૪. ઇન્દ્રિયસંયુત્તં

૧. સુદ્ધિકવગ્ગો

૧. સુદ્ધિકસુત્તવણ્ણના

૪૭૧. ઇન્દ્રિયસંયુત્તસ્સ પઠમે સદ્ધિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ ઇમાનિ તીણિ ચતુભૂમકકુસલવિપાકેસુ ચેવ કિરિયાસુ ચ લબ્ભન્તિ. વીરિયિન્દ્રિયસમાધિન્દ્રિયાનિ ચતુભૂમકકુસલે અકુસલે વિપાકે કિરિયાયાતિ સબ્બત્થ લબ્ભન્તિ. ઇતિ ઇદં સુત્તં ચતુભૂમકસબ્બસઙ્ગાહકધમ્મપરિચ્છેદવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૭. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૪૭૭. સત્તમે સદ્ધિન્દ્રિયં નપ્પજાનન્તીતિ દુક્ખસચ્ચવસેન ન પજાનન્તિ. સદ્ધિન્દ્રિયસમુદયં નપ્પજાનન્તીતિ સમુદયસચ્ચવસેન ન પજાનન્તિ. એવં નિરોધં નિરોધસચ્ચવસેન, પટિપદં મગ્ગસચ્ચવસેનાતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

સુક્કપક્ખે પન અધિમોક્ખવસેન આવજ્જનસમુદયા સદ્ધિન્દ્રિયસમુદયો હોતિ, પગ્ગહવસેન આવજ્જનસમુદયા વીરિયિન્દ્રિયસમુદયો, ઉપટ્ઠાનવસેન આવજ્જનસમુદયા સતિન્દ્રિયસમુદયો, અવિક્ખેપવસેન આવજ્જનસમુદયા સમાધિન્દ્રિયસમુદયો, દસ્સનવસેન આવજ્જનસમુદયા પઞ્ઞિન્દ્રિયસમુદયો હોતિ. તથા છન્દવસેન આવજ્જનસમુદયા સદ્ધિન્દ્રિયસમુદયો હોતિ, છન્દવસેન આવજ્જનસમુદયા વીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયસમુદયો હોતિ. મનસિકારવસેન આવજ્જનસમુદયા સદ્ધિન્દ્રિયસમુદયો હોતિ. મનસિકારવસેન આવજ્જનસમુદયા વીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયસમુદયો હોતીતિ એવમ્પિ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમેસુ પટિપાટિયા છસુ સુત્તેસુ ચતુસચ્ચમેવ કથિતં.

૮. દટ્ઠબ્બસુત્તવણ્ણના

૪૭૮. અટ્ઠમે કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં, ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસૂતિઆદિ ઇમેસં ઇન્દ્રિયાનં સવિસયે જેટ્ઠકભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. યથા હિ ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા રાજાતિ રાજપઞ્ચમેસુ સહાયેસુ ‘‘નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ વીથિં ઓતિણ્ણેસુ એકસ્સ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ – ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ. દુતિયસ્સ, તતિયસ્સ, ચતુત્થસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ – ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ. અથ સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે કિઞ્ચાપિ રાજા સબ્બત્થ ઇસ્સરો, ઇમસ્મિં પન કાલે અત્તનો ગેહેયેવ – ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ. એવમેવ સદ્ધાપઞ્ચમકેસુ ઇન્દ્રિયેસુ તેસુ સહાયેસુ એકતો વીથિં ઓતરન્તેસુ વિય એકારમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનેસુપિ યથા પઠમસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ પત્વા અધિમોક્ખલક્ખણં સદ્ધિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા દુતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સમ્મપ્પધાનાનિ પત્વા પગ્ગહલક્ખણં વીરિયિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા તતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સતિપટ્ઠાનાનિ પત્વા ઉપટ્ઠાનલક્ખણં સતિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા ચતુત્થસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં ઝાનવિમોક્ખે પત્વા અવિક્ખેપલક્ખણં સમાધિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે પન યથા ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, રાજાવ ગેહે વિચારેતિ, એવમેવ અરિયસચ્ચાનિ પત્વા પજાનનલક્ખણં પઞ્ઞિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તીતિ.

૯-૧૦. પઠમવિભઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના

૪૭૯-૪૮૦. નવમે સતિનેપક્કેનાતિ એત્થ નિપકસ્સ ભાવો નેપક્કં, પઞ્ઞાયેતં નામં. કસ્મા પન સતિભાજને પઞ્ઞા વુત્તાતિ? સતિયા બલવભાવદસ્સનત્થં. બલવસતિ હિ ઇધ અધિપ્પેતા. સા ચ પઞ્ઞાસમ્પયુત્તાવ બલવતી હોતિ, ન વિપ્પયુત્તાતિ પઞ્ઞાસમ્પયુત્તસતિં દસ્સેન્તો એવમાહ. ચિરકતન્તિ ચિરકાલં કતં દાનં વા સીલં વા ઉપોસથકમ્મં વા. ચિરભાસિતન્તિ ‘‘અસુકસ્મિં ઠાને અસુકં નામ ભાસિત’’ન્તિ એવં ચિરકાલે ભાસિતં. વોસ્સગ્ગારમ્મણં કત્વાતિ નિબ્બાનારમ્મણં કત્વા. ઉદયત્થગામિનિયાતિ ઉદયઞ્ચ અત્થઞ્ચ ગચ્છન્તિયા, ઉદયબ્બયપરિગ્ગહિકાયાતિ અત્થો. ઇમસ્મિં સુત્તે સદ્ધાસતિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ પુબ્બભાગાનિ, વીરિયિન્દ્રિયં મિસ્સકં, સમાધિન્દ્રિયં નિબ્બત્તિતલોકુત્તરમેવ કથિતં. દસમેપિ અયમેવ ધમ્મપરિચ્છેદોતિ.

સુદ્ધિકવગ્ગો પઠમો.

૨. મુદુતરવગ્ગો

૧. પટિલાભસુત્તવણ્ણના

૪૮૧. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે સમ્મપ્પધાને આરબ્ભાતિ સમ્મપ્પધાને પટિચ્ચ, સમ્મપ્પધાને ભાવેન્તોતિ અત્થો. સતિન્દ્રિયેપિ એસેવ નયો.

૨. પઠમસંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૮૨. દુતિયે તતોતિ વિપસ્સનામગ્ગફલવસેન નિસ્સક્કં વેદિતબ્બં. સમત્તાનિ હિ પરિપુણ્ણાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ. તતો મુદુતરેહીતિ તેહિ અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ મુદુતરાનિ અનાગામિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ સકદાગામિમગ્ગસ્સ, તતો મુદુતરાનિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ ધમ્માનુસારિમગ્ગસ્સ, તતો મુદુતરાનિ સદ્ધાનુસારિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ.

તથા સમત્તાનિ પરિપુણ્ણાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તમગ્ગિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ અનાગામિમગ્ગિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ સકદાગામિમગ્ગિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ સોતાપત્તિમગ્ગિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ ધમ્માનુસારિમગ્ગિન્દ્રિયાનિ, તતો મુદુતરાનિ સદ્ધાનુસારિમગ્ગિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ.

સમત્તાનિ પરિપુણ્ણાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તફલિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ અનાગામિફલિન્દ્રિયાનિ, તતો મુદુતરાનિ સકદાગામિફલિન્દ્રિયાનિ, તતો મુદુતરાનિ સોતાપત્તિફલિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ. ધમ્માનુસારિસદ્ધાનુસારિનો પન દ્વેપિ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠપુગ્ગલા, મગ્ગટ્ઠપુગ્ગલવસેન નેસં નાનત્તં જાતન્તિ આગમનેનપિ મગ્ગેનપિ. સદ્ધાનુસારી પુગ્ગલો હિ ઉદ્દિસાપેન્તો પરિપુચ્છન્તો અનુપુબ્બેન મગ્ગં પાપુણાતિ, ધમ્માનુસારી એકેન વા દ્વીહિ વા સવનેહિ. એવં તાવ નેસં આગમનેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

ધમ્માનુસારિસ્સ પન મગ્ગો તિક્ખો હોતિ, સૂરં ઞાણં વહતિ, અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન કિલેસે છિન્દતિ કદલિક્ખન્ધં વિય તિખિણા અસિધારા. સદ્ધાનુસારિસ્સ ન તસ્સ વિય મગ્ગો તિક્ખો હોતિ, ન સૂરં ઞાણં વહતિ, સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલેસે છિન્દતિ કદલિક્ખન્ધં વિય અતિખિણા અસિધારા. કિલેસક્ખયે પન તેસં નાનત્તં નત્થિ. અવસેસા ચ કિલેસા ખીયન્તિ.

૩. દુતિયસંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૮૩. તતિયે તતોતિ ફલવસેન નિસ્સક્કં વેદિતબ્બં. સમત્તાનિ હિ પરિપુણ્ણાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તફલિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, અરહત્તફલેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો અરહા નામ હોતિ. અરહત્તફલતો મુદુતરાનિ અનાગામિફલિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ સકદાગામિફલિન્દ્રિયાનિ, તતો મુદુતરાનિ સોતાપત્તિફલિન્દ્રિયાનિ, સોતાપત્તિફલેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો સોતાપન્નો નામ હોતિ. ઇન્દ્રિયવેમત્તતા ફલવેમત્તતા હોતીતિ ઇન્દ્રિયનાનત્તેન ફલનાનત્તં, ફલનાનત્તેન પુગ્ગલનાનત્તન્તિ.

૪. તતિયસંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૮૪. ચતુત્થે પરિપૂરં પરિપૂરકારી આરાધેતીતિ પરિપૂરં અરહત્તમગ્ગં કરોન્તો અરહત્તફલં આરાધેતિ. પદેસં પદેસકારીતિ અવસેસે તયો પદેસમગ્ગે કરોન્તો પદેસં ફલત્તયમત્તમેવ આરાધેતિ. ઇતિ ઇમેસુ ચતૂસુપિ સુત્તેસુ મિસ્સકાનેવ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ.

૫-૭. પઠમવિત્થારસુત્તાદિવણ્ણના

૪૮૫-૪૮૭. પઞ્ચમે તતો મુદુતરેહીતિ વિપસ્સનાવસેન નિસ્સક્કં વેદિતબ્બં. પરિપુણ્ણાનિ હિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ અન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ, તતો મુદુતરાનિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ ઉદ્ધંસોતઅકનિટ્ઠગામિસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ.

ઇમસ્મિં પન ઠાને અરહત્તમગ્ગેયેવ ઠત્વા પઞ્ચ નિસ્સક્કાનિ નીહરિતબ્બાનિ. અરહત્તમગ્ગસ્સ હિ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ મુદુતરાનિ પઠમઅન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ, તતો મુદુતરાનિ દુતિયઅન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ તતિયઅન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ ઉદ્ધંસોતઅકનિટ્ઠગામિસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ. અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનોપિ એતેવ પઞ્ચ જના.

ઇદાનિ તીણિ નિસ્સક્કાનિ. સકદાગામિમગ્ગસ્સ હિ ઇન્દ્રિયેહિ મુદુતરાનિ સોતાપત્તિમગ્ગિન્દ્રિયાનિ, સોતાપત્તિમગ્ગેયેવ ઇન્દ્રિયેહિ મુદુતરાનિ ધમ્માનુસારિમગ્ગિન્દ્રિયાનિ. તેહિપિ મુદુતરાનિ સદ્ધાનુસારિમગ્ગિન્દ્રિયાનિ. છટ્ઠસત્તમાનિ વુત્તનયાનેવ. ઇમેસુ પન તીસુપિ સુત્તેસુ પુબ્બભાગવિપસ્સનિન્દ્રિયાનેવ કથિતાનિ.

૮. પટિપન્નસુત્તવણ્ણના

૪૮૮. અટ્ઠમે તતો મુદુતરેહીતિ મગ્ગફલવસેન નિસ્સક્કં વેદિતબ્બં. તં પાળિયં વુત્તમેવ. બાહિરોતિ ઇમેહિ અટ્ઠહિ પુગ્ગલેહિ બહિભૂતો. પુથુજ્જનપક્ખે ઠિતોતિ પુથુજ્જનકોટ્ઠાસે ઠિતો. ઇમસ્મિં સુત્તે લોકુત્તરાનેવ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ.

૯-૧૦. સમ્પન્નસુત્તાદિવણ્ણના

૪૮૯-૪૯૦. નવમે ઇન્દ્રિયસમ્પન્નોતિ પરિપુણ્ણિન્દ્રિયો. દસમં ઉત્તાનમેવ. ઇમસ્મિં સુત્તદ્વયે મિસ્સકાનિ ઇન્દ્રિયાનિ કથિતાનીતિ.

મુદુતરવગ્ગો દુતિયો.

૩. છળિન્દ્રિયવગ્ગો

૨. જીવિતિન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૪૯૨. તતિયવગ્ગસ્સ દુતિયે ઇત્થિન્દ્રિયન્તિઆદીસુ ઇત્થિભાવે ઇન્દટ્ઠં કરોતીતિ ઇત્થિન્દ્રિયં. પુરિસભાવે ઇન્દટ્ઠં કરોતીતિ પુરિસિન્દ્રિયં. જીવિતે ઇન્દટ્ઠં કરોતીતિ જીવિતિન્દ્રિયં. અત્થુપ્પત્તિકં કિરેતં સુત્તં. સઙ્ઘમજ્ઝસ્મિઞ્હિ ‘‘કતિ નુ ખો વટ્ટિન્દ્રિયાની’’તિ કથા ઉદપાદિ, અથ ભગવા વટ્ટિન્દ્રિયાનિ દસ્સેન્તો તીણિમાનિ ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

૩. અઞ્ઞિન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૪૯૩. તતિયે અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયન્તિ ‘‘અનમતગ્ગે સંસારે અજાનિતપુબ્બં ધમ્મં જાનિસ્સામી’’તિ પટિપન્નસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં ઇન્દ્રિયં. અઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ તેસંયેવ ઞાતધમ્માનં આજાનનાકારેન સોતાપત્તિફલાદીસુ છસુ ઠાનેસુ ઉપ્પન્નં ઇન્દ્રિયં. અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવીસુ અરહત્તફલધમ્મેસુ ઉપ્પન્નં ઇન્દ્રિયં. તત્થ તત્થ તેન તેનાકારેન ઉપ્પન્નસ્સ ઞાણસ્સેવેતં અધિવચનં. ઇદમ્પિ સુત્તં અત્થુપ્પત્તિકમેવ. સઙ્ઘમજ્ઝસ્મિઞ્હિ ‘‘કતિ નુ ખો લોકુત્તરિન્દ્રિયાની’’તિ કથા ઉદપાદિ, અથ ભગવા તાનિ દસ્સેન્તો તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનીતિઆદિમાહ.

૪. એકબીજીસુત્તવણ્ણના

૪૯૪. ચતુત્થે તતો મુદુતરેહીતિ વિપસ્સનતો નિસ્સક્કં વેદિતબ્બં. સમત્તાનિ હિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ અન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ, તતો મુદુતરાનિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ ઉદ્ધંસોતઅકનિટ્ઠગામિસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ. ઇધાપિ પુરિમનયેનેવ અરહત્તમગ્ગે ઠત્વા પઞ્ચ નિસ્સક્કાનિ નીહરિતબ્બાનિ.

યથા પન પુરિમનયે સકદાગામિમગ્ગે ઠત્વા તીણિ નિસ્સક્કાનિ, એવમિધ પઞ્ચ નીહરિતબ્બાનિ. સકદાગામિમગ્ગસ્સ હિ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ મુદુતરાનિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ, સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ચ તેહિ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ મુદુતરાનિ એકબીજિઆદીનં મગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ.

એત્થ ચ એકબીજીતિઆદીસુ યો સોતાપન્નો હુત્વા એકમેવ અત્તભાવં જનેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અયં એકબીજી નામ. યથાહ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો એકબીજી, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, સો એકઞ્ઞેવ માનુસકં ભવં સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો એકબીજી’’તિ (પુ. પ. ૩૩).

યો પન દ્વે તયો ભવે સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ, અયં કોલંકોલો નામ. યથાહ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો કોલંકોલો. ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, સો દ્વે વા તીણિ વા કુલાનિ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો કોલંકોલો’’તિ (પુ. પ. ૩૨). તત્થ કુલાનીતિ ભવા વેદિતબ્બા. ‘‘દ્વે વા તીણિ વા’’તિ ઇદં દેસનામત્તમેવ, યાવ છટ્ઠભવા સંસરન્તો પન કોલંકોલોવ હોતિ.

યસ્સ સત્તક્ખત્તું પરમા ઉપપત્તિ, અટ્ઠમં ભવં નાદિયતિ, અયં સત્તક્ખત્તુપરમો નામ. યથાહ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો સત્તક્ખત્તુપરમો. ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, સો સત્તક્ખત્તું દેવે ચ મનુસ્સે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિ (પુ. પ. ૩૧).

ભગવતા ગહિતનામવસેનેવ ચેતાનિ તેસં નામાનિ. ‘‘એત્તકઞ્હિ ઠાનં ગતો એકબીજી નામ હોતિ, એત્તકં કોલંકોલો, એત્તકં સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિ ભગવતા એતેસં નામં ગહિતં. નિયમતો પન ‘‘અયં એકબીજી, અયં કોલંકોલો, અયં સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિ નત્થિ.

કો પન નેસં એતં પભેદં નિયમેતીતિ? કેચિ પન થેરા ‘‘પુબ્બહેતુ નિયમેતી’’તિ વદન્તિ, કેચિ ‘‘પઠમમગ્ગો’’, કેચિ ‘‘ઉપરિમ તયો મગ્ગા’’, કેચિ ‘‘તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના’’તિ. તત્થ ‘‘પુબ્બહેતુ નિયમેતી’’તિ વાદે પઠમમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયો કતો નામ હોતિ, ઉપરિ તયો મગ્ગા અનુપનિસ્સયા ઉપ્પન્નાતિ વચનં આપજ્જતિ. ‘‘પઠમમગ્ગો નિયમેતી’’તિ વાદે ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં નિરત્થકતા આપજ્જતિ. ‘‘ઉપરિ તયો મગ્ગા નિયમેન્તી’’તિ વાદે પઠમમગ્ગે અનુપ્પન્નેવ ઉપરિ તયો મગ્ગા ઉપ્પન્નાતિ આપજ્જતિ. ‘‘તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના નિયમેતી’’તિ વાદો પન યુજ્જતિ. સચે હિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના બલવતી હોતિ, એકબીજી નામ હોતિ, તતો મન્દતરાય કોલંકોલો, તતો મન્દતરાય સત્તક્ખત્તુપરમોતિ.

એકચ્ચો હિ સોતાપન્નો વટ્ટજ્ઝાસયો હોતિ વટ્ટાભિરતો પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ વિચરતિ સન્દિસ્સતિ. અનાથપિણ્ડિકો સેટ્ઠિ, વિસાખા ઉપાસિકા, ચૂળરથમહારથા દેવપુત્તા, અનેકવણ્ણો દેવપુત્તો, સક્કો દેવરાજા, નાગદત્તો દેવપુત્તોતિ ઇમે હિ એત્તકા જના વટ્ટજ્ઝાસયા વટ્ટાભિરતા આદિતો પટ્ઠાય છ દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠે ઠત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, ઇમે ઇધ ન ગહિતા. ન કેવલઞ્ચિમે, યોપિ મનુસ્સેસુયેવ સત્તક્ખત્તું સંસરિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, યોપિ દેવલોકે નિબ્બત્તો દેવેસુયેવ સત્તક્ખત્તું અપરાપરં સંસરિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, ઇમેપિ ઇધ ન ગહિતા. કાલેન દેવે, કાલેન મનુસ્સે સંસરિત્વા પન અરહત્તં પાપુણન્તોવ ઇધ ગહિતો. તસ્મા સત્તક્ખત્તુપરમોતિ ઇદં ઇધટ્ઠકવોકિણ્ણસુક્ખવિપસ્સકસ્સ નામં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ધમ્માનુસારી સદ્ધાનુસારીતિ એત્થ પન ઇમસ્મિં સાસને લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેન્તસ્સ દ્વે ધુરાનિ, દ્વે સીસાનિ, દ્વે અભિનિવેસા – સદ્ધાધુરં, પઞ્ઞાધુરં, સદ્ધાસીસં, પઞ્ઞાસીસં, સદ્ધાભિનિવેસો, પઞ્ઞાભિનિવેસોતિ. તત્થ યો ભિક્ખુ ‘‘સચે સદ્ધાય સક્કા નિબ્બત્તેતું, નિબ્બત્તેસ્સામિ લોકુત્તરમગ્ગ’’ન્તિ સદ્ધં ધુરં કત્વા સોતાપત્તિમગ્ગં નિબ્બત્તેતિ, સો મગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી નામ હોતિ. ફલક્ખણે પન સદ્ધાવિમુત્તો નામ હુત્વા એકબીજી કોલંકોલો સત્તક્ખત્તુપરમોતિ તિવિધો હોતિ. તત્થ એકેકો દુક્ખાપટિપદાદિવસેન ચતુબ્બિધભાવં આપજ્જતીતિ સદ્ધાધુરેન દ્વાદસ જના હોન્તિ.

યો પન ‘‘સચે પઞ્ઞાય સક્કા નિબ્બત્તેતું, નિબ્બત્તેસ્સામિ લોકુત્તરમગ્ગ’’ન્તિ પઞ્ઞં ધુરં કત્વા સોતાપત્તિમગ્ગં નિબ્બત્તેતિ, સો મગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારી નામ હોતિ. ફલક્ખણે પન પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હુત્વા એકબીજિઆદિભેદેન દ્વાદસભેદોવ હોતિ. એવં દ્વે મગ્ગટ્ઠા ફલક્ખણે ચતુવીસતિ સોતાપન્ના હોન્તીતિ.

તિપિટકતિસ્સત્થેરો કિર ‘‘તીણિ પિટકાનિ સોધેસ્સામી’’તિ પરતીરં ગતો. તં એકો કુટુમ્બિકો ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠાસિ, થેરો આગમનકાલે ‘‘ગચ્છામિ ઉપાસકા’’તિ આહ. ‘‘કહં ભન્તે’’તિ? ‘‘અમ્હાકં આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિક’’ન્તિ. ‘‘ન સક્કા, ભન્તે, મયા ગન્તું, ભદ્દન્તં પન નિસ્સાય મયા સાસનસ્સ ગુણો ઞાતો, તુમ્હાકં પરમ્મુખા કીદિસં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમામી’’તિ? અથ નં થેરો આહ – ‘‘યો ભિક્ખુ ચતુવીસતિ સોતાપન્ને દ્વાદસ સકદાગામી અટ્ઠચત્તાલીસ અનાગામી દ્વાદસ અરહન્તે દસ્સેત્વા ધમ્મકથં કથેતું સક્કોતિ, એવરૂપં ભિક્ખું ઉપટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વિપસ્સના કથિતાતિ.

૫-૧૦. સુદ્ધકસુત્તાદિવણ્ણના

૪૯૫-૫૦૦. પઞ્ચમે ચક્ખુ ચ તં ચક્ખુદ્વારે નિબ્બત્તાનં ધમ્માનં આધિપતેય્યસઙ્ખાતેન ઇન્દટ્ઠેન ઇન્દ્રિયઞ્ચાતિ ચક્ખુન્દ્રિયં. સોતિન્દ્રિયાદીસુપિ એસેવ નયો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. ઇમસ્મિં વગ્ગે પઠમસુત્તઞ્ચેવ છટ્ઠાદીનિ ચ પઞ્ચાતિ છ સુત્તાનિ ચતુસચ્ચવસેન કથિતાનીતિ.

છળિન્દ્રિયવગ્ગો તતિયો.

૪. સુખિન્દ્રિયવગ્ગો

૧-૫. સુદ્ધિકસુત્તાદિવણ્ણના

૫૦૧-૫૦૫. ચતુત્થવગ્ગસ્સ પઠમે સુખઞ્ચ તં સહજાતાનં આધિપતેય્યસઙ્ખાતેન ઇન્દટ્ઠેન ઇન્દ્રિયઞ્ચાતિ સુખિન્દ્રિયં. દુક્ખિન્દ્રિયાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયદોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ કામાવચરાનેવ, સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઠપેત્વા અરૂપાવચરં સેસં તેભૂમકં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં ચતુભૂમકં. દુતિયાદીનિ ચત્તારિ ચતુસચ્ચવસેનેવ કથિતાનિ.

૬. પઠમવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૫૦૬. છટ્ઠે કાયિકન્તિ કાયપસાદવત્થુકં. સુખન્તિ અયમસ્સ સરૂપનિદ્દેસો. સાતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં, મધુરન્તિ વુત્તં હોતિ. કાયસમ્ફસ્સજન્તિ કાયસમ્ફસ્સતો જાતં. સુખં સાતન્તિ વુત્તનયમેવ. વેદયિતન્તિ અયમસ્સ સબ્બવેદનાસાધારણો અઞ્ઞધમ્મવિસિટ્ઠો સભાવનિદ્દેસો. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. કાયિકં વા ચેતસિકં વાતિ એત્થ પન ચક્ખાદયો ચત્તારો પસાદકાયે વત્થું કત્વા ઉપ્પત્તિવસેન કાયિકન્તિ વુત્તં. કાયપસાદવત્થુકં પન અદુક્ખમસુખં નામ નત્થિ.

૯. કટ્ઠોપમસુત્તવણ્ણના

૫૦૯. નવમે દ્વિન્નં કટ્ઠાનન્તિ દ્વિન્નં અરણીનં. સઙ્ઘટ્ટનસમોધાનાતિ સઙ્ઘટ્ટનેન ચેવ સમોધાનેન ચ. ઉસ્માતિ ઉસુમાકારો. તેજોતિ અગ્ગિધૂમો. એત્થ ચ અધરારણી વિય વત્થારમ્મણં, ઉત્તરારણી વિય ફસ્સો, સઙ્ઘટ્ટો વિય ફસ્સસઙ્ઘટ્ટનં, અગ્ગિ વિય વેદના દટ્ઠબ્બા. વત્થારમ્મણં વા ઉત્તરારણી વિય, ફસ્સો અધરારણી વિય દટ્ઠબ્બો.

૧૦. ઉપ્પટિપાટિકસુત્તવણ્ણના

૫૧૦. દસમં યથાધમ્મરસેન પટિપાટિયા વુત્તમ્પિ ઇમસ્મિં ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે સેસસુત્તાનિ વિય અદેસિતત્તા ઉપ્પટિપાટિકસુત્તં નામાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ નિમિત્તન્તિઆદીનિ સબ્બાનિ પચ્ચયવેવચનાનેવ. દુક્ખિન્દ્રિયઞ્ચ પજાનાતીતિ દુક્ખસચ્ચવસેનેવ પજાનાતિ. દુક્ખિન્દ્રિયસમુદયન્તિ કણ્ટકેન વા વિદ્ધસ્સ મઙ્કુલેન વા દટ્ઠસ્સ પચ્ચત્થરણે વા વલિયા ફુટ્ઠસ્સ દુક્ખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તં એતસ્સ સમુદયોતિ પજાનાતિ.

પરતો દોમનસ્સિન્દ્રિયસમુદયન્તિઆદીસુપિ તેસં તેસં કારણવસેનેવ સમુદયો વેદિતબ્બો. પત્તચીવરાદીનં વા હિ સઙ્ખારાનં સદ્ધિવિહારિકાદીનં વા સત્તાનં વિનાસેન દોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ તેસં વિનાસં તસ્સ સમુદયોતિ પજાનાતિ. સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા વરસયને નિપન્નસ્સ હત્થપાદસમ્બાહનતાલવણ્ટવાતાદિસમ્ફસ્સેન સુખિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તં ફસ્સં તસ્સ સમુદયોતિ પજાનાતિ. વુત્તપ્પકારાનં પન સત્તસઙ્ખારાનં મનાપાનં પટિલાભવસેન સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તં પટિલાભં તસ્સ સમુદયોતિ પજાનાતિ. મજ્ઝત્તાકારેન પન ઉપેક્ખિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તં સત્તસઙ્ખારેસુ મજ્ઝત્તાકારં તસ્સ સમુદયોતિ પજાનાતિ.

કત્થ ચુપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ, ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદીસુ પન અયં એકતોવ વિનિચ્છયકથા – દુક્ખિન્દ્રિયઞ્હિ પઠમજ્ઝાનસ્સ ઉપચારક્ખણેયેવ નિરુજ્ઝતિ પહીનં હોતિ, દોમનસ્સાદીનિ દુતિયજ્ઝાનાદીનં. એવં સન્તેપિ તેસં અતિસયનિરોધત્તા અયં ઝાનેસુયેવ નિરોધો વુત્તો. અતિસયનિરોધો હિ તેસં પઠમજ્ઝાનાદીસુ, ન નિરોધોયેવ, નિરોધોયેવ પન ઉપચારક્ખણે, નાતિસયનિરોધો. તથા હિ નાનાવજ્જને પઠમજ્ઝાનુપચારે નિરુદ્ધસ્સાપિ દુક્ખિન્દ્રિયસ્સ ડંસમકસાદિસમ્ફસ્સેન વા વિસમાસનુપતાપેન વા સિયા ઉપ્પત્તિ, ન ત્વેવ અન્તોઅપ્પનાયં. ઉપચારે વા નિરુદ્ધમ્પેતં ન સુટ્ઠુ નિરુદ્ધં હોતિ પટિપક્ખેન અવિહતત્તા. અન્તોઅપ્પનાયં પન પીતિફરણેન સબ્બો કાયો સુખોક્કન્તો હોતિ, સુખોક્કન્તકાયસ્સ ચ સુટ્ઠુ નિરુદ્ધં હોતિ દુક્ખિન્દ્રિયં પટિપક્ખેન વિહતત્તા. નાનાવજ્જનેયેવ ચ દુતિયજ્ઝાનુપચારે પહીનસ્સ દોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ યસ્મા એતં વિતક્કવિચારપચ્ચયેપિ કાયકિલમથે ચિત્તુપઘાતે ચ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, વિતક્કવિચારાભાવે નેવ ઉપ્પજ્જતિ. યત્થ પન ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ વિતક્કવિચારભાવે, અપ્પહીના એવ ચ દુતિયજ્ઝાનુપચારે વિતક્કવિચારાતિ તત્થસ્સ સિયા ઉપ્પત્તિ. ન ત્વેવ દુતિયજ્ઝાને પહીનપચ્ચયત્તા. તથા તતિયજ્ઝાનુપચારે પહીનસ્સાપિ સુખિન્દ્રિયસ્સ પીતિસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટ્ઠકાયસ્સ સિયા ઉપ્પત્તિ, ન ત્વેવ તતિયજ્ઝાને. તતિયજ્ઝાને હિ સુખસ્સ પચ્ચયભૂતા પીતિ સબ્બસો નિરુદ્ધા. તથા ચતુત્થજ્ઝાનુપચારે પહીનસ્સાપિ સોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ આસન્નત્તા અપ્પનાપ્પત્તાય ઉપેક્ખાય અભાવેન સમ્મા અનતિક્કન્તત્તા ચ સિયા ઉપ્પત્તિ, ન ત્વેવ ચતુત્થજ્ઝાને. તસ્મા ‘‘એત્થ ચુપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતી’’તિ તત્થ તત્થ અપરિસેસગ્ગહણં કતં.

યં પનેત્થ તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતીતિ વુત્તં, તત્થ અલાભી સમાનો ઉપ્પાદનત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ, લાભી સમાનો સમાપજ્જનત્થાયાતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. ઇમેસુ દ્વીસુપિ સુત્તેસુ સમ્મસનવારોવ કથિતોતિ.

સુખિન્દ્રિયવગ્ગો ચતુત્થો.

૫. જરાવગ્ગો

૧. જરાધમ્મસુત્તવણ્ણના

૫૧૧. પઞ્ચમવગ્ગસ્સ પઠમે પચ્છાતપેતિ પાસાદચ્છાયાય પુરત્થિમદિસં પટિચ્છન્નત્તા પાસાદસ્સ પચ્છિમદિસાભાગે આતપો હોતિ, તસ્મિં ઠાને પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નોતિ અત્થો. પિટ્ઠિં ઓતાપયમાનોતિ યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સપિ ઉપાદિન્નકસરીરે ઉણ્હકાલે ઉણ્હં હોતિ, સીતકાલે સીતં, અયઞ્ચ હિમપાતસીતસમયો. તસ્મા મહાચીવરં ઓતારેત્વા સૂરિયરસ્મીહિ પિટ્ઠિં ઓતાપયમાનો નિસીદિ.

કિં પન બુદ્ધરસ્મિયો મદ્દિત્વા સૂરિયરસ્મિ અન્તો પવિસિતું સક્કોતીતિ? ન સક્કોતિ. એવં સન્તે કિં તાપેતીતિ? રસ્મિતેજં. યથેવ હિ ઠિતમજ્ઝન્હિકે પરિમણ્ડલાય છાયાય રુક્ખમૂલે નિસિન્નસ્સ કિઞ્ચાપિ સૂરિયરસ્મિયો સરીરં ન ફુસન્તિ, સબ્બદિસાસુ પન તેજો ફરતિ, અગ્ગિજાલાહિ પરિક્ખિત્તો વિય હોતિ, એવં સૂરિયરસ્મીસુ બુદ્ધરસ્મિયો મદ્દિત્વા અન્તો પવિસિતું અસક્કુણન્તીસુપિ સત્થા તેજં તાપેન્તો નિસિન્નોતિ વેદિતબ્બો.

અનોમજ્જન્તોતિ પિટ્ઠિપરિકમ્મકરણવસેન અનુમજ્જન્તો. અચ્છરિયં ભન્તેતિ થેરો ભગવતો પિટ્ઠિતો મહાચીવરં ઓતારેત્વા નિસિન્નસ્સ દ્વિન્નં અંસકૂટાનં અન્તરે સુવણ્ણાવટ્ટં વિય કેસગ્ગપ્પમાણં વલિયાવટ્ટં દિસ્વા – ‘‘એવરૂપેપિ નામ સરીરે જરા પઞ્ઞાયતી’’તિ સઞ્જાતસંવેગો જરં ગરહન્તો એવમાહ. ગરહનચ્છરિયં નામ કિરેતં.

ન ચેવં દાનિ, ભન્તે, ભગવતો તાવ પરિસુદ્ધોતિ યથા પકતિયા છવિવણ્ણો પરિસુદ્ધો, ન એવમેતરહીતિ દીપેન્તો એવમાહ. તથાગતસ્સ હિ દહરકાલે સઙ્કુસતસમબ્ભાહતં ઉસભચમ્મં વિય વિહતવલિકો કાયો હોતિ, તસ્મિં ઠપિતો હત્થો ભસ્સતેવ, ન સન્તિટ્ઠતિ, તેલપુઞ્છનાકારપ્પત્તો વિય હોતિ. મહલ્લકકાલે પન સિરાજાલા મિલાયન્તિ, સન્ધિપબ્બાનિ સિથિલાનિ હોન્તિ, મંસં અટ્ઠિતો મુચ્ચિત્વા સિથિલભાવં આપજ્જિત્વા તત્થ તત્થ ઓલમ્બતિ. બુદ્ધાનં પન એવરૂપં ન હોતિ. અઞ્ઞેસં અપાકટં, સન્તિકાવચરત્તા આનન્દત્થેરસ્સેવ પાકટં હોતિ, તસ્મા એવમાહ.

સિથિલાનિ ચ ગત્તાનીતિ અઞ્ઞેસં મુખે અંસકૂટન્તરેહિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ વલિયો સન્તિટ્ઠન્તિ, સત્થુ પનેતં નત્થિ, થેરો ચ દ્વિન્નં અંસકૂટાનં અન્તરે વલિયાવટ્ટકં દિસ્વા એવમાહ. સબ્બાનિ વલિયજાતાનીતિ ઇદમ્પિ અત્તનો પાકટવસેન એવમાહ – સત્થુ પન અઞ્ઞેસં વિય વલિયો નામ નત્થિ. પુરતો પબ્ભારો ચ કાયોતિ સત્થા બ્રહ્મુજુગત્તો, દેવનગરે સમુસ્સિતસુવણ્ણતોરણં વિયસ્સ કાયો ઉજુકમેવ ઉગ્ગતો. મહલ્લકકાલે પન કાયો પુરતો વઙ્કો હોતિ, સ્વાયં અઞ્ઞેસં અપાકટો, સન્તિકાવચરત્તા પન થેરસ્સેવ પાકટો, તસ્મા એવમાહ. દિસ્સતિ ચ ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞથત્તન્તિ ઇન્દ્રિયાનિ નામ ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિ. યતો પન પકતિયા પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો, ઇદાનિ ન તથા પરિસુદ્ધો, અંસકૂટન્તરે વલિ પઞ્ઞાયતિ, બ્રહ્મુજુકાયો પુરતો વઙ્કો, ઇમિનાવ કારણેન ચક્ખાદીનઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞથત્તેન ભવિતબ્બન્તિ નયગ્ગાહતો એવમાહ. ધી તં જમ્મિ જરે અત્થૂતિ લામકે જરે ધી તં તુય્હં હોતુ, ધિક્કારો તં ફુસતુ. બિમ્બન્તિ અત્તભાવો.

૨. ઉણ્ણાભબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૧૨. દુતિયે ગોચરવિસયન્તિ ગોચરભૂતં વિસયં. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સાતિ ચક્ખુ સોતસ્સ, સોતં વા ચક્ખુસ્સાતિ એવં એકં એકસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોતિ. સચે હિ નીલાદિભેદં રૂપારમ્મણં સમોધાનેત્વા સોતિન્દ્રિયસ્સ ઉપનેય્ય – ‘‘ઇઙ્ઘ ત્વં તાવ નં વવત્થપેહિ વિભાવેહિ ‘કિન્નામેતં આરમ્મણ’’’ન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિનાપિ મુખેન અત્તનો ધમ્મતાય એવં વદેય્ય – ‘‘અરે, અન્ધબાલ, વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ વસ્સસતસહસ્સમ્પિ પરિધાવમાનો અઞ્ઞત્ર મયા કુહિં એતસ્સ જાનનકં લભિસ્સસિ, તં આહર, ચક્ખુપસાદે ઉપનેહિ, અહમેતં આરમ્મણં જાનિસ્સામિ – યદિ વા નીલં, યદિ વા પીતકં. ન હિ એસો અઞ્ઞસ્સ વિસયો, મય્હમેવેસો વિસયો’’તિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. એવમેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોન્તિ નામ.

કિં પટિસરણન્તિ એતેસં કિં પટિસરણં, કિં એતાનિ પટિસરન્તીતિ પુચ્છતિ. મનો પટિસરણન્તિ જવનમનો પટિસરણં. મનોવ નેસન્તિ મનોદ્વારિકજવનમનોવ એતેસં ગોચરવિસયં રજ્જનાદિવસેન અનુભોતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્હિ રૂપદસ્સનમત્તમેવ, એત્થ રજ્જનં વા દુસ્સનં વા મુય્હનં વા નત્થિ. એકસ્મિં પન દ્વારે જવનં રજ્જતિ વા દુસ્સતિ વા મુય્હતિ વા. સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્રાયં ઉપમા – પઞ્ચ કિર દુબ્બલભોજકા રાજાનં સેવિત્વા કિચ્છેન કસિરેન એકસ્મિં પઞ્ચકુલિકે ગામે પરિત્તકં આયં લભિંસુ. તેસં તત્થ મચ્છભાગો મંસભાગો, અદ્દુકહાપણો વા યોત્તકહાપણો વા માસકહાપણો વા અટ્ઠકહાપણો વા સોળસકહાપણો વા ચતુસટ્ઠિકહાપણો વા દણ્ડોતિ એત્તકમત્તમેવ પાપુણાતિ, સતવત્થુકં પઞ્ચસતવત્થુકં સહસ્સવત્થુકં મહાબલિં રાજાવ ગણ્હાતિ.

તત્થ પઞ્ચકુલિકગામા વિય પઞ્ચપસાદા દટ્ઠબ્બા, પઞ્ચ દુબ્બલભોજકા વિય પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ; રાજા વિય જવનં, દુબ્બલભોજકાનં પરિત્તકઆયપાપુણનં વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં રૂપદસ્સનાદિમત્તં, રજ્જનાદિ પન એતેસુ નત્થિ. રઞ્ઞો મહાબલિગ્ગહણં વિય તેસુ દ્વારેસુ જવનસ્સ રજ્જનાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. એવમેત્થ મનોતિ કુસલાકુસલજવનં વુત્તં.

સતિ પટિસરણન્તિ મગ્ગસતિ પટિસરણં. જવનમનો હિ મગ્ગસતિં પટિસરતિ. વિમુત્તીતિ ફલવિમુત્તિ. પટિસરણન્તિ ફલવિમુત્તિયા નિબ્બાનં પટિસરણં. તઞ્હિ સા પટિસરતિ. નાસક્ખિ પઞ્હસ્સ પરિયન્તં ગહેતુન્તિ પઞ્હસ્સ પરિચ્છેદં પમાણં ગહેતું નાસક્ખિ, અપ્પટિસરણં ધમ્મં ‘‘સપ્પટિસરણ’’ન્તિ પુચ્છિ. નિબ્બાનં નામેતં અપ્પટિસરણં, ન કિઞ્ચિ પટિસરતિ. નિબ્બાનોગધન્તિ નિબ્બાનબ્ભન્તરં નિબ્બાનં અનુપવિટ્ઠં. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. નિબ્બાનપરાયણન્તિ નિબ્બાનં પરં અયનમસ્સ પરા ગતિ, ન તતો પરં ગચ્છતીતિ અત્થો. નિબ્બાનં પરિયોસાનં અવસાનં અસ્સાતિ નિબ્બાનપરિયોસાનં.

મૂલજાતા પતિટ્ઠિતાતિ મગ્ગેન આગતસદ્ધા વુચ્ચતિ. ઇમમ્હિ ચે, ભિક્ખવે, સમયેતિ કિં સન્ધાયાહ? ઝાનઅનાગામિતં. તસ્મિઞ્હિ સમયે બ્રાહ્મણસ્સ પઠમમગ્ગેન પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ પહીનાનિ, પઠમજ્ઝાનેન પઞ્ચ નીવરણાનીતિ ઝાનઅનાગામિટ્ઠાને ઠિતો. સો અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયેય્ય. સચે પનસ્સ પુત્તદારં અનુસાસન્તસ્સ કમ્મન્તે વિચારેન્તસ્સ ઝાનં નસ્સતિ, નટ્ઠે ઝાને ગતિ અનિબદ્ધા હોતિ, અનટ્ઠે પન નિબદ્ધાતિ ઇમં ઝાનઅનાગામિતં સન્ધાય એવમાહ.

૩. સાકેતસુત્તવણ્ણના

૫૧૩. તતિયે અઞ્જનવનેતિ અઞ્જનવણ્ણપુપ્ફાનં રુક્ખાનં રોપિતવને. યં, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં, તં સદ્ધાબલન્તિ તઞ્હિ અધિમોક્ખલક્ખણે ઇન્દટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં, અસ્સદ્ધિયે અકમ્પનેન સદ્ધાબલં. ઇતરેસં પગ્ગહઉપટ્ઠાનઅવિક્ખેપપજાનનલક્ખણેસુ ઇન્દટ્ઠેન ઇન્દ્રિયભાવો, કોસજ્જમુટ્ઠસચ્ચવિક્ખેપાવિજ્જાસુ અકમ્પનેન બલભાવો વેદિતબ્બો. એવમેવ ખોતિ તસ્સા નદિયા એકસોતં વિય સદ્ધાવીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞાવસેન એતેસં નિન્નાનાકરણં વેદિતબ્બં, દ્વે સોતાનિ વિય ઇન્દટ્ઠઅકમ્પનટ્ઠેહિ ઇન્દ્રિયબલવસેન નાનાકરણં વેદિતબ્બં.

૪. પુબ્બકોટ્ઠકસુત્તવણ્ણના

૫૧૪. ચતુત્થે અમતોગધન્તિ અમતબ્ભન્તરં. અમતપરાયણન્તિ અમતનિબ્બત્તિકં. અમતપરિયોસાનન્તિ અમતનિટ્ઠં. સાધુ સાધૂતિ થેરસ્સ બ્યાકરણં પસંસન્તો સાધુકારં દેતિ.

૫. પઠમપુબ્બારામસુત્તવણ્ણના

૫૧૫. પઞ્ચમે તદન્વયાતિ તં અનુગચ્છમાના, અનુવત્તમાનાતિ અત્થો. પુબ્બકોટ્ઠકં આદિં કત્વા પટિપાટિયા છસુ સુત્તેસુ ફલિન્દ્રિયાનેવ કથિતાનિ.

૧૦. આપણસુત્તવણ્ણના

૫૨૦. દસમે ઇમે ખો તે ધમ્માતિ ઉપરિ સહ વિપસ્સનાય તયો મગ્ગા. યે મે પુબ્બે સુતાવ અહેસુન્તિ યે ધમ્મા મયા પુબ્બે ‘‘અરહત્તફલિન્દ્રિયં નામ અત્થી’’તિ કથેન્તાનંયેવ સુતા અહેસું. કાયેન ચ ફુસિત્વાતિ નામકાયેન ચ ફુસિત્વા પટિલભિત્વા. પઞ્ઞાય ચ અતિવિજ્ઝ પસ્સામીતિ પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞાય ચ અતિવિજ્ઝિત્વા પસ્સામિ. યા હિસ્સ, ભન્તે, સદ્ધાતિ અયં કતરસદ્ધા? ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમ્પયુત્તા સદ્ધા હેટ્ઠા કથિતાવ, અયં પન પચ્ચવેક્ખણસદ્ધા. સમ્પયુત્તસદ્ધા હિ મિસ્સકા, પચ્ચવેક્ખણસદ્ધા લોકિયાવ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

જરાવગ્ગો પઞ્ચમો.

૬. સૂકરખતવગ્ગો

૧. સાલસુત્તવણ્ણના

૫૨૧. છટ્ઠવગ્ગસ્સ પઠમે સૂરેનાતિ સૂરભાવેન. બોધાયાતિ બુજ્ઝનત્થાય.

૨. મલ્લિકસુત્તવણ્ણના

૫૨૨. દુતિયે મલ્લેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. ઇમસ્મિં સુત્તે ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ મિસ્સકાનિ, અરિયઞાણં લોકુત્તરં. તમ્પિ પન ચતુક્કિન્દ્રિયનિસ્સિતં કત્વા મિસ્સકન્તિ ભાજેતું વટ્ટતિ.

૩. સેખસુત્તવણ્ણના

૫૨૩. તતિયે ન હેવ ખો કાયેન ફુસિત્વા વિહરતીતિ ન નામકાયેન ફુસિત્વા પટિલભિત્વા વિહરતિ, ફુસિતું પટિલભિતું ન સક્કોતિ. પઞ્ઞાય ચ અતિવિજ્ઝ પસ્સતીતિ પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞાય પન ‘‘ઉપરિ અરહત્તફલિન્દ્રિયં નામ અત્થી’’તિ પજાનાતિ. અસેખભૂમિયં ફુસિત્વા વિહરતીતિ પટિલભિત્વા વિહરતિ. પઞ્ઞાયાતિ પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞાય ‘‘અરહત્તફલિન્દ્રિયં નામ અત્થી’’તિ પજાનાતિ. ન કુહિઞ્ચિ કિસ્મિઞ્ચીતિ દ્વેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ, કિસ્મિઞ્ચિ ભવે ન ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં સુત્તે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ લોકુત્તરાનિ, છ લોકિકાનિ વટ્ટનિસ્સિતાનેવ કથિતાનિ.

૪-૫. પદસુત્તાદિવણ્ણના

૫૨૪-૫૨૫. ચતુત્થે યાનિ કાનિચિ પદાનિ બોધાય સંવત્તન્તીતિ યાનિ કાનિચિ ધમ્મપદાનિ, યે કેચિ ધમ્મકોટ્ઠાસા, બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ. પઞ્ચમં ઉત્તાનમેવ.

૬-૭. પતિટ્ઠિતસુત્તાદિવણ્ણના

૫૨૬-૫૨૭. છટ્ઠે ચિત્તં રક્ખતિ આસવેસુ ચ સાસવેસુ ચ ધમ્મેસૂતિ તેભૂમકધમ્મે આરબ્ભ આસવુપ્પત્તિં વારેન્તો આસવેસુ ચ સાસવેસુ ચ ધમ્મેસુ ચિત્તં રક્ખતિ નામ. સત્તમં ઉત્તાનમેવ.

૮. સૂકરખતસુત્તવણ્ણના

૫૨૮. અટ્ઠમે સૂકરખતાયન્તિ સૂકરખતલેણે. કસ્સપબુદ્ધકાલે કિર તં લેણં એકસ્મિં બુદ્ધન્તરે પથવિયા વડ્ઢમાનાય અન્તોભૂમિગતં જાતં. અથેકદિવસં એકો સૂકરો તસ્સ છદનપરિયન્તસમીપે પંસું ખણિ. દેવે વુટ્ઠે પંસુ ધોતા, છદનપરિયન્તો પાકટો અહોસિ. એકો વનચરકો દિસ્વા ‘‘પુબ્બે સીલવન્તેહિ પરિભુત્તટ્ઠાનેન ભવિતબ્બં, પટિજગ્ગિસ્સામિ ન’’ન્તિ સમન્તતો પંસું અપનેત્વા લેણં સોધેત્વા કુટિપરિક્ખેપં કત્વા દ્વારવાતપાનં યોજેત્વા સુપરિનિટ્ઠિતસુધાકમ્મચિત્તકમ્મં રજતપટ્ટસદિસાય વાલિકાય સન્થરિતં પરિવેણં કત્વા મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞાપેત્વા ભગવતો વસનત્થાય અદાસિ, લેણં ગમ્ભીરં અહોસિ ઓતરિત્વા આરુહિતબ્બં. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. પરમનિપચ્ચકારન્તિ ભાવનપુંસકં, પરમનિપચ્ચકારી હુત્વા પવત્તમાનો પવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ. અનુત્તરં યોગક્ખેમન્તિ અરહત્તં. સપ્પતિસ્સોતિ સજેટ્ઠકો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સૂકરખતવગ્ગો છટ્ઠો.

૭. બોધિપક્ખિયવગ્ગો

૫૩૧-૬૫૦. સત્તમવગ્ગે સત્ત ફલાનિ પુબ્બભાગાનિ, તેસં હેટ્ઠા દ્વે ફલાનિ આદિં કત્વા મિસ્સકાનિ. સેસમેત્થ ઇતો પરઞ્ચ સબ્બં ઉત્તાનમેવાતિ.

ઇન્દ્રિયસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.