૨. પરિયાયસુત્તવણ્ણના

૨૩૩. દુતિયે સમ્બહુલાતિ વિનયપરિયાયેન તયો જના સમ્બહુલાતિ વુચ્ચન્તિ, તતો પરં સઙ્ઘો. સુત્તન્તપરિયાયેન તયો તયો એવ, તતો ઉદ્ધં સમ્બહુલા. ઇધ સુત્તન્તપરિયાયેન સમ્બહુલાતિ વેદિતબ્બા. પિણ્ડાય પવિસિંસૂતિ પિણ્ડાય પવિટ્ઠા. તે પન ન તાવ પવિટ્ઠા, ‘‘પવિસિસ્સામા’’તિ નિક્ખન્તત્તા પન પવિસિંસૂતિ વુત્તા. યથા કિં? યથા ‘‘ગામં ગમિસ્સામી’’તિ નિક્ખન્તપુરિસો તં ગામં અપત્તોપિ ‘‘કહં ઇત્થન્નામો’’તિ વુત્તે ‘‘ગામં ગતો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં. પરિબ્બાજકાનં આરામોતિ જેતવનસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો અત્થિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. સમણો આવુસોતિ આવુસો તુમ્હાકં સત્થા સમણો ગોતમો.

મયમ્પિ ખો આવુસો સાવકાનં એવં ધમ્મં દેસેમાતિ તિત્થિયાનં સમયે ‘‘પઞ્ચ નીવરણા પહાતબ્બા, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવેતબ્બા’’તિ એતં નત્થિ. તે પન આરામં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠત્વા અઞ્ઞં ઓલોકેન્તો વિય અઞ્ઞવિહિતકા વિય હુત્વા ભગવતો ધમ્મદેસનં સુણન્તિ. તતો ‘‘સમણો ગોતમો ‘ઇદં પજહથ ઇદં ભાવેથા’તિ વદતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા અત્તનો આરામં ગન્ત્વા આરામમજ્ઝે આસનં પઞ્ઞાપેત્વા ઉપટ્ઠાયકઉપટ્ઠાયિકાહિ પરિવુતા સીસં ઉક્ખિપિત્વા કાયં ઉન્નામેત્વા અત્તનો સયમ્ભૂઞાણેન પટિવિદ્ધાકારં દસ્સેન્તા – ‘‘પઞ્ચ નીવરણા નામ પહાતબ્બા, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા નામ ભાવેતબ્બા’’તિ કથેન્તિ.

ઇધ નો આવુસોતિ એત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં પઞ્ઞાપને. કો વિસેસોતિ કિં અધિકં? કો અધિપ્પયાસોતિ કો અધિકપ્પયોગો? કિં નાનાકરણન્તિ કિં નાનત્તં? ધમ્મદેસનાય વા ધમ્મદેસનન્તિ યદિદં સમણસ્સ વા ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનાય સદ્ધિં અમ્હાકં ધમ્મદેસનં, અમ્હાકં વા ધમ્મદેસનાય સદ્ધિં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનં આરબ્ભ નાનાકરણં વુચ્ચેય્ય, તં કિન્નામાતિ વદન્તિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો.

નેવ અભિનન્દિંસૂતિ ‘‘એવમેવ’’ન્તિ ન સમ્પટિચ્છિંસુ. નપ્પટિક્કોસિંસૂતિ ‘‘નયિદં એવ’’ન્તિ ન પટિસેધિંસુ. કિં પન તે પહોન્તા એવં અકંસુ, ઉદાહુ અપ્પહોન્તાતિ? પહોન્તા. ન હિ તે એત્તકં કથં કથેતું ન સક્કોન્તિ ‘‘આવુસો તુમ્હાકં સમયે પઞ્ચ નીવરણા પહાતબ્બા નામ નત્થિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવેતબ્બા નામ નત્થી’’તિ. એવં પન તેસં અહોસિ – ‘‘અત્થિ નો એતં કથાપાભતં, મયં એતં સત્થુ આરોચેસ્સામ, અથ નો સત્થા મધુરધમ્મદેસનં દેસેસ્સતી’’તિ.

પરિયાયોતિ કારણં. ન ચેવ સમ્પાયિસ્સન્તીતિ સમ્પાદેત્વા કથેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ઉત્તરિઞ્ચ વિઘાતન્તિ અસમ્પાયનતો ઉત્તરિમ્પિ દુક્ખં આપજ્જિસ્સન્તિ. સમ્પાદેત્વા કથેતું અસક્કોન્તાનઞ્હિ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ. યથા તં, ભિક્ખવે, અવિસયસ્મિન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, યથાતિ કારણવચનં, યસ્મા અવિસયે પઞ્હો પુચ્છિતોતિ અત્થો. સદેવકેતિ સહ દેવેહિ સદેવકે. સમારકાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં તીણિ ઠાનાનિ લોકે પક્ખિપિત્વા દ્વે પજાયાતિ, પઞ્ચહિપિ સત્તલોકમેવ પરિયાદિયિત્વા એતસ્મિં સદેવકાદિભેદે લોકે દેવં વા મનુસ્સં વા ન સમનુપસ્સામીતિ દીપેતિ. ઇતો વા પન સુત્વાતિ ઇતો વા પન મમ સાસનતો સુત્વા. ઇતો સુત્વા હિ તથાગતો તથાગતસાવકોપિ આરાધેય્ય, પરિતોસેય્ય, અઞ્ઞથા આરાધના નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ અત્તનો તેસં પઞ્હાનં વેય્યાકરણેન ચિત્તારાધનં દસ્સેન્તો કતમો ચ ભિક્ખવે પરિયાયોતિઆદિમાહ. તત્થ અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દોતિ અત્તનો પઞ્ચક્ખન્ધે આરબ્ભ ઉપ્પન્નછન્દરાગો. બહિદ્ધા કામચ્છન્દોતિ પરેસં પઞ્ચક્ખન્ધે આરબ્ભ ઉપ્પન્નછન્દરાગો. ઉદ્દેસં ગચ્છતીતિ ગણનં ગચ્છતિ. અજ્ઝત્તં બ્યાપાદોતિ અત્તનો હત્થપાદાદીસુ ઉપ્પન્નપટિઘો. બહિદ્ધા બ્યાપાદોતિ પરેસં તેસુ ઉપ્પન્નપટિઘો. અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છાતિ અત્તનો ખન્ધેસુ વિમતિ. બહિદ્ધા ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છાતિ બહિદ્ધા અટ્ઠસુ ઠાનેસુ મહાવિચિકિચ્છા. અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ સતીતિ અજ્ઝત્તિકે સઙ્ખારે પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના સતિ. બહિદ્ધા ધમ્મેસુ સતીતિ બહિદ્ધા સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના સતિ. ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગેપિ એસેવ નયો.

કાયિકન્તિ ચઙ્કમં અધિટ્ઠહન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. ચેતસિકન્તિ – ‘‘ન તાવાહં ઇમં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામિ, યાવ મે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિસ્સતી’’તિ એવં કાયપયોગં વિના ઉપ્પન્નવીરિયં. કાયપ્પસ્સદ્ધીતિ તિણ્ણં ખન્ધાનં દરથપસ્સદ્ધિ. ચિત્તપ્પસ્સદ્ધીતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ દરથપસ્સદ્ધિ. ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગે સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસદિસોવ વિનિચ્છયો.

ઇમસ્મિં સુત્તે મિસ્સકસમ્બોજ્ઝઙ્ગા કથિતા. એતેસુ હિ અજ્ઝત્તધમ્મેસુ સતિ, પવિચયો, ઉપેક્ખાતિ ઇમે અત્તનો ખન્ધારમ્મણત્તા લોકિયાવ હોન્તિ, તથા મગ્ગં અપત્તં કાયિકવીરિયં. અવિતક્કઅવિચારા પન પીતિસમાધી કિઞ્ચાપિ રૂપાવચરા હોન્તિ, રૂપાવચરે પન બોજ્ઝઙ્ગા ન લબ્ભન્તીતિ લોકુત્તરાવ હોન્તિ. યે ચ થેરા બ્રહ્મવિહારવિપસ્સનાપાદકજ્ઝાનાદીસુ બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તિ, તેસં મતેન રૂપાવચરાપિ અરૂપાવચરાપિ હોન્તિ. બોજ્ઝઙ્ગેસુ હિ અરૂપાવચરે પીતિયેવ એકન્તેન ન લબ્ભતિ, સેસા છ મિસ્સકાવ હોન્તીતિ. દેસનાપરિયોસાને કેચિ ભિક્ખૂ સોતાપન્ના જાતા, કેચિ સકદાગામી, કેચિ અનાગામી, કેચિ અરહન્તોતિ.