૩. ચુન્દસુત્તવણ્ણના

૩૭૯. તતિયે મગધેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. નાલકગામકેતિ રાજગહસ્સ અવિદૂરે અત્તનો કુલસન્તકે એવંનામકે ગામે. ચુન્દો સમણુદ્દેસોતિ અયં થેરો ધમ્મસેનાપતિસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો, તં ભિક્ખૂ અનુપસમ્પન્નકાલે ‘‘ચુન્દો સમણુદ્દેસો’’તિ સમુદાચરિત્વા થેરકાલેપિ તથેવ સમુદાચરિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘ચુન્દો સમણુદ્દેસો’’તિ. ઉપટ્ઠાકો હોતીતિ મુખોદકદન્તકટ્ઠદાનેન ચેવ પરિવેણસમ્મજ્જન-પિટ્ઠિપરિકમ્મકરણ-પત્તચીવરગ્ગહણેન ચ ઉપટ્ઠાનકરો હોતિ. પરિનિબ્બાયીતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતો. કતરસ્મિં કાલેતિ? ભગવતો પરિનિબ્બાનસંવચ્છરે.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – ભગવા કિર વુત્થવસ્સો વેળુવગામકા નિક્ખમિત્વા ‘‘સાવત્થિં ગમિસ્સામી’’તિ આગતમગ્ગેનેવ પટિનિવત્તન્તો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા જેતવનં પાવિસિ. ધમ્મસેનાપતિ ભગવતો વત્તં દસ્સેત્વા દિવાટ્ઠાનં ગતો, સો તત્થ અન્તેવાસિકેસુ વત્તં દસ્સેત્વા પટિક્કન્તેસુ દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા ચમ્મખણ્ડં પઞ્ઞાપેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ફલસમાપત્તિં પાવિસિ. અથસ્સ યથા પરિચ્છેદેન તતો વુટ્ઠિતસ્સ અયં પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘બુદ્ધા નુ ખો પઠમં પરિનિબ્બાયન્તિ, ઉદાહુ અગ્ગસાવકાતિ, તતો ‘‘અગ્ગસાવકા પઠમ’’ન્તિ ઞત્વા અત્તનો આયુસઙ્ખારં ઓલોકેસિ. સો ‘‘સત્તાહમેવ મે આયુસઙ્ખારા પવત્તિસ્સન્તી’’તિ ઞત્વા ‘‘કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ.

તતો ‘‘રાહુલો તાવતિંસેસુ પરિનિબ્બુતો, અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો છદ્દન્તદહે, અહં કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ પુનપ્પુનં ચિન્તેન્તો માતરં આરબ્ભ સતિં ઉપ્પાદેસિ – ‘‘મય્હં માતા સત્તન્નં અરહન્તાનં માતા હુત્વાપિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘેસુ અપ્પસન્ના, અત્થિ નુ ખો તસ્સા ઉપનિસ્સયો, નત્થિ નુ ખો’’તિ. સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘કસ્સ દેસનાય અભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ ઓલોકેન્તો ‘‘મમેવ ધમ્મદેસનાય ભવિસ્સતિ, ન અઞ્ઞસ્સ. સચે ખો પનાહં અપ્પોસ્સુક્કો ભવેય્યં, ભવિસ્સન્તિ મે વત્તારો – ‘‘સારિપુત્તત્થેરો અવસેસજનાનમ્પિ અવસ્સયો હોતિ. તથા હિસ્સ સમચિત્તસુત્તન્તદેસનાદિવસે (અ. નિ. ૨.૩૩-૩૭) કોટિસતસહસ્સદેવતા અરહત્તં પત્તા, તયો મગ્ગે પટિવિદ્ધદેવતાનં ગણના નત્થિ, અઞ્ઞેસુ ચ ઠાનેસુ અનેકા અભિસમયા દિસ્સન્તિ, થેરે ચ ચિત્તં પસાદેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તાનેવ અસીતિ કુલસહસ્સાનિ, સો દાનિ સકમાતુમિચ્છાદસ્સનમત્તમ્પિ હરિતું નાસક્ખી’’તિ. તસ્મા માતરં મિચ્છાદસ્સના મોચેત્વા જાતોવરકેયેવ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા ‘‘અજ્જેવ ભગવન્તં અનુજાનાપેત્વા નિક્ખમિસ્સામી’’તિ ચુન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો, ચુન્દ, અમ્હાકં પઞ્ચસતાય ભિક્ખુપરિસાય સઞ્ઞં દેહિ. ‘ગણ્હથાવુસો પત્તચીવરાનિ, ધમ્મસેનાપતિ નાલકગામં ગન્તુકામો’’’તિ. થેરો તથા અકાસિ.

ભિક્ખૂ સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય થેરસ્સ સન્તિકં અગમંસુ. થેરો સેનાસનં સંસામેત્વા દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા દિવાટ્ઠાનદ્વારે ઠત્વા દિવાટ્ઠાનં ઓલોકેત્વા ‘‘ઇદં દાનિ પચ્છિમદસ્સનં, પુન આગમનં નત્થી’’તિ પઞ્ચસતભિક્ખૂહિ પરિવુતો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ ‘‘અનુજાનાતુ મે ભન્તે ભગવા, અનુજાનાતુ સુગતો. પરિનિબ્બાનકાલો મે, ઓસ્સટ્ઠો મે આયુસઙ્ખારો’’તિ. બુદ્ધા પન યસ્મા ‘‘પરિનિબ્બાહી’’તિ વુત્તે મરણવણ્ણં સંવણ્ણેન્તીતિ, ‘‘મા પરિનિબ્બાહી’’તિ વુત્તે વટ્ટસ્સ ગુણં કથેન્તીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિકા દોસં આરોપેસ્સન્તિ, તસ્મા તદુભયમ્પિ ન વદન્તિ. તેન નં ભગવા – ‘‘કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સસિ સારિપુત્તા’’તિ વત્વા – ‘‘અત્થિ, ભન્તે, મગધેસુ નાલકગામે જાતોવરકો, તત્થાહં પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ વુત્તે – ‘‘યસ્સ દાનિ ત્વં, સારિપુત્ત, કાલં મઞ્ઞસિ, ઇદાનિ પન તે જેટ્ઠકનિટ્ઠભાતિકાનં તાદિસસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનં દુલ્લભં ભવિસ્સતિ, દેસેહિ નેસં ધમ્મ’’ન્તિ આહ.

થેરો – ‘‘સત્થા મય્હં ઇદ્ધિવિકુબ્બનપુબ્બઙ્ગમં ધમ્મદેસનં પચ્ચાસીસતી’’તિ ઞત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા તાલપ્પમાણં આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ઓરુય્હ દસબલસ્સ પાદે વન્દિ, પુન દ્વિતાલપ્પમાણં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ઓરુય્હ દસબલસ્સ પાદે વન્દિ, એતેનુપાયેન સત્તતાલપ્પમાણં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા અનેકાનિ પાટિહારિયસતાનિ દસ્સેન્તો ધમ્મકથં આરભિ. દિસ્સમાનેનપિ કાયેન કથેતિ, અદિસ્સમાનેનપિ. ઉપરિમેન વા હેટ્ઠિમેન વા ઉપડ્ઢકાયેન કથેતિ અદિસ્સમાનેનપિ દિસ્સમાનેનપિ, કાલેન ચન્દવણ્ણં દસ્સેતિ, કાલેન સૂરિયવણ્ણં, કાલેન પબ્બતવણ્ણં, કાલેન સમુદ્દવણ્ણં, કાલેન ચક્કવત્તિરાજા હોતિ, કાલેન વેસ્સવણમહારાજા, કાલેન સક્કો દેવરાજા, કાલેન મહાબ્રહ્માતિ એવં અનેકાનિ પાટિહારિયસતાનિ દસ્સેન્તો ધમ્મકથં કથેસિ. સકલનગરં સન્નિપતિ. થેરો ઓરુય્હ દસબલસ્સ પાદે વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘કો નામો અયં સારિપુત્ત ધમ્મપરિયાયો’’તિ. સીહવિકીળિતો નામ, ભન્તેતિ. તગ્ઘ, સારિપુત્ત, સીહવિકીળિતો તગ્ઘ, સારિપુત્ત, સીહવિકીળિતોતિ.

થેરો અલત્તકવણ્ણે હત્થે પસારેત્વા સત્થુ સુવણ્ણકચ્છપસદિસે પાદે ગોપ્ફકેસુ ગહેત્વા – ‘‘ભન્તે, ઇમેસં પાદાનં વન્દનત્થાય કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં પારમિયો પૂરિતા, સો મે મનોરથો મત્થકં પત્તો, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય પટિસન્ધિવસેન ન પુન એકટ્ઠાને સન્નિપાતો સમાગમો અત્થિ, છિન્નો એસ વિસ્સાસો, અનેકેહિ બુદ્ધસતસહસ્સેહિ પવિટ્ઠં અજરં અમરં ખેમં સુખં સીતલં અભયં નિબ્બાનપુરં પવિસિસ્સામિ, સચે મે કિઞ્ચિ કાયિકં વા વાચસિકં વા ન રોચેથ, ખમથ તં ભગવા, ગમનકાલો મય્હ’’ન્તિ. ખમામિ તે, સારિપુત્ત, ન ખો પન તે કિઞ્ચિ કાયિકં વા વાચસિકં વા મય્હં અરુચ્ચનકં અત્થિ, યસ્સ દાનિ ત્વં, સારિપુત્ત, કાલં મઞ્ઞસીતિ.

ઇતિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતસમનન્તરં સત્થુ પાદે વન્દિત્વા ઉટ્ઠિતમત્તે આયસ્મન્તે સારિપુત્તે સિનેરુચક્કવાળહિમવન્તપરિભણ્ડપબ્બતે ધારયમાનાપિ – ‘‘અજ્જ ઇમં ગુણરાસિં ધારેતું ન સક્કોમી’’તિ વદન્તી વિય એકપ્પહારેનેવ વિરવમાના મહાપથવી યાવ ઉદકપરિયન્તા અકમ્પિ, આકાસે દેવદુન્દુભિયો ફલિંસુ, મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા પોક્ખરવસ્સં વસ્સિ.

સત્થા – ‘‘ધમ્મસેનાપતિં પટિપાદેસ્સામી’’તિ ધમ્માસના વુટ્ઠાય ગન્ધકુટિઅભિમુખો ગન્ત્વા મણિફલકે અટ્ઠાસિ. થેરો તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ વન્દિત્વા – ‘‘ભગવા ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યસ્સ ઉપરિ અનોમદસ્સીસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા તુમ્હાકં દસ્સનં પત્થેસિં, સા મે પત્થના સમિદ્ધા, દિટ્ઠા તુમ્હે, તં પઠમદસ્સનં, ઇદં પચ્છિમદસ્સનં. પુન તુમ્હાકં દસ્સનં નત્થી’’તિ વત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ યાવ દસ્સનવિસયા અભિમુખોવ પટિક્કમિત્વા વન્દિત્વા પક્કામિ. પુન મહાપથવી ધારેતું અસક્કોન્તી ઉદકપરિયન્તં કત્વા અકમ્પિ.

ભગવા પરિવારેત્વા ઠિતે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘અનુગચ્છથ, ભિક્ખવે, તુમ્હાકં જેટ્ઠભાતિક’’ન્તિ. તસ્મિં ખણે ચતસ્સોપિ પરિસા સમ્માસમ્બુદ્ધં એકકંયેવ જેતવને ઓહાય નિરવસેસા નિક્ખમિંસુ. સાવત્થિનગરવાસિનોપિ – ‘‘સારિપુત્તત્થેરો કિર સમ્માસમ્બુદ્ધં આપુચ્છિત્વા પરિનિબ્બાયિતુકામો નિક્ખન્તો, પસ્સિસ્સામ ન’’ન્તિ નગરદ્વારાનિ નિરોકાસાનિ કરોન્તા નિક્ખમિત્વા ગન્ધમાલાદિહત્થા કેસે વિકિરિત્વા – ‘‘ઇદાનિ મયં કહં મહાપઞ્ઞો નિસિન્નો, કહં ધમ્મસેનાપતિ નિસિન્નો’’તિ પુચ્છન્તા – ‘‘કસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામ, કસ્સ હત્થે સત્થારં ઠપેત્વા થેરો પક્કન્તો’’તિઆદિના નયેન પરિદેવન્તા રોદન્તા થેરં અનુબન્ધિંસુ.

થેરો મહાપઞ્ઞાય ઠિતત્તા – ‘‘સબ્બેસં અનતિક્કમનીયો એસ મગ્ગો’’તિ મહાજનં ઓવદિત્વા – ‘‘તુમ્હેપિ, આવુસો, તિટ્ઠથ, મા દસબલે પમાદં આપજ્જિત્થા’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘમ્પિ નિવત્તેત્વા અત્તનો પરિસાયેવ સદ્ધિં પક્કામિ. યેપિ મનુસ્સા – ‘‘પુબ્બે અય્યો પચ્ચાગમનચારિકં ચરતિ, ઇદં ઇદાનિ ગમનં ન પુન પચ્ચાગમનાયા’’તિ પરિદેવન્તા અનુબન્ધિંસુયેવ. તેપિ – ‘‘અપ્પમત્તા, આવુસો, હોથ, એવંભાવિનો નામ સઙ્ખારા’’તિ નિવત્તેસિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સબ્બત્થ એકરત્તિવાસેન અન્તરામગ્ગે સત્તાહં મનુસ્સાનં સઙ્ગહં કરોન્તો સાયં નાલકગામં પત્વા ગામદ્વારે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે અટ્ઠાસિ. અથ ઉપરેવતો નામ થેરસ્સ ભાગિનેય્યો બહિગામં ગચ્છન્તો થેરં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. થેરો તં આહ – ‘‘અત્થિ ગેહે તે અય્યિકા’’તિ. આમ ભન્તેતિ. ગચ્છ અમ્હાકં ઇધાગતભાવં આરોચેહિ. ‘‘કસ્મા આગતો’’તિ ચ વુત્તે – ‘‘અજ્જ કિર એકદિવસં અન્તોગામે વસિસ્સતિ, જાતોવરકં પટિજગ્ગથ, પઞ્ચન્નઞ્ચ કિર ભિક્ખુસતાનં વસનટ્ઠાનં જાનાથા’’તિ. સો ગન્ત્વા – ‘‘અય્યિકે મય્હં માતુલો આગતો’’તિ આહ. ઇદાનિ કુહિન્તિ? ગામદ્વારેતિ. એકકોવ, અઞ્ઞોપિ કોચિ અત્થીતિ? અત્થિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂતિ. કિંકારણા આગતોતિ? સો તં પવત્તિં આરોચેસિ. બ્રાહ્મણી – ‘‘કિં નુ ખો એત્તકાનં વસનટ્ઠાનં પટિજગ્ગાપેતિ, દહરકાલે પબ્બજિત્વા મહલ્લકકાલે ગિહી હોતુકામો’’તિ ચિન્તેન્તી જાતોવરકં પટિજગ્ગાપેત્વા પઞ્ચસતાનં વસનટ્ઠાનં કારેત્વા દણ્ડદીપિકા જાલેત્વા થેરસ્સ પાહેસિ.

થેરો ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પાસાદં આરુય્હ જાતોવરકં પવિસિત્વા નિસીદિ, નિસીદિત્વા ‘‘તુમ્હાકં વસનટ્ઠાનં ગચ્છથા’’તિ ભિક્ખૂ ઉય્યોજેસિ. તેસુ ગતમત્તેસુયેવ થેરસ્સ ખરો આબાધો ઉપ્પજ્જિ, લોહિતપક્ખન્દિકા મારણન્તિકા વેદના વત્તન્તિ. એકં ભાજનં પવિસતિ, એકં નિક્ખમતિ. બ્રાહ્મણી – ‘‘મમ પુત્તસ્સ પવત્તિ મય્હં ન રુચ્ચતી’’તિ અત્તનો વસનગબ્ભદ્વારં નિસ્સાય અટ્ઠાસિ.

ચત્તારો મહારાજાનો ‘‘ધમ્મસેનાપતિ કુહિં વિહરતી’’તિ ઓલોકેન્તા નાલકગામે જાતોવરકે પરિનિબ્બાનમઞ્ચે નિપન્નો, પચ્છિમદસ્સનં ગમિસ્સામા’’તિ આગમ્મ વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. કે તુમ્હેતિ? મહારાજાનો ભન્તેતિ. કસ્મા આગતત્થાતિ? ગિલાનુપટ્ઠાકા ભવિસ્સામાતિ. ‘‘હોતુ, અત્થિ ગિલાનુપટ્ઠાકો, ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ ઉય્યોજેસિ. તેસં ગતાવસાને તેનેવ નયેન સક્કો દેવાનમિન્દો. તસ્મિં ગતે મહાબ્રહ્મા ચ આગમિંસુ. તેપિ તથેવ થેરો ઉય્યોજેસિ.

બ્રાહ્મણી દેવતાનં આગમનઞ્ચ ગમનઞ્ચ દિસ્વા ‘‘કે નુ ખો એતે મમ પુત્તં વન્દિત્વા ગચ્છન્તી’’તિ થેરસ્સ ગબ્ભદ્વારં ગન્ત્વા ‘‘તાત, ચુન્દ, કા પવત્તી’’તિ પુચ્છિ. સો તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા ‘‘મહાઉપાસિકા, ભન્તે, આગતા’’તિ આહ. થેરો ‘‘કસ્મા અવેલાય આગતા’’તિ પુચ્છિ. સા ‘‘તુય્હં, તાત, દસ્સનત્થાયા’’તિ વત્વા ‘‘તાત, પઠમં કે આગતા’’તિ પુચ્છિ. ચત્તારો મહારાજાનો ઉપાસિકેતિ. તાત, ત્વં ચતૂહિ મહારાજેહિ મહન્તતરોતિ? આરામિકસદિસા એતે ઉપાસિકે, અમ્હાકં સત્થુ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય ખગ્ગહત્થા હુત્વા આરક્ખં અકંસૂતિ. તેસં તાત ગતાવસાને કો આગતોતિ? સક્કો દેવાનમિન્દોતિ. દેવરાજતોપિ ત્વં તાત મહન્તતરોતિ? ભણ્ડગ્ગાહકસામણેરસદિસો એસ ઉપાસિકે, અમ્હાકં સત્થુ તાવતિંસતો ઓતરણકાલે પત્તચીવરં ગહેત્વા ઓતિણ્ણોતિ. તસ્સ તાત ગતાવસાને જોતયમાનો વિય કો આગતોતિ? ઉપાસિકે, તુય્હં ભગવા ચ સત્થા ચ મહાબ્રહ્મા નામ એસોતિ. મય્હં ભગવતો મહાબ્રહ્મતોપિ ત્વં, તાત, મહન્તતરોતિ? આમ ઉપાસિકે, એતે નામ કિર અમ્હાકં સત્થુ જાતદિવસે ચત્તારો મહાબ્રહ્માનો મહાપુરિસં સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગણ્હિંસૂતિ.

અથ બ્રાહ્મણિયા – ‘‘પુત્તસ્સ તાવ મે અયં આનુભાવો, કીદિસો વત મય્હં પુત્તસ્સ ભગવતો સત્થુ આનુભાવો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તયન્તિયા સહસા પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જિત્વા સકલસરીરં ફરિ. થેરો – ‘‘ઉપ્પન્નં મે માતુ પીતિસોમનસ્સં, અયં દાનિ કાલો ધમ્મદેસનાયા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં ચિન્તેસિ મહાઉપાસિકે’’તિ આહ. સા ‘‘પુત્તસ્સ તાવ મે અયં ગુણો, સત્થુ પનસ્સ કીદિસો ભવિસ્સતીતિ ઇદં, તાત, ચિન્તેમી’’તિ આહ. મહાઉપાસિકે, મય્હં સત્થુજાતક્ખણે મહાભિનિક્ખમને સમ્બોધિયં ધમ્મચક્કપ્પવત્તને ચ દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિત્થ. સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય વિમુત્તિયા વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન સમો નામ નત્થિ, ઇતિપિ સો ભગવાતિ વિત્થારેત્વા બુદ્ધગુણપટિસંયુત્તં ધમ્મદેસનં કથેસિ.

બ્રાહ્મણી પિયપુત્તસ્સ ધમ્મદેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય પુત્તં આહ – ‘‘તાત ઉપતિસ્સ, કસ્મા એવમકાસિ, એવરૂપં નામ અમતં મય્હં એત્તકં કાલં ન અદાસી’’તિ. થેરો – ‘‘દિન્નં દાનિ મે માતુ રૂપસારિયા બ્રાહ્મણિયા પોસાવનિકમૂલં, એત્તકેન વટ્ટિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ગચ્છ મહાઉપસિકે’’તિ બ્રાહ્મણિં ઉય્યોજેત્વા – ‘‘ચુન્દ કા વેલા’’તિ આહ. બલવપચ્ચૂસકાલો, ભન્તેતિ. ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેહીતિ. સન્નિપતિતો ભન્તે ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ. ‘‘મં ઉક્ખિપિત્વા નિસીદાપેહિ ચુન્દા’’તિ ઉક્ખિપિત્વા નિસીદાપેસિ.

થેરો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ચતુચત્તાલીસં વો વસ્સાનિ મયા સદ્ધિં વિચરન્તાનં યં મે કાયિકં વા વાચસિકં વા ન રોચેથ, તં ખમથ આવુસો’’તિ. એત્તકં, ભન્તે, અમ્હાકં છાયા વિય તુમ્હે અમુઞ્ચિત્વા વિચરન્તાનં અરુચ્ચનકં નામ નત્થિ, તુમ્હે પન અમ્હાકં ખમથાતિ. અથ થેરો મહાચીવરં સઙ્કડ્ઢિત્વા મુખં પિધાય દક્ખિણેન પસ્સેન નિપન્નો સત્થા વિય નવ અનુપુબ્બસમાપત્તિયો અનુલોમપટિલોમતો સમાપજ્જિત્વા પુન પઠમજ્ઝાનં આદિં કત્વા યાવ ચતુત્થજ્ઝાના સમાપજ્જિ. તતો વુટ્ઠાય અનન્તરંયેવ મહાપથવિં ઉન્નાદેન્તો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ.

ઉપાસિકા – ‘‘કિં નુ ખો મે પુત્તો, ન કિઞ્ચિ કથેતી’’તિ ઉટ્ઠાય પિટ્ઠિપાદે પરિમજ્જન્તી પરિનિબ્બુતભાવં ઞત્વા મહાસદ્દં કુરુમાના પાદેસુ નિપતિત્વા – ‘‘તાત મયં ઇતો પુબ્બે તવ ગુણં ન જાનિમ્હા, ઇદાનિ પન તં આદિં કત્વા અનેકસતે અનેકસહસ્સે અનેકસતસહસ્સે ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં નિવેસને નિસીદાપેત્વા ભોજેતું ન લભિમ્હા, ચીવરેહિ અચ્છાદેતું ન લભિમ્હા, વિહારસતં વિહારસહસ્સં કારેતું ન લભિમ્હા’’તિ યાવ અરુણુગ્ગમના પરિદેવિ. અરુણે ઉગ્ગતમત્તેયેવ સુવણ્ણકારે પક્કોસાપેત્વા સુવણ્ણગબ્ભં વિવરાપેત્વા સુવણ્ણઘટિયો મહાતુલાય તુલાપેત્વા – ‘‘પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ પઞ્ચ અગ્ઘિકસતાનિ કરોથા’’તિ દાપેતિ.

સક્કોપિ દેવરાજા વિસ્સકમ્મદેવપુત્તં આમન્તેત્વા – ‘‘તાત ધમ્મસેનાપતિ પરિનિબ્બુતો, પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ પઞ્ચ અગ્ઘિકસતાનિ ચ માપેહી’’તિ આહ. ઇતિ ઉપાસિકાય કારિતાનિ ચ વિસ્સકમ્મેન નિમ્મિતાનિ ચ સબ્બાનિપિ દ્વેસહસ્સાનિ અહેસું. તતો નગરમજ્ઝે સારમયં મહામણ્ડપં કારેત્વા મણ્ડપમજ્ઝે મહાકૂટાગારં ઠપેત્વા સેસાનિ પરિવારસઙ્ખેપેન ઠપેત્વા સાધુકીળિકં આરભિંસુ. દેવાનં અન્તરે મનુસ્સા, મનુસ્સાનં અન્તરે દેવા અહેસું.

રેવતી નામ એકા થેરસ્સ ઉપટ્ઠાયિકા – ‘‘અહં થેરસ્સ પૂજં કરિસ્સામી’’તિ સુવણ્ણપુપ્ફાનં તયો કુમ્ભે કારેસિ. ‘‘થેરસ્સ પૂજં કરિસ્સામી’’તિ સક્કો દેવરાજા અડ્ઢતેય્યકોટિનાટકેહિ પરિવારિતો ઓતરિ. ‘‘સક્કો ઓતરતી’’તિ મહાજનો પચ્છામુખો પટિક્કમિ. તત્થ સાપિ ઉપાસિકા પટિક્કમમાના ગરુભારત્તા એકમન્તં અપસક્કિતું અસક્કોન્તી મનુસ્સાનં અન્તરે પતિ. મનુસ્સા અપસ્સન્તા તં મદ્દિત્વા અગમિંસુ. સા તત્થેવ કાલં કત્વા તાવતિંસભવને કનકવિમાને નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તક્ખણેયેવસ્સા રતનક્ખન્ધો વિય તિગાવુતપ્પમાણો અત્તભાવો અહોસિ સટ્ઠિસકટપૂરપ્પમાણઅલઙ્કારપટિમણ્ડિતા અચ્છરાસહસ્સપરિવારિતા. અથસ્સા દિબ્બં સબ્બકાયિકાદાસં પુરતો ઠપયિંસુ. સા અત્તનો સિરિસમ્પત્તિં દિસ્વા – ‘‘ઉળારા અયં સમ્પત્તિ, કિં નુ ખો મે કમ્મં કત’’ન્તિ ચિન્તયમાના અદ્દસ – ‘‘મયા સારિપુત્તત્થેરસ્સ પરિનિબ્બુતટ્ઠાને તીહિ સુવણ્ણપુપ્ફકુમ્ભેહિ પૂજા કતા, મહાજનો મં મદ્દિત્વા ગતો, સાહં તત્થ કાલં કત્વા ઇધૂપપન્ના, થેરં નિસ્સાય લદ્ધં ઇદાનિ પુઞ્ઞવિપાકં મનુસ્સાનં કથેસ્સામી’’તિ સહ વિમાનેનેવ ઓતરિ.

મહાજનો દૂરતોવ દિસ્વા – ‘‘કિં નુ ખો દ્વે સૂરિયા ઉટ્ઠિતા’’તિ? ઓલોકેન્તો – ‘‘વિમાને આગચ્છન્તે કૂટાગારસણ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ, નાયં સૂરિયો, વિમાનમેતં એક’’ન્તિ આહ. તમ્પિ વિમાનં તાવદેવ આગન્ત્વા થેરસ્સ દારુચિતકમત્થકે વેહાસં અટ્ઠાસિ. દેવધીતા વિમાનં આકાસેયેવ ઠપેત્વા પથવિં ઓતરિ. મહાજનો – ‘‘કા ત્વં, અય્યે’’તિ? પુચ્છિ. ‘‘ન મં તુમ્હે જાનાથ, રેવતી નામાહં, તીહિ સુવણ્ણપુપ્ફકુમ્ભેહિ થેરં પૂજં કત્વા મનુસ્સેહિ મદ્દિતા કાલં કત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તા, પસ્સથ મે સિરિસમ્પત્તિં, તુમ્હેપિ દાનિ દાનાનિ દેથ, પુઞ્ઞાનિ કરોથા’’તિ કુસલકિરિયાય વણ્ણં કથેત્વા થેરસ્સ ચિતકં પદક્ખિણં કત્વા વન્દિત્વા અત્તનો દેવટ્ઠાનંયેવ ગતા.

મહાજનોપિ સત્તાહં સાધુકીળિકં કીળિત્વા સબ્બગન્ધેહિ ચિતકં અકાસિ, ચિતકા એકૂનરતનસતિકા અહોસિ. થેરસ્સ સરીરં ચિતકં આરોપેત્વા ઉસીરકલાપકેહિ આલિમ્પેસું. આળાહને સબ્બરત્તિં ધમ્મસ્સવનં પવત્તિ. અનુરુદ્ધત્થેરો સબ્બગન્ધોદકેન થેરસ્સ ચિતકં નિબ્બાપેસિ. ચુન્દત્થેરો ધાતુયો પરિસ્સાવને પક્ખિપિત્વા – ‘‘ન દાનિ મયા ઇધેવ સક્કા ઠાતું, મય્હં જેટ્ઠભાતિકસ્સ ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ આરોચેસ્સામી’’તિ ધાતુપરિસ્સાવનં થેરસ્સ ચ પત્તચીવરં ગહેત્વા સાવત્થિં અગમાસિ. એકટ્ઠાનેપિ ચ દ્વે રત્તિયો અવસિત્વા સબ્બત્થ એકરત્તિવાસેનેવ સાવત્થિં પાપુણિ. તમત્થં દસ્સેતું અથ ખો ચુન્દો સમણુદ્દેસોતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ યેનાયસ્મા આનન્દોતિ યેન અત્તનો ઉપજ્ઝાયો ધમ્મભણ્ડાગારિકો આયસ્મા આનન્દો, તેનુપસઙ્કમિ. કસ્મા પનેસ ઉજુકં સત્થુ સન્તિકં અગન્ત્વા થેરસ્સ સન્તિકં અગમાસીતિ? સત્થરિ ચ થેરે ચ ગારવેન. જેતવનમહાવિહારે પોક્ખરણિયં કિરસ્સ ન્હત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા સુનિવત્થસુપારુતસ્સ એતદહોસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ મહાપાસાણચ્છત્તં વિય ગરુનો, ફણકતસપ્પ સીહબ્યગ્ઘમત્તવરવારણાદયો વિય ચ દુરાસદા, ન સક્કા મયા ઉજુકમેવ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા કથેતું, કસ્સ નુ ખો સન્તિકં ગન્તબ્બ’’ન્તિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે ધમ્મભણ્ડાગારિકો જેટ્ઠભાતિકત્થેરસ્સ ઉત્તમસહાયો, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં આદાય સત્થારા સદ્ધિં કથેસ્સામી’’તિ સત્થરિ ચેવ થેરે ચ ગારવેન ઉપસઙ્કમિ.

ઇદમસ્સ પત્તચીવરન્તિ ‘‘અયમસ્સ પરિભોગપત્તો, ઇદં ધાતુપરિસ્સાવન’’ન્તિ એવં એકેકં આચિક્ખિ. પાળિયં પન ‘‘ઇદમસ્સ પત્તચીવર’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં. કથાપાભતન્તિ કથામૂલં. મૂલઞ્હિ પાભતન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘અપ્પકેનપિ મેધાવી, પાભતેન વિચક્ખણો;

સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનં, અણું અગ્ગિંવ સન્ધમ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૪);

ભગવન્તં દસ્સનાયાતિ ભગવન્તં દસ્સનત્થાય. કિં પનિમિના ભગવા ન દિટ્ઠપુબ્બોતિ? નો ન દિટ્ઠપુબ્બો. અયઞ્હિ આયસ્મા દિવા નવ વારે, રત્તિં નવ વારેતિ એકાહં અટ્ઠારસ વારે ઉપટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. દિવસસ્સ પન સતવારં વા સહસ્સવારં વા ગન્તુકામો સમાનોપિ ન અકારણા ગચ્છતિ, એકં પઞ્હદ્વારં ગહેત્વાવ ગચ્છતિ. સો તંદિવસં તેન કથાપાભતેન ગન્તુકામો એવમાહ. ઇદમસ્સ પત્તચીવરન્તિ થેરોપિ – ‘‘ઇદં તસ્સ પત્તચીવરં, ઇદઞ્ચ ધાતુપરિસ્સાવન’’ન્તિ પાટિયેક્કંયેવ દસ્સેત્વા આચિક્ખિ.

સત્થા હત્થં પસારેત્વા ધાતુપરિસ્સાવનં ગહેત્વા હત્થતલે ઠપેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પુરિમદિવસે અનેકાનિ પાટિહારિયસતાનિ કત્વા પરિનિબ્બાનં અનુજાનાપેસિ, તસ્સ ઇદાનિ ઇમા સઙ્ખવણ્ણસન્નિભા ધાતુયોવ પઞ્ઞાયન્તિ, કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં પૂરિતપારમી એસ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ, મયા પવત્તિતં ધમ્મચક્કં અનુપવત્તકો એસ ભિક્ખુ, પટિલદ્ધદુતિયઆસનો એસ ભિક્ખુ, પૂરિતસાવકસન્નિપાતો એસ ભિક્ખુ, ઠપેત્વા મં દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ પઞ્ઞાય અસદિસો એસ ભિક્ખુ, મહાપઞ્ઞો એસ ભિક્ખુ, પુથુપઞ્ઞો હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો તિક્ખપઞ્ઞો નિબ્બેધિકપઞ્ઞો એસ ભિક્ખુ, અપ્પિચ્છો એસ ભિક્ખુ, સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો ચોદકો પાપગરહી એસ ભિક્ખુ, પઞ્ચ જાતિસતાનિ પટિલદ્ધમહાસમ્પત્તિયો પહાય પબ્બજિતો એસ ભિક્ખુ, મમ સાસને પથવીસમખન્તિકો એસ ભિક્ખુ, છિન્નવિસાણઉસભસદિસો એસ ભિક્ખુ, ચણ્ડાલપુત્તસદિસનીચચિત્તો એસ ભિક્ખુ. પસ્સથ, ભિક્ખવે, મહાપઞ્ઞસ્સ ધાતુયો, પસ્સથ, ભિક્ખવે, પુથુપઞ્ઞસ્સ હાસપઞ્ઞસ્સ જવનપઞ્ઞસ્સ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ નિબ્બેધિકપઞ્ઞસ્સ અપ્પિચ્છસ્સ સન્તુટ્ઠસ્સ પવિવિત્તસ્સ અસંસટ્ઠસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ, ચોદકસ્સ, પસ્સથ, ભિક્ખવે, પાપગરહિસ્સ ધાતુયોતિ.

‘‘યો પબ્બજી જાતિસતાનિ પઞ્ચ,

પહાય કામાનિ મનોરમાનિ;

તં વીતરાગં સુસમાહિતિન્દ્રિયં,

પરિનિબ્બુતં વન્દથ સારિપુત્તં.

‘‘ખન્તિબલો પથવિસમો ન કુપ્પતિ,

ન ચાપિ ચિત્તસ્સ વસેન વત્તતિ;

અનુકમ્પકો કારુણિકો ચ નિબ્બુતો,

પરિનિબ્બુતં વન્દથ સારિપુત્તં.

‘‘ચણ્ડાલપુત્તો યથા નગરં પવિટ્ઠો,

નીચમનો ચરતિ કળોપિહત્થો;

તથા અયં વિહરતિ સારિપુત્તો,

પરિનિબ્બુતં વન્દથ સારિપુત્તં.

‘‘ઉસભો યથા છિન્નવિસાણકો,

અહેઠયન્તો ચરતિ પુરન્તરે વને;

તથા અયં વિહરતિ સારિપુત્તો,

પરિનિબ્બુતં વન્દથ સારિપુત્ત’’ન્તિ.

ઇતિ ભગવા પઞ્ચહિ ગાથાસતેહિ થેરસ્સ વણ્ણં કથેસિ. યથા યથા ભગવા થેરસ્સ વણ્ણં કથેસિ, તથા તથા આનન્દત્થેરો સન્ધારેતું ન સક્કોતિ, બિળારમુખે પક્ખન્તકુક્કુટો વિય પવેધતિ. તેનાહ અપિચ મે, ભન્તે, મધુરકજાતો વિય કાયોતિ સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. તત્થ મધુરકજાતોતિઆદીનં અત્થો વુત્તોયેવ. ઇધ પન ધમ્માતિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાધમ્મા અધિપ્પેતા. તસ્સ હિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાધમ્મે અગહિતે વા ગહેતું, ગહિતે વા સજ્ઝાયં કાતું ચિત્તં ન પવત્તતિ. અથ સત્થા પઞ્ચપસાદવિચિત્રાનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા થેરં ઓલોકેન્તો ‘‘અસ્સાસેસ્સામિ ન’’ન્તિ અસ્સાસેન્તો કિં નુ ખો તે, આનન્દ, સારિપુત્તોતિઆદિમાહ.

તત્થ સીલક્ખન્ધન્તિ લોકિયલોકુત્તરસીલં. સમાધિપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો. વિમુત્તિ પન લોકુત્તરાવ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણઞાણં, તં લોકિયમેવ. ઓવાદકોતિ ઓવાદદાયકો. ઓતિણ્ણોતિ ઓતિણ્ણેસુ વત્થૂસુ નાનપ્પકારેન ઓતરણસીલો. વિઞ્ઞાપકોતિ ધમ્મકથાકાલે અત્થઞ્ચ કારણઞ્ચ વિઞ્ઞાપેતા. સન્દસ્સકોતિ ખન્ધધાતુઆયતનવસેન તેસં તેસં ધમ્માનં દસ્સેતા. સમાદપકોતિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ગણ્હથા’’તિ એવં ગણ્હાપકો. સમુત્તેજકોતિ અબ્ભુસ્સાહકો. સમ્પહંસકોતિ પટિલદ્ધગુણેહિ મોદાપકો જોતાપકો.

અકિલાસુ ધમ્મદેસનાયાતિ ધમ્મદેસનં આરભિત્વા ‘‘સીસં વા મે રુજ્જતિ, હદયં વા કુચ્છિ વા પિટ્ઠિ વા’’તિ એવં ઓસક્કનાકારવિરહિતો નિક્કિલાસુ વિસારદો એકસ્સાપિ દ્વિન્નમ્પિ સીહવેગેનેવ પક્ખન્દતિ. અનુગ્ગાહકો સબ્રહ્મચારીનન્તિ પદસ્સ અત્થો ખન્ધકવગ્ગે વિત્થારિતોવ. ધમ્મોજં ધમ્મભોગન્તિ ઉભયેનપિ ધમ્મપરિભોગોવ કથિતો. ધમ્માનુગ્ગહન્તિ ધમ્મેન અનુગ્ગહણં.

સત્થા ‘‘અતિવિય અયં ભિક્ખુ કિલમતી’’તિ પુન તં અસ્સાસેન્તો નનુ તં, આનન્દ, મયાતિઆદિમાહ. તત્થ પિયેહિ મનાપેહીતિ માતાપિતાભાતાભગિનીઆદિકેહિ જાતિયા નાનાભાવો, મરણેન વિનાભાવો, ભવેન અઞ્ઞથાભાવો. તં કુતેત્થ, આનન્દ, લબ્ભાતિ તન્તિ તસ્મા. યસ્મા સબ્બેહિ પિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો, તસ્મા દસ પારમિયો પૂરેત્વાપિ સમ્બોધિં પત્વાપિ ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વાપિ યમકપાટિહારિયં દસ્સેત્વાપિ દેવોરોહનં કત્વાપિ યં તં જાતં ભૂતં સઙ્ખતં પલોકધમ્મં, તં તથાગતસ્સાપિ સરીરં મા પલુજ્જીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, રોદન્તેનપિ કન્દન્તેનપિ ન સક્કા તં કારણં લદ્ધુન્તિ. સો પલુજ્જેય્યાતિ સો ભિજ્જેય્ય.

એવમેવ ખોતિ એત્થ યોજનસતુબ્બેધો મહાજમ્બુરુક્ખો વિય ભિક્ખુસઙ્ઘો તસ્સ દક્ખિણદિસં ગતો પઞ્ઞાસયોજનિકો મહાખન્ધો વિય ધમ્મસેનાપતિ. તસ્મિં મહાખન્ધે ભિન્ને તતો પટ્ઠાય અનુપુબ્બેન વડ્ઢિત્વા પુપ્ફફલાદીહિ તં ઠાનં પૂરેતું સમત્થસ્સ અઞ્ઞસ્સ ખન્ધસ્સ અભાવો વિય થેરે પરિનિબ્બુતે સોળસન્નં પઞ્ઞાનં મત્થકં પત્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ દક્ખિણાસને નિસીદનસમત્થસ્સ સારિપુત્તસદિસસ્સ ભિક્ખુનો અભાવો. તાય પરિભિન્નાય સો રુક્ખો વિય ભિક્ખુસઙ્ઘો ખન્ધોત્વેવ જાતોતિ વેદિતબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા સબ્બં સઙ્ખતં પલોકધમ્મં, તં મા પલુજ્જીતિ ન સક્કા લદ્ધું, તસ્મા.