૫. જરાવગ્ગો

૧. જરાધમ્મસુત્તવણ્ણના

૫૧૧. પઞ્ચમવગ્ગસ્સ પઠમે પચ્છાતપેતિ પાસાદચ્છાયાય પુરત્થિમદિસં પટિચ્છન્નત્તા પાસાદસ્સ પચ્છિમદિસાભાગે આતપો હોતિ, તસ્મિં ઠાને પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નોતિ અત્થો. પિટ્ઠિં ઓતાપયમાનોતિ યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સપિ ઉપાદિન્નકસરીરે ઉણ્હકાલે ઉણ્હં હોતિ, સીતકાલે સીતં, અયઞ્ચ હિમપાતસીતસમયો. તસ્મા મહાચીવરં ઓતારેત્વા સૂરિયરસ્મીહિ પિટ્ઠિં ઓતાપયમાનો નિસીદિ.

કિં પન બુદ્ધરસ્મિયો મદ્દિત્વા સૂરિયરસ્મિ અન્તો પવિસિતું સક્કોતીતિ? ન સક્કોતિ. એવં સન્તે કિં તાપેતીતિ? રસ્મિતેજં. યથેવ હિ ઠિતમજ્ઝન્હિકે પરિમણ્ડલાય છાયાય રુક્ખમૂલે નિસિન્નસ્સ કિઞ્ચાપિ સૂરિયરસ્મિયો સરીરં ન ફુસન્તિ, સબ્બદિસાસુ પન તેજો ફરતિ, અગ્ગિજાલાહિ પરિક્ખિત્તો વિય હોતિ, એવં સૂરિયરસ્મીસુ બુદ્ધરસ્મિયો મદ્દિત્વા અન્તો પવિસિતું અસક્કુણન્તીસુપિ સત્થા તેજં તાપેન્તો નિસિન્નોતિ વેદિતબ્બો.

અનોમજ્જન્તોતિ પિટ્ઠિપરિકમ્મકરણવસેન અનુમજ્જન્તો. અચ્છરિયં ભન્તેતિ થેરો ભગવતો પિટ્ઠિતો મહાચીવરં ઓતારેત્વા નિસિન્નસ્સ દ્વિન્નં અંસકૂટાનં અન્તરે સુવણ્ણાવટ્ટં વિય કેસગ્ગપ્પમાણં વલિયાવટ્ટં દિસ્વા – ‘‘એવરૂપેપિ નામ સરીરે જરા પઞ્ઞાયતી’’તિ સઞ્જાતસંવેગો જરં ગરહન્તો એવમાહ. ગરહનચ્છરિયં નામ કિરેતં.

ન ચેવં દાનિ, ભન્તે, ભગવતો તાવ પરિસુદ્ધોતિ યથા પકતિયા છવિવણ્ણો પરિસુદ્ધો, ન એવમેતરહીતિ દીપેન્તો એવમાહ. તથાગતસ્સ હિ દહરકાલે સઙ્કુસતસમબ્ભાહતં ઉસભચમ્મં વિય વિહતવલિકો કાયો હોતિ, તસ્મિં ઠપિતો હત્થો ભસ્સતેવ, ન સન્તિટ્ઠતિ, તેલપુઞ્છનાકારપ્પત્તો વિય હોતિ. મહલ્લકકાલે પન સિરાજાલા મિલાયન્તિ, સન્ધિપબ્બાનિ સિથિલાનિ હોન્તિ, મંસં અટ્ઠિતો મુચ્ચિત્વા સિથિલભાવં આપજ્જિત્વા તત્થ તત્થ ઓલમ્બતિ. બુદ્ધાનં પન એવરૂપં ન હોતિ. અઞ્ઞેસં અપાકટં, સન્તિકાવચરત્તા આનન્દત્થેરસ્સેવ પાકટં હોતિ, તસ્મા એવમાહ.

સિથિલાનિ ચ ગત્તાનીતિ અઞ્ઞેસં મુખે અંસકૂટન્તરેહિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ વલિયો સન્તિટ્ઠન્તિ, સત્થુ પનેતં નત્થિ, થેરો ચ દ્વિન્નં અંસકૂટાનં અન્તરે વલિયાવટ્ટકં દિસ્વા એવમાહ. સબ્બાનિ વલિયજાતાનીતિ ઇદમ્પિ અત્તનો પાકટવસેન એવમાહ – સત્થુ પન અઞ્ઞેસં વિય વલિયો નામ નત્થિ. પુરતો પબ્ભારો ચ કાયોતિ સત્થા બ્રહ્મુજુગત્તો, દેવનગરે સમુસ્સિતસુવણ્ણતોરણં વિયસ્સ કાયો ઉજુકમેવ ઉગ્ગતો. મહલ્લકકાલે પન કાયો પુરતો વઙ્કો હોતિ, સ્વાયં અઞ્ઞેસં અપાકટો, સન્તિકાવચરત્તા પન થેરસ્સેવ પાકટો, તસ્મા એવમાહ. દિસ્સતિ ચ ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞથત્તન્તિ ઇન્દ્રિયાનિ નામ ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિ. યતો પન પકતિયા પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો, ઇદાનિ ન તથા પરિસુદ્ધો, અંસકૂટન્તરે વલિ પઞ્ઞાયતિ, બ્રહ્મુજુકાયો પુરતો વઙ્કો, ઇમિનાવ કારણેન ચક્ખાદીનઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞથત્તેન ભવિતબ્બન્તિ નયગ્ગાહતો એવમાહ. ધી તં જમ્મિ જરે અત્થૂતિ લામકે જરે ધી તં તુય્હં હોતુ, ધિક્કારો તં ફુસતુ. બિમ્બન્તિ અત્તભાવો.

૨. ઉણ્ણાભબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૧૨. દુતિયે ગોચરવિસયન્તિ ગોચરભૂતં વિસયં. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સાતિ ચક્ખુ સોતસ્સ, સોતં વા ચક્ખુસ્સાતિ એવં એકં એકસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોતિ. સચે હિ નીલાદિભેદં રૂપારમ્મણં સમોધાનેત્વા સોતિન્દ્રિયસ્સ ઉપનેય્ય – ‘‘ઇઙ્ઘ ત્વં તાવ નં વવત્થપેહિ વિભાવેહિ ‘કિન્નામેતં આરમ્મણ’’’ન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિનાપિ મુખેન અત્તનો ધમ્મતાય એવં વદેય્ય – ‘‘અરે, અન્ધબાલ, વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ વસ્સસતસહસ્સમ્પિ પરિધાવમાનો અઞ્ઞત્ર મયા કુહિં એતસ્સ જાનનકં લભિસ્સસિ, તં આહર, ચક્ખુપસાદે ઉપનેહિ, અહમેતં આરમ્મણં જાનિસ્સામિ – યદિ વા નીલં, યદિ વા પીતકં. ન હિ એસો અઞ્ઞસ્સ વિસયો, મય્હમેવેસો વિસયો’’તિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. એવમેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોન્તિ નામ.

કિં પટિસરણન્તિ એતેસં કિં પટિસરણં, કિં એતાનિ પટિસરન્તીતિ પુચ્છતિ. મનો પટિસરણન્તિ જવનમનો પટિસરણં. મનોવ નેસન્તિ મનોદ્વારિકજવનમનોવ એતેસં ગોચરવિસયં રજ્જનાદિવસેન અનુભોતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્હિ રૂપદસ્સનમત્તમેવ, એત્થ રજ્જનં વા દુસ્સનં વા મુય્હનં વા નત્થિ. એકસ્મિં પન દ્વારે જવનં રજ્જતિ વા દુસ્સતિ વા મુય્હતિ વા. સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્રાયં ઉપમા – પઞ્ચ કિર દુબ્બલભોજકા રાજાનં સેવિત્વા કિચ્છેન કસિરેન એકસ્મિં પઞ્ચકુલિકે ગામે પરિત્તકં આયં લભિંસુ. તેસં તત્થ મચ્છભાગો મંસભાગો, અદ્દુકહાપણો વા યોત્તકહાપણો વા માસકહાપણો વા અટ્ઠકહાપણો વા સોળસકહાપણો વા ચતુસટ્ઠિકહાપણો વા દણ્ડોતિ એત્તકમત્તમેવ પાપુણાતિ, સતવત્થુકં પઞ્ચસતવત્થુકં સહસ્સવત્થુકં મહાબલિં રાજાવ ગણ્હાતિ.

તત્થ પઞ્ચકુલિકગામા વિય પઞ્ચપસાદા દટ્ઠબ્બા, પઞ્ચ દુબ્બલભોજકા વિય પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ; રાજા વિય જવનં, દુબ્બલભોજકાનં પરિત્તકઆયપાપુણનં વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં રૂપદસ્સનાદિમત્તં, રજ્જનાદિ પન એતેસુ નત્થિ. રઞ્ઞો મહાબલિગ્ગહણં વિય તેસુ દ્વારેસુ જવનસ્સ રજ્જનાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. એવમેત્થ મનોતિ કુસલાકુસલજવનં વુત્તં.

સતિ પટિસરણન્તિ મગ્ગસતિ પટિસરણં. જવનમનો હિ મગ્ગસતિં પટિસરતિ. વિમુત્તીતિ ફલવિમુત્તિ. પટિસરણન્તિ ફલવિમુત્તિયા નિબ્બાનં પટિસરણં. તઞ્હિ સા પટિસરતિ. નાસક્ખિ પઞ્હસ્સ પરિયન્તં ગહેતુન્તિ પઞ્હસ્સ પરિચ્છેદં પમાણં ગહેતું નાસક્ખિ, અપ્પટિસરણં ધમ્મં ‘‘સપ્પટિસરણ’’ન્તિ પુચ્છિ. નિબ્બાનં નામેતં અપ્પટિસરણં, ન કિઞ્ચિ પટિસરતિ. નિબ્બાનોગધન્તિ નિબ્બાનબ્ભન્તરં નિબ્બાનં અનુપવિટ્ઠં. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. નિબ્બાનપરાયણન્તિ નિબ્બાનં પરં અયનમસ્સ પરા ગતિ, ન તતો પરં ગચ્છતીતિ અત્થો. નિબ્બાનં પરિયોસાનં અવસાનં અસ્સાતિ નિબ્બાનપરિયોસાનં.

મૂલજાતા પતિટ્ઠિતાતિ મગ્ગેન આગતસદ્ધા વુચ્ચતિ. ઇમમ્હિ ચે, ભિક્ખવે, સમયેતિ કિં સન્ધાયાહ? ઝાનઅનાગામિતં. તસ્મિઞ્હિ સમયે બ્રાહ્મણસ્સ પઠમમગ્ગેન પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ પહીનાનિ, પઠમજ્ઝાનેન પઞ્ચ નીવરણાનીતિ ઝાનઅનાગામિટ્ઠાને ઠિતો. સો અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયેય્ય. સચે પનસ્સ પુત્તદારં અનુસાસન્તસ્સ કમ્મન્તે વિચારેન્તસ્સ ઝાનં નસ્સતિ, નટ્ઠે ઝાને ગતિ અનિબદ્ધા હોતિ, અનટ્ઠે પન નિબદ્ધાતિ ઇમં ઝાનઅનાગામિતં સન્ધાય એવમાહ.

૩. સાકેતસુત્તવણ્ણના

૫૧૩. તતિયે અઞ્જનવનેતિ અઞ્જનવણ્ણપુપ્ફાનં રુક્ખાનં રોપિતવને. યં, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં, તં સદ્ધાબલન્તિ તઞ્હિ અધિમોક્ખલક્ખણે ઇન્દટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં, અસ્સદ્ધિયે અકમ્પનેન સદ્ધાબલં. ઇતરેસં પગ્ગહઉપટ્ઠાનઅવિક્ખેપપજાનનલક્ખણેસુ ઇન્દટ્ઠેન ઇન્દ્રિયભાવો, કોસજ્જમુટ્ઠસચ્ચવિક્ખેપાવિજ્જાસુ અકમ્પનેન બલભાવો વેદિતબ્બો. એવમેવ ખોતિ તસ્સા નદિયા એકસોતં વિય સદ્ધાવીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞાવસેન એતેસં નિન્નાનાકરણં વેદિતબ્બં, દ્વે સોતાનિ વિય ઇન્દટ્ઠઅકમ્પનટ્ઠેહિ ઇન્દ્રિયબલવસેન નાનાકરણં વેદિતબ્બં.

૪. પુબ્બકોટ્ઠકસુત્તવણ્ણના

૫૧૪. ચતુત્થે અમતોગધન્તિ અમતબ્ભન્તરં. અમતપરાયણન્તિ અમતનિબ્બત્તિકં. અમતપરિયોસાનન્તિ અમતનિટ્ઠં. સાધુ સાધૂતિ થેરસ્સ બ્યાકરણં પસંસન્તો સાધુકારં દેતિ.

૫. પઠમપુબ્બારામસુત્તવણ્ણના

૫૧૫. પઞ્ચમે તદન્વયાતિ તં અનુગચ્છમાના, અનુવત્તમાનાતિ અત્થો. પુબ્બકોટ્ઠકં આદિં કત્વા પટિપાટિયા છસુ સુત્તેસુ ફલિન્દ્રિયાનેવ કથિતાનિ.

૧૦. આપણસુત્તવણ્ણના

૫૨૦. દસમે ઇમે ખો તે ધમ્માતિ ઉપરિ સહ વિપસ્સનાય તયો મગ્ગા. યે મે પુબ્બે સુતાવ અહેસુન્તિ યે ધમ્મા મયા પુબ્બે ‘‘અરહત્તફલિન્દ્રિયં નામ અત્થી’’તિ કથેન્તાનંયેવ સુતા અહેસું. કાયેન ચ ફુસિત્વાતિ નામકાયેન ચ ફુસિત્વા પટિલભિત્વા. પઞ્ઞાય ચ અતિવિજ્ઝ પસ્સામીતિ પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞાય ચ અતિવિજ્ઝિત્વા પસ્સામિ. યા હિસ્સ, ભન્તે, સદ્ધાતિ અયં કતરસદ્ધા? ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમ્પયુત્તા સદ્ધા હેટ્ઠા કથિતાવ, અયં પન પચ્ચવેક્ખણસદ્ધા. સમ્પયુત્તસદ્ધા હિ મિસ્સકા, પચ્ચવેક્ખણસદ્ધા લોકિયાવ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

જરાવગ્ગો પઞ્ચમો.