સ લેડ્ડુપાતાતિક્કમે આપત્તિ. સચે પન થેરો સામણેરં આણાપેતિ, સામણેરે તત્થ મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેત્વા નિસિન્નેપિ ભોજનસાલતો અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તો પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો. ગન્ત્વા નિસિન્નો પુન ગમનકાલે લેડ્ડુપાતાતિક્કમે આપત્તિયા કારેતબ્બો. સચે પન આણાપેન્તો મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેત્વા તત્થેવ નિસીદાતિ આણાપેતિ, યત્રિચ્છતિ તત્ર ગન્ત્વા આગન્તું લભતિ. સયં પન પાકતિકં અકત્વા ગચ્છન્તસ્સ લેડ્ડુપાતાતિક્કમે પાચિત્તિયં. અન્તરસન્નિપાતે મઞ્ચપીઠાનિ પઞ્ઞપેત્વા નિસિન્નેહિ ગમનકાલે આરામિકાનં ઇમં પટિસામેથાતિ વત્તબ્બં, અવત્વા ગચ્છન્તાનં લેડ્ડુપાતાતિક્કમે આપત્તિ.

મહાધમ્મસવનં નામ હોતિ તત્થ ઉપોસથાગારતોપિ ભોજનસાલતોપિ આહરિત્વા મઞ્ચપીઠાનિ પઞ્ઞપેન્તિ. આવાસિકાનંયેવ પલિબોધો. સચે આગન્તુકા ‘‘ઇદં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયસ્સ ઇદં આચરિયસ્સા’’તિ ગણ્હન્તિ, તતો પટ્ઠાય તેસંયેવ પલિબોધો. ગમનકાલે પાકતિકં અકત્વા લેડ્ડુપાતં અતિક્કમન્તાનં આપત્તિ. મહાપચ્ચરિયં પુન વુત્તં – ‘‘યાવ અઞ્ઞે ન નિસીદન્તિ, તાવ યેહિ પઞ્ઞત્તં, તેસં ભારો. અઞ્ઞેસુ આગન્ત્વા નિસિન્નેસુ નિસિન્નકાનં ભારો. સચે તે અનુદ્ધરિત્વા વા અનુદ્ધરાપેત્વા વા ગચ્છન્તિ, દુક્કટં. કસ્મા? અનાણત્તિયા પઞ્ઞપિતત્તા’’તિ. ધમ્માસને પઞ્ઞત્તે યાવ ઉસ્સારકો વા ધમ્મકથિકો વા નાગચ્છતિ, તાવ પઞ્ઞાપકાનં પલિબોધો, તસ્મિં આગન્ત્વા નિસિન્ને તસ્સ પલિબોધો. સકલં અહોરત્તં ધમ્મસવનં હોતિ, અઞ્ઞો ઉસ્સારકો વા ધમ્મકથિકો વા ઉટ્ઠહતિ, અઞ્ઞો નિસીદતિ, યો યો આગન્ત્વા નિસીદતિ, તસ્સ તસ્સ ભારો. ઉટ્ઠહન્તેન પન ‘‘ઇદમાસનં તુમ્હાકં ભારો’’તિ વત્વા ગન્તબ્બં. સચેપિ ઇતરસ્મિં અનાગતેયેવ પઠમં નિસિન્નો ઉટ્ઠાય ગચ્છતિ, તસ્મિઞ્ચ અન્તોઉપચારટ્ઠેયેવ ઇતરો આગન્ત્વા નિસીદતિ, ઉટ્ઠાય ગતો આપત્તિયા ન કારેતબ્બો. સચે પન ઇતરસ્મિં અનાગતેયેવ પઠમં નિસિન્નો ઉટ્ઠાયાસના લેડ્ડુપાતં અતિક્કમતિ, આપત્તિયા કારેતબ્બો. સબ્બત્થ ચ ‘‘લેડ્ડુપાતાતિક્કમે પઠમપાદે દુક્કટં, દુતિયે પાચિત્તિય’’ન્તિ અયં નયો મહાપચ્ચરિયં વુત્તો.

૧૧૨. ચિમિલિકં વાતિઆદીસુ ચિમિલિકા નામ સુધાદિપરિકમ્મકતાય ભૂમિયા વણ્ણાનુરક્ખણત્થં કતા હોતિ, તં હેટ્ઠા પત્થરિત્વા ઉપરિ કટસારકં પત્થરન્તિ. ઉત્તરત્થરણં નામ મઞ્ચપીઠાનં ઉપરિ અત્થરિતબ્બકં પચ્ચત્થરણં. ભૂમત્થરણં નામ ભૂમિયં અત્થરિતબ્બા કટસારકાદિવિકતિ. તટ્ટિકં નામ તાલપણ્ણેહિ વા વાકેહિ વા કતતટ્ટિકા. ચમ્મખણ્ડો નામ સીહબ્યગ્ઘદીપિતરચ્છચમ્માદીસુપિ યંકિઞ્ચિ ચમ્મં. અટ્ઠકથાસુ હિ સેનાસનપરિભોગે પટિક્ખિત્તચમ્મં નામ ન દિસ્સતિ, તસ્મા સીહચમ્માદીનં પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો. પાદપુઞ્છની નામ રજ્જુકેહિ વા પિલોતિકાહિ વા પાદપુઞ્છનત્થં કતા. ફલકપીઠં નામ ફલકમયં પીઠં. અથ વા ફલકઞ્ચેવ દારુમયપીઠઞ્ચ; એતેન સબ્બમ્પિ દારુભણ્ડાદિ સઙ્ગહિતં. મહાપચ્ચરિયં પન વિત્થારેનેવ વુત્તં – ‘‘આધારકં પત્તપિધાનં પાદકથલિકં તાલવણ્ટં બીજનીપત્તકં યંકિઞ્ચિ દારુભણ્ડં અન્તમસો પાનીયઉળુઙ્કં પાનીયસઙ્ખં અજ્ઝોકાસે નિક્ખિપિત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન એસ નયો દુતિયસિક્ખાપદે દસ્સિતો. અજ્ઝોકાસે રજનં પચિત્વા રજનભાજનં રજનઉળુઙ્કો રજનદોણિકાતિ સબ્બં અગ્ગિસાલાય પટિસામેતબ્બં. સચે અગ્ગિસાલા નત્થિ, અનોવસ્સકે પબ્ભારે નિક્ખિપિતબ્બં. તસ્મિમ્પિ અસતિ યત્થ ઓલોકેન્તા ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ, તાદિસે ઠાને ઠપેત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતિ.

અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલિકેતિ યસ્મિં વિસ્સાસગ્ગાહો ન રુહતિ, તસ્સ સન્તકે દુક્કટં. યસ્મિં પન વિસ્સાસો રુહતિ, તસ્સ સન્તકં અત્તનો પુગ્ગલિકમિવ હોતીતિ મહાપચ્ચરિયાદીસુ વુત્તં.

૧૧૩. આપુચ્છં ગચ્છતીતિ યો ભિક્ખુ વા સામણેરો વા આરામિકો વા લજ્જી હોતિ, અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતિ, યો તથારૂપં આપુચ્છિત્વા ગચ્છતિ, તસ્સ અનાપત્તિ. ઓતાપેન્તો ગચ્છતીતિ આતપે ઓતાપેન્તો આગન્ત્વા ઉદ્ધરિસ્સામીતિ ગચ્છતિ; એવં ગચ્છતો અનાપત્તિ. કેનચિ પલિબુદ્ધં હોતીતિ સેનાસનં કેનચિ ઉપદ્દુતં હોતીતિ અત્થો. સચેપિ હિ વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ ઉટ્ઠાપેત્વા ગણ્હાતિ, સચેપિ યક્ખો વા પેતો વા આગન્ત્વા નિસીદતિ, કોચિ વા ઇસ્સરો આગન્ત્વા ગણ્હાતિ, સેનાસનં પલિબુદ્ધં હોતિ, સીહબ્યગ્ઘાદીસુ વા પન તં પદેસં આગન્ત્વા ઠિતેસુપિ સેનાસનં પલિબુદ્ધં હોતિયેવ. એવં કેનચિ પલિબુદ્ધે અનુદ્ધરિત્વાપિ ગચ્છતો અનાપત્તિ. આપદાસૂતિ જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયેસુ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

કથિનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયાકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદં ચતુત્થં.