૨. નાલન્દસુત્તવણ્ણના

૩૭૮. દુતિયવગ્ગસ્સ દુતિયે નાલન્દાયન્તિ નાલન્દાતિ એવંનામકે નગરે, તં નગરં ગોચરગામં કત્વા. પાવારિકમ્બવનેતિ દુસ્સપાવારિકસેટ્ઠિનો અમ્બવને. તં કિર તસ્સ ઉય્યાનં અહોસિ. સો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા ભગવતિ પસન્નો તસ્મિં ઉય્યાને કુટિલેણમણ્ડપાદિપટિમણ્ડિતં ભગવતો વિહારં કત્વા નિય્યાતેસિ. સો વિહારો જીવકમ્બવનં વિય પાવારિકમ્બવનન્ત્વેવ સઙ્ખં ગતો. તસ્મિં પાવારિકમ્બવને વિહરતીતિ અત્થો.

એવંપસન્નોતિ એવં ઉપ્પન્નસદ્ધો, એવં સદ્દહામીતિ અત્થો. ભિય્યોભિઞ્ઞતરોતિ ભિય્યતરો અભિઞ્ઞાતો ભિય્યતરાભિય્યો વા, ઉત્તરિતરઞાણોતિ અત્થો. સમ્બોધિયન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે અરહત્તમગ્ગઞાણે વા અરહત્તમગ્ગેનેવ હિ બુદ્ધગુણા નિપ્પદેસા ગહિતા હોન્તિ, દ્વેપિ અગ્ગસાવકા અરહત્તમગ્ગેનેવ સાવકપારમીઞાણં પટિલભન્તિ, પચ્ચેકબુદ્ધા પચ્ચેકબોધિઞાણં, બુદ્ધા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચેવ સકલે ચ બુદ્ધગુણે. સબ્બમ્પિ નેસં અરહત્તમગ્ગેનેવ ઇજ્ઝતિ. તસ્મા અરહત્તમગ્ગઞાણં સમ્બોધિ નામ હોતિ. તેન ઉત્તરિતરો ચ ભગવતા નત્થિ. તેનાહ ‘‘ભગવતા ભિય્યોભિઞ્ઞતરો, યદિદં સમ્બોધિય’’ન્તિ.

ઉળારાતિ સેટ્ઠા. અયઞ્હિ ઉળારસદ્દો ‘‘ઉળારાનિ ખાદનીયાનિ ખાદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૬૬) મધુરે આગચ્છતિ. ‘‘ઉળારાય ખલુ ભવં વચ્છાયનો સમણં ગોતમં પસંસાય પસંસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૮૮) સેટ્ઠે. ‘‘અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૨; મ. નિ. ૩.૨૦૧) વિપુલે. સ્વાયમિધ સેટ્ઠે આગતો. તેન વુત્તં ‘‘ઉળારાતિ સેટ્ઠા’’તિ. આસભીતિ ઉસભસ્સ વાચાસદિસી અચલા અસમ્પવેધી. એકંસો ગહિતોતિ અનુસ્સવેન વા આચરિયપરમ્પરાય વા ઇતિકિરાય વા પિટકસમ્પદાનેન વા આકારપરિવિતક્કેન વા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા વા તક્કહેતુ વા નયહેતુ વા અકથેત્વા પચ્ચક્ખતો ઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા વિય એકંસો ગહિતો, સન્નિટ્ઠાનકથાવ કથિતાતિ અત્થો. સીહનાદોતિ સેટ્ઠનાદો, વને ઉન્નાદયન્તેન સીહેન વિય ઉત્તમનાદો નદિતોતિ અત્થો.

કિં નુ તે સારિપુત્તાતિ ઇમં દેસનં કસ્મા આરભિ? અનુયોગદાપનત્થં. એકચ્ચો હિ સીહનાદં નદિત્વા અત્તનો સીહનાદે અનુયોગં દાતું ન સક્કોતિ, નિઘંસનં ન ખમતિ, સિલેસે પતિતમક્કટો વિય હોતિ. યથા ધમમાનં અપરિસુદ્ધં લોહં ઝાયિત્વા અઙ્ગારો હોતિ, એવં ઝામઙ્ગારો વિય હોતિ. એકો સીહનાદે અનુયોગં દાપિયમાનો દાતું સક્કોતિ, નિઘંસનં ખમતિ, ધમમાનં નિદ્દોસજાતરૂપં વિય અધિકતરં સોભતિ, તાદિસો થેરો. તેન નં ભગવા ‘‘અનુયોગક્ખમો અય’’ન્તિ ઞત્વા સીહનાદે અનુયોગદાપનત્થં ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ સબ્બે તેતિ સબ્બે તે તયા. એવંસીલાતિ મગ્ગસીલેન ફલસીલેન લોકિયલોકુત્તરસીલેન એવંસીલા. એવંધમ્માતિ એત્થ સમાધિપક્ખા ધમ્મા અધિપ્પેતા, મગ્ગસમાધિના ફલસમાધિના લોકિયલોકુત્તરેન સમાધિના એવંસમાધીતિ અત્થો. એવંપઞ્ઞાતિ મગ્ગપઞ્ઞાદિવસેનેવ એવંપઞ્ઞા. એવંવિહારિનોતિ એત્થ પન હેટ્ઠા સમાધિપક્ખાનં ધમ્માનં ગહિતત્તા વિહારો ગહિતોપિ પુન કસ્મા ગહિતમેવ ગણ્હતીતિ ચે. થેરેન ઇદં ગહિતમેવ. ઇદઞ્હિ નિરોધસમાપત્તિદીપનત્થં વુત્તં. તસ્મા એવં નિરોધસમાપત્તિવિહારિનો તે ભગવન્તો અહેસુન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એવંવિમુત્તાતિ એત્થ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિ, તદઙ્ગવિમુત્તિ, સમુચ્છેદવિમુત્તિ, પટિપસ્સદ્ધિવિમુત્તિ, નિસ્સરણવિમુત્તીતિ પઞ્ચવિધા વિમુત્તિ. તત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો સયં વિક્ખમ્ભિતેહિ નીવરણાદીહિ વિમુત્તત્તા વિક્ખમ્ભનવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા સત્ત અનુપસ્સના સયં તસ્સ તસ્સ પચ્ચનીકવસેન પરિચ્ચત્તાહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદીહિ વિમુત્તત્તા તદઙ્ગવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. ચત્તારો અરિયમગ્ગા સયં સમુચ્છિન્નેહિ કિલેસેહિ વિમુત્તત્તા સમુચ્છેદવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ મગ્ગાનુભાવેન કિલેસાનં પટિપસ્સદ્ધન્તે ઉપ્પન્નત્તા પટિપસ્સદ્ધિવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. નિબ્બાનં સબ્બકિલેસેહિ નિસ્સટત્તા અપગતત્તા દૂરે ઠિતત્તા નિસ્સરણવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગતં. ઇતિ ઇમાસં પઞ્ચન્નં વિમુત્તીનં વસેન એવં વિમુત્તાતિ એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

કિં પન તે સારિપુત્ત યે તે ભવિસ્સન્તીતિ અતીતા તાવ નિરુદ્ધા અપણ્ણત્તિકભાવં ગતા દીપસિખા વિય નિબ્બુતા, એવં નિરુદ્ધે અપણ્ણત્તિકભાવં ગતે ત્વં કથં જાનિસ્સસિ, અનાગતબુદ્ધાનં પન ગુણા કિં તયા અત્તનો ચિત્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા વિદિતાતિ પુચ્છન્તો એવમાહ.

કિં પન ત્યાહં સારિપુત્ત એતરહીતિ અનાગતાપિ બુદ્ધા અજાતા અનિબ્બત્તા અનુપ્પન્ના, તે કથં જાનિસ્સસિ. તેસઞ્હિ જાનનં અપદે આકાસે પદદસ્સનં વિય હોતિ. ઇદાનિ મયા સદ્ધિં એકવિહારે વસસિ, એકતો ભિક્ખાય ચરસિ, ધમ્મદેસનાકાલે દક્ખિણપસ્સે નિસીદસિ, કિં પન મય્હં ગુણા અત્તનો ચેતસા પરિચ્છિન્દિત્વા વિદિતા તયાતિ અનુયુઞ્જન્તો એવમાહ. થેરો પન પુચ્છિતપુચ્છિતે ‘‘નો હેતં ભન્તે’’તિ પટિક્ખિપતિ.

થેરસ્સ ચ વિદિતમ્પિ અત્થિ, અવિદિતમ્પિ. કિં સો અત્તનો વિદિતટ્ઠાને પટિક્ખેપં કરોતિ, અવિદિતટ્ઠાનેતિ? વિદિતટ્ઠાને ન કરોતિ, અવિદિતટ્ઠાનેયેવ કરોતિ. થેરો કિર અનુયોગે આરદ્ધે એવં અઞ્ઞાસિ ‘‘નાયં અનુયોગો સાવકપારમીઞાણે, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે પન અયં અનુયોગો’’તિ અત્તનો સાવકપારમીઞાણે પટિક્ખેપં અકત્વાવ અવિદિતટ્ઠાને સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે પટિક્ખેપં કરોતિ. તેન ઇદમ્પિ દીપેતિ – ભગવા મય્હં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં બુદ્ધાનં સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિકારણજાનનસમત્થં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં નત્થીતિ.

એત્થાતિ એતેસુ અતીતાદિભેદેસુ બુદ્ધેસુ. અથ કિઞ્ચરહીતિ અથ કસ્મા એવં ઞાણે અસતિ તયા એવં કથિતન્તિ વદતિ. ધમ્મન્વયોતિ ધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખતો ઞાણસ્સ અનુયોગં અનુગન્ત્વા ઉપ્પન્નં અનુમાનઞાણં નયગ્ગાહો વિદિતો, સાવકપારમીઞાણે ઠત્વાવ ઇમિના આકારેન જાનામિ ભગવાતિ વદતિ. થેરસ્સ હિ નયગ્ગાહો અપ્પમાણો અપરિયન્તો. યથા ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પમાણં વા પરિયન્તો વા નત્થિ, એવં ધમ્મસેનાપતિનો નયગ્ગાહસ્સ. તેન સો – ‘‘ઇમિના એવંવિધો ઇમિના એવંવિધો, ઇમિના અનુત્તરો ઇમિના અનુત્તરો સત્થા’’તિ જાનાતિ. થેરસ્સ હિ નયગ્ગાહો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકો એવ.

ઇદાનિ તં નયગ્ગાહં પાકટં કાતું ઉપમં દસ્સેન્તો સેય્યથાપિ ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા મજ્ઝિમદેસે નગરસ્સ ઉદ્ધાપપાકારાદીનિ થિરાનિ વા હોન્તુ દુબ્બલાનિ વા, સબ્બસો વા પન મા હોન્તુ, ચોરાનં આસઙ્કા ન હોતિ. તસ્મા તં અગ્ગહેત્વા પચ્ચન્તિમં નગરન્તિ આહ. દળ્હુદ્ધાપન્તિ થિરમૂલપાકારં. દળ્હપાકારતોરણન્તિ થિરપાકારઞ્ચેવ થિરપિટ્ઠસઙ્ઘાટઞ્ચ. એકદ્વારન્તિ કસ્મા આહ? બહુદ્વારે હિ નગરે બહૂહિ પણ્ડિતદોવારિકેહિ ભવિતબ્બં, એકદ્વારેવ એકો વટ્ટતિ. થેરસ્સ ચ પઞ્ઞાય સદિસો અઞ્ઞો નત્થિ, તસ્મા અત્તનો પણ્ડિતભાવસ્સ ઓપમ્મત્થં એકંયેવ દોવારિકં દસ્સેતું ‘‘એકદ્વાર’’ન્તિ આહ.

પણ્ડિતોતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. બ્યત્તોતિ વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો વિસદઞાણો. મેધાવીતિ ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય મેધાય સમન્નાગતો. અનુપરિયાયપથન્તિ અનુપરિયાયનામકં પાકારમગ્ગં. પાકારસન્ધિન્તિ દ્વિન્નં ઇટ્ઠકાનં અપગતટ્ઠાનં. પાકારવિવરન્તિ પાકારસ્સ છિન્નટ્ઠાનં. ચેતસો ઉપક્કિલેસેતિ પઞ્ચનીવરણા ચિત્તં ઉપક્કિલિસ્સન્તિ કિલિટ્ઠં કરોન્તિ ઉપતાપેન્તિ વિહેઠેન્તિ, તસ્મા ‘‘ચેતસો ઉપક્કિલેસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણેતિ નીવરણા ઉપ્પજ્જમાના અનુપ્પન્નાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તિ, તસ્મા ‘‘પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સુપતિટ્ઠિતચિત્તાતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુટ્ઠુ ઠપિતચિત્તા હુત્વા. સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતન્તિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાસભાવેન ભાવેત્વા. અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિન્તિ અરહત્તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિંસૂતિ દસ્સેતિ.

અપિચેત્થ સતિપટ્ઠાનાતિ વિપસ્સના, બોજ્ઝઙ્ગા મગ્ગો, અનુત્તરસમ્માસમ્બોધિ અરહત્તં. સતિપટ્ઠાનાતિ વા વિપસ્સના, બોજ્ઝઙ્ગામિસ્સકા, સમ્માસમ્બોધિ અરહત્તમેવ. દીઘભાણકમહાસીવત્થેરો પનાહ ‘‘સતિપટ્ઠાને વિપસ્સનં ગહેત્વા બોજ્ઝઙ્ગે મગ્ગો ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચાતિ ગહિતે સુન્દરો પઞ્હો ભવેય્ય, ન પનેવં ગહિત’’ન્તિ. ઇતિ થેરો સબ્બબુદ્ધાનં નીવરણપ્પહાને સતિપટ્ઠાનભાવનાય સમ્બોધિયઞ્ચ મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણરજતાનં વિય નાનત્તાભાવં દસ્સેતિ.

ઇધ ઠત્વા ઉપમા સંસન્દેતબ્બા – આયસ્મા હિ સારિપુત્તો પચ્ચન્તનગરં દસ્સેસિ, પાકારં દસ્સેસિ, અનુપરિયાયપથં દસ્સેસિ, દ્વારં દસ્સેસિ, પણ્ડિતદોવારિકં દસ્સેસિ, નગરં પવિસનકનિક્ખમનકે ઓળારિકે પાણે દસ્સેસિ, દોવારિકસ્સ તેસં પાણાનં પાકટભાવં દસ્સેસિ. તત્થ કિં કેન સદિસન્તિ ચે? નગરં વિય હિ નિબ્બાનં, પાકારો વિય સીલં, અનુપરિયાયપથો વિય હિરી, દ્વારં વિય અરિયમગ્ગો, પણ્ડિતદોવારિકો વિય ધમ્મસેનાપતિ, નગરં પવિસનકનિક્ખમનકા ઓળારિકપાણા વિય અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના બુદ્ધા, દોવારિકસ્સ તેસં પાણાનં પાકટભાવો વિય આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં બુદ્ધાનં સીલસમથાદીહિ પાકટભાવો. એત્તાવતા થેરેન ભગવતો – ‘‘એવમહં સાવકપારમીઞાણે ઠત્વા ધમ્મન્વયેન નયગ્ગાહેન જાનામી’’તિ અત્તનો સીહનાદસ્સ અનુયોગો દિન્નો હોતિ.

તસ્માતિ યસ્મા ‘‘ન ખો મેતં, ભન્તે, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ અરહન્તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ ચેતોપરિયઞાણં અત્થિ, અપિચ ધમ્મન્વયો વિદિતો’’તિ વદતિ, તસ્મા. અભિક્ખણં ભાસેય્યાસીતિ પુનપ્પુનં ભાસેય્યાસિ, ‘‘પુબ્બણ્હે મે કથિત’’ન્તિ મા મજ્ઝન્હિકાદીસુ ન કથયિત્થ, ‘‘અજ્જ વા મે કથિત’’ન્તિ મા પરદિવસાદીસુ ન કથયિત્થાતિ અત્થો. સા પહીયિસ્સતીતિ ‘‘સારિપુત્તસદિસોપિ નામ ઞાણજવનસમ્પન્નો સાવકો બુદ્ધાનં ચિત્તાચારં જાનિતું ન સક્કોતિ, એવં અપ્પમેય્યા તથાગતા’’તિ ચિન્તેન્તાનં યા તથાગતે કઙ્ખા વા વિમતિ વા, સા પહીયિસ્સતીતિ.