૪. મેત્તાસહગતસુત્તવણ્ણના

૨૩૫. ચતુત્થે મેત્તાસહગતેન ચેતસાતિઆદિ સબ્બં સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૦-૨૪૧) વિત્થારિતમેવ. મયમ્પિ ખો, આવુસો, સાવકાનં એવં ધમ્મં દેસેમાતિ ઇદમ્પિ તે પુરિમનયેનેવ સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા વદન્તિ. તિત્થિયાનઞ્હિ સમયે પઞ્ચનીવરણપ્પહાનં વા મેત્તાદિબ્રહ્મવિહારભાવના વા નત્થિ. કિં ગતિકા હોતીતિ કિં નિપ્ફત્તિ હોતિ. કિં પરમાતિ કિં ઉત્તમા. કિં ફલાતિ કિં આનિસંસા. કિં પરિયોસાનાતિ કિં નિટ્ઠા. મેત્તાસહગતન્તિ મેત્તાય સહગતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. એસેવ નયો સબ્બત્થ. વિવેકનિસ્સિતાદીનિ વુત્તત્થાનેવ.

અપ્પટિકૂલન્તિ દુવિધં અપ્પટિકૂલં – સત્તઅપ્પટિકૂલઞ્ચ, સઙ્ખારઅપ્પટિકૂલઞ્ચ. તસ્મિં અપ્પટિકૂલે ઇટ્ઠે વત્થુસ્મિન્તિ અત્થો. પટિકૂલસઞ્ઞીતિ અનિટ્ઠસઞ્ઞી. કથં પનેત્થ એવં વિહરતિ? અસુભફરણં વા અનિચ્ચન્તિ મનસિકારં વા કરોન્તો. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘કથં અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. ઇટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં અસુભાય વા ફરતિ, અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતી’’તિ. પટિકૂલે પન અનિટ્ઠે વત્થુસ્મિં મેત્તાફરણં વા ધાતુમનસિકારં વા કરોન્તો અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ નામ. યથાહ ‘‘કથં પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. અનિટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં મેત્તાય વા ફરતિ, ધાતુતો વા ઉપસંહરતી’’તિ (પટિ. મ. ૨.૧૭). ઉભયમિસ્સકપદેસુપિ એસેવ નયો. અપ્પટિકૂલપ્પટિકૂલેસુ હિ તદેવ અસુભફરણં વા અનિચ્ચન્તિ મનસિકારં વા કરોન્તો પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ નામ. પટિકૂલાપટિકૂલેસુ ચ તદેવ મેત્તાફરણં વા ધાતુમનસિકારં વા કરોન્તો અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ નામ. ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૨.૧૭) નયેન વુત્તં પન છળઙ્ગુપેક્ખં પવત્તયમાનો ‘‘અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલે ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો તત્થ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો’’તિ વેદિતબ્બો.

એત્તાવતા ચ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો મેત્તાય તિકચતુક્કજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તદેવ પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તસ્સ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં અરિયિદ્ધિયા ચ દસ્સિતત્તા દેસના વિનિવટ્ટેતબ્બા સિયા. ઇદં પન મેત્તાઝાનં પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તોપિ યો અરહત્તં પાપુણિતું ન સક્કોતિ, યસ્મા તસ્સ અરહત્તપરમા મેત્તા ન હોતિ. યંપરમા પન હોતિ, તં દસ્સેતબ્બં. તસ્મા તસ્સ દસ્સનત્થં અયં દેસના આરદ્ધા. પરતો સબ્બસો વા પન રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમાતિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન પુન દેસનારમ્ભપયોજનં વેદિતબ્બં.

સુભપરમન્તિ સુભનિટ્ઠં, સુભકોટિકં, સુભનિપ્ફત્તિં. ઇધપઞ્ઞસ્સાતિ ઇધેવ પઞ્ઞા અસ્સ, નયિમં લોકં અતિક્કમતીતિ ઇધપઞ્ઞો, તસ્સ ઇધપઞ્ઞસ્સ, લોકિયપઞ્ઞસ્સાતિ અત્થો. ઉત્તરિવિમુત્તિં અપ્પટિવિજ્ઝતોતિ લોકુત્તરધમ્મં અપ્પટિવિજ્ઝન્તસ્સ. યો પન પટિવિજ્ઝિતું સક્કોતિ, તસ્સ અરહત્તપરમાવ મેત્તા હોતીતિ અત્થો. કરુણાદીસુપિ એસેવ નયો.

કસ્મા પનેતાસં મેત્તાદીનં સુભપરમાદિતા વુત્તા ભગવતાતિ? સભાગવસેન તસ્સ તસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા. મેત્તાવિહારિસ્સ હિ સત્તા અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, અથસ્સ અપ્પટિકૂલપરિચયા અપ્પટિકૂલેસુ પરિસુદ્ધવણ્ણેસુ નીલાદીસુ ચિત્તં ઉપસંહરતો અપ્પકસિરેનેવ તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. ઇતિ મેત્તા સુભવિમોક્ખસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ, ન તતો પરં, તસ્મા સુભપરમાતિ વુત્તા.

કરુણાવિહારિસ્સ ઉણ્હાભિઘાતાદિરૂપનિમિત્તં સત્તદુક્ખં સમનુપસ્સન્તસ્સ કરુણાય પવત્તિસમ્ભવતો રૂપે આદીનવો પરિવિદિતો હોતિ, અથસ્સ પરિવિદિતરૂપાદીનવત્તા પથવીકસિણાદીસુ અઞ્ઞતરં ઉગ્ઘાટેત્વા રૂપનિસ્સરણે આકાસે ચિત્તં ઉપસંહરતો અપ્પકસિરેનેવ તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. ઇતિ કરુણા આકાસાનઞ્ચાયતનસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ, ન તતો પરં, તસ્મા આકાસાનઞ્ચાયતનપરમાતિ વુત્તા.

મુદિતાવિહારિસ્સ પન તેન તેન પામોજ્જકારણેન ઉપ્પન્નપામોજ્જસત્તાનં વિઞ્ઞાણં સમનુપસ્સન્તસ્સ મુદિતાય પવત્તિસમ્ભવતો વિઞ્ઞાણગ્ગહણપરિચિતં હોતિ, અથસ્સ અનુક્કમાધિગતં આકાસાનઞ્ચાયતનં અતિક્કમ્મ આકાસનિમિત્તગોચરે વિઞ્ઞાણે ચિત્તં ઉપસંહરતો અપ્પકસિરેનેવ તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. ઇતિ મુદિતા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ, ન તતો પરં, તસ્મા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનપરમાતિ વુત્તા.

ઉપેક્ખાવિહારિસ્સ પન ‘‘સત્તા સુખિતા વા હોન્તુ, દુક્ખતો વા વિમુચ્ચન્તુ, સમ્પત્તસુખતો વા મા વિગચ્છન્તૂ’’તિ આભોગાભાવતો સુખદુક્ખાદિપરમત્થગાહવિમુખસમ્ભવતો અવિજ્જમાનગ્ગહણદુક્ખચિત્તં હોતિ. અથસ્સ પરમત્થગાહતો વિમુખભાવપરિચિતચિત્તસ્સ પરમત્થતો અવિજ્જમાનગ્ગહણદુક્ખચિત્તસ્સ ચ અનુક્કમાધિગતં વિઞ્ઞાણાઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મસમ્ભવતો અવિજ્જમાને પરમત્થભૂતસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ અભાવે ચિત્તં ઉપસંહરતો અપ્પકસિરેનેવ તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. ઇતિ ઉપેક્ખા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ, ન તતો પરં, તસ્મા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનપરમાતિ વુત્તા. દેસનાપરિયોસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તં પત્તાતિ.