૪. એકબીજીસુત્તવણ્ણના

૪૯૪. ચતુત્થે તતો મુદુતરેહીતિ વિપસ્સનતો નિસ્સક્કં વેદિતબ્બં. સમત્તાનિ હિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ હોન્તિ, તતો મુદુતરાનિ અન્તરાપરિનિબ્બાયિસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ, તતો મુદુતરાનિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિસ્સ, તતો મુદુતરાનિ ઉદ્ધંસોતઅકનિટ્ઠગામિસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ નામ. ઇધાપિ પુરિમનયેનેવ અરહત્તમગ્ગે ઠત્વા પઞ્ચ નિસ્સક્કાનિ નીહરિતબ્બાનિ.

યથા પન પુરિમનયે સકદાગામિમગ્ગે ઠત્વા તીણિ નિસ્સક્કાનિ, એવમિધ પઞ્ચ નીહરિતબ્બાનિ. સકદાગામિમગ્ગસ્સ હિ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ મુદુતરાનિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ, સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ચ તેહિ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ મુદુતરાનિ એકબીજિઆદીનં મગ્ગસ્સ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ.

એત્થ ચ એકબીજીતિઆદીસુ યો સોતાપન્નો હુત્વા એકમેવ અત્તભાવં જનેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અયં એકબીજી નામ. યથાહ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો એકબીજી, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, સો એકઞ્ઞેવ માનુસકં ભવં સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો એકબીજી’’તિ (પુ. પ. ૩૩).

યો પન દ્વે તયો ભવે સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ, અયં કોલંકોલો નામ. યથાહ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો કોલંકોલો. ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, સો દ્વે વા તીણિ વા કુલાનિ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો કોલંકોલો’’તિ (પુ. પ. ૩૨). તત્થ કુલાનીતિ ભવા વેદિતબ્બા. ‘‘દ્વે વા તીણિ વા’’તિ ઇદં દેસનામત્તમેવ, યાવ છટ્ઠભવા સંસરન્તો પન કોલંકોલોવ હોતિ.

યસ્સ સત્તક્ખત્તું પરમા ઉપપત્તિ, અટ્ઠમં ભવં નાદિયતિ, અયં સત્તક્ખત્તુપરમો નામ. યથાહ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો સત્તક્ખત્તુપરમો. ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, સો સત્તક્ખત્તું દેવે ચ મનુસ્સે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિ (પુ. પ. ૩૧).

ભગવતા ગહિતનામવસેનેવ ચેતાનિ તેસં નામાનિ. ‘‘એત્તકઞ્હિ ઠાનં ગતો એકબીજી નામ હોતિ, એત્તકં કોલંકોલો, એત્તકં સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિ ભગવતા એતેસં નામં ગહિતં. નિયમતો પન ‘‘અયં એકબીજી, અયં કોલંકોલો, અયં સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિ નત્થિ.

કો પન નેસં એતં પભેદં નિયમેતીતિ? કેચિ પન થેરા ‘‘પુબ્બહેતુ નિયમેતી’’તિ વદન્તિ, કેચિ ‘‘પઠમમગ્ગો’’, કેચિ ‘‘ઉપરિમ તયો મગ્ગા’’, કેચિ ‘‘તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના’’તિ. તત્થ ‘‘પુબ્બહેતુ નિયમેતી’’તિ વાદે પઠમમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયો કતો નામ હોતિ, ઉપરિ તયો મગ્ગા અનુપનિસ્સયા ઉપ્પન્નાતિ વચનં આપજ્જતિ. ‘‘પઠમમગ્ગો નિયમેતી’’તિ વાદે ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં નિરત્થકતા આપજ્જતિ. ‘‘ઉપરિ તયો મગ્ગા નિયમેન્તી’’તિ વાદે પઠમમગ્ગે અનુપ્પન્નેવ ઉપરિ તયો મગ્ગા ઉપ્પન્નાતિ આપજ્જતિ. ‘‘તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના નિયમેતી’’તિ વાદો પન યુજ્જતિ. સચે હિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના બલવતી હોતિ, એકબીજી નામ હોતિ, તતો મન્દતરાય કોલંકોલો, તતો મન્દતરાય સત્તક્ખત્તુપરમોતિ.

એકચ્ચો હિ સોતાપન્નો વટ્ટજ્ઝાસયો હોતિ વટ્ટાભિરતો પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ વિચરતિ સન્દિસ્સતિ. અનાથપિણ્ડિકો સેટ્ઠિ, વિસાખા ઉપાસિકા, ચૂળરથમહારથા દેવપુત્તા, અનેકવણ્ણો દેવપુત્તો, સક્કો દેવરાજા, નાગદત્તો દેવપુત્તોતિ ઇમે હિ એત્તકા જના વટ્ટજ્ઝાસયા વટ્ટાભિરતા આદિતો પટ્ઠાય છ દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠે ઠત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, ઇમે ઇધ ન ગહિતા. ન કેવલઞ્ચિમે, યોપિ મનુસ્સેસુયેવ સત્તક્ખત્તું સંસરિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, યોપિ દેવલોકે નિબ્બત્તો દેવેસુયેવ સત્તક્ખત્તું અપરાપરં સંસરિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, ઇમેપિ ઇધ ન ગહિતા. કાલેન દેવે, કાલેન મનુસ્સે સંસરિત્વા પન અરહત્તં પાપુણન્તોવ ઇધ ગહિતો. તસ્મા સત્તક્ખત્તુપરમોતિ ઇદં ઇધટ્ઠકવોકિણ્ણસુક્ખવિપસ્સકસ્સ નામં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ધમ્માનુસારી સદ્ધાનુસારીતિ એત્થ પન ઇમસ્મિં સાસને લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેન્તસ્સ દ્વે ધુરાનિ, દ્વે સીસાનિ, દ્વે અભિનિવેસા – સદ્ધાધુરં, પઞ્ઞાધુરં, સદ્ધાસીસં, પઞ્ઞાસીસં, સદ્ધાભિનિવેસો, પઞ્ઞાભિનિવેસોતિ. તત્થ યો ભિક્ખુ ‘‘સચે સદ્ધાય સક્કા નિબ્બત્તેતું, નિબ્બત્તેસ્સામિ લોકુત્તરમગ્ગ’’ન્તિ સદ્ધં ધુરં કત્વા સોતાપત્તિમગ્ગં નિબ્બત્તેતિ, સો મગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી નામ હોતિ. ફલક્ખણે પન સદ્ધાવિમુત્તો નામ હુત્વા એકબીજી કોલંકોલો સત્તક્ખત્તુપરમોતિ તિવિધો હોતિ. તત્થ એકેકો દુક્ખાપટિપદાદિવસેન ચતુબ્બિધભાવં આપજ્જતીતિ સદ્ધાધુરેન દ્વાદસ જના હોન્તિ.

યો પન ‘‘સચે પઞ્ઞાય સક્કા નિબ્બત્તેતું, નિબ્બત્તેસ્સામિ લોકુત્તરમગ્ગ’’ન્તિ પઞ્ઞં ધુરં કત્વા સોતાપત્તિમગ્ગં નિબ્બત્તેતિ, સો મગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારી નામ હોતિ. ફલક્ખણે પન પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હુત્વા એકબીજિઆદિભેદેન દ્વાદસભેદોવ હોતિ. એવં દ્વે મગ્ગટ્ઠા ફલક્ખણે ચતુવીસતિ સોતાપન્ના હોન્તીતિ.

તિપિટકતિસ્સત્થેરો કિર ‘‘તીણિ પિટકાનિ સોધેસ્સામી’’તિ પરતીરં ગતો. તં એકો કુટુમ્બિકો ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠાસિ, થેરો આગમનકાલે ‘‘ગચ્છામિ ઉપાસકા’’તિ આહ. ‘‘કહં ભન્તે’’તિ? ‘‘અમ્હાકં આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિક’’ન્તિ. ‘‘ન સક્કા, ભન્તે, મયા ગન્તું, ભદ્દન્તં પન નિસ્સાય મયા સાસનસ્સ ગુણો ઞાતો, તુમ્હાકં પરમ્મુખા કીદિસં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમામી’’તિ? અથ નં થેરો આહ – ‘‘યો ભિક્ખુ ચતુવીસતિ સોતાપન્ને દ્વાદસ સકદાગામી અટ્ઠચત્તાલીસ અનાગામી દ્વાદસ અરહન્તે દસ્સેત્વા ધમ્મકથં કથેતું સક્કોતિ, એવરૂપં ભિક્ખું ઉપટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વિપસ્સના કથિતાતિ.