૧. સમાધિવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૧૦૭૧. સચ્ચસંયુત્તસ્સ પઠમે સમાધિં, ભિક્ખવેતિ તે કિર ભિક્ખૂ ચિત્તેકગ્ગતાય પરિહાયન્તિ, અથ નેસં સત્થા – ‘‘એવમેતે ચિત્તેકગ્ગતં લભિત્વા, કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેત્વા, વિસેસં પાપુણિસ્સન્તી’’તિ ઇમં દેસનં આરભિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યોગો કરણીયોતિ એત્થ યથાભૂતાદિવસેન કારણચ્છેદો વેદિતબ્બો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ભિક્ખવે, યસ્મા સમાહિતો ભિક્ખુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તસ્મા તુમ્હેહિ ચ સમાહિતેહિ ચતુન્નં સચ્ચાનં યથાભૂતં પજાનનત્થાય ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યોગો કરણીયો. તથા યસ્મા ચત્તારિ સચ્ચાનિ તથાગતસ્સેવ પાતુભાવા પાકટાનિ હોન્તિ, યસ્મા ચ તથાગતેન સુવિભત્તાનિ, યસ્મા ચ તેસુ અપરિમાણા વણ્ણા અપરિમાણાનિ પદબ્યઞ્જનાનિ, યસ્મા ચ તેસં અપ્પટિવિદ્ધત્તા વટ્ટં વડ્ઢતિ, તેસં પટિવિદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ન વડ્ઢતિ, તસ્મા ‘‘એવં નો વટ્ટં ન વડ્ઢિસ્સતી’’તિ તુમ્હેહિ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યોગો કરણીયો.

૨. પટિસલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૧૦૭૨. દુતિયં કાયવિવેકવિકલાનં કાયવિવેકપટિલાભત્થાય વુત્તં.

૩. પઠમકુલપુત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૭૩-૭૫. તતિયે અભિસમયાયાતિ અભિસમયત્થાય. સમણબ્રાહ્મણાતિ ચેત્થ સાસનાવચરા અધિપ્પેતા. તથા ચતુત્થપઞ્ચમેસુ, તેન તેન અભિલાપેન બુજ્ઝનકાનં પન અજ્ઝાસયેનેતાનિ વુત્તાનિ.

૬. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૦૭૬. છટ્ઠે અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેસુન્તિ અભિસમ્બુદ્ધો અહન્તિ એવં અત્તાનં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસયિંસુ. ઇમસ્મિઞ્હિ સુત્તે સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા ચ સમણગહણેન ગહિતા.

૧૦. તિરચ્છાનકથાસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૦. દસમે અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં. તિરચ્છાનકથન્તિ અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતં કથં. રાજકથન્તિઆદીસુ રાજાનં આરબ્ભ ‘‘મહાસમ્મતો મન્ધાતા ધમ્માસોકો એવં મહાનુભાવો’’તિઆદિના નયેન પવત્તકથા રાજકથા. એસ નયો ચોરકથાદીસુ. તેસુ ‘‘અસુકો રાજા અભિરૂપો દસ્સનીયો’’તિઆદિના નયેન ગેહસિતકથાવ તિરચ્છાનકથા હોતિ. ‘‘સોપિ નામ એવં મહાનુભાવો ખયં ગતો’’તિ એવં પવત્તા પન કમ્મટ્ઠાનભાવે તિટ્ઠતિ. ચોરેસુપિ ‘‘મૂલદેવો એવં મહાનુભાવો મેઘમાલો એવં મહાનુભાવો’’તિ તેસં કમ્મં પટિચ્ચ ‘‘અહો સૂરા’’તિ ગેહસિતકથાવ તિરચ્છાનકથા. યુદ્ધેપિ ભારતયુદ્ધાદીસુ ‘‘અસુકેન અસુકો એવં મારિતો એવં વિદ્ધો’’તિ કામસ્સાદવસેનેવ કથા તિરચ્છાનકથા, ‘‘તેપિ નામ ખયં ગતા’’તિ એવં પવત્તા પન સબ્બત્થ કમ્મટ્ઠાનમેવ હોતિ. અપિચ અન્નાદીસુ ‘‘એવં વણ્ણવન્તં ગન્ધવન્તં રસવન્તં ફસ્સસમ્પન્નં ખાદિમ્હ ભુઞ્જિમ્હ પિવિમ્હ પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિ કામસ્સાદવસેન કથેતું ન વટ્ટતિ. સાત્થકં પન કત્વા ‘‘પુબ્બે એવં વણ્ણાદિસમ્પન્નં અન્નં પાનં વત્થં સયનં માલં ગન્ધં વિલેપનં સીલવન્તાનં અદમ્હ, ચેતિયે પૂજં અકરિમ્હા’’તિ કથેતું વટ્ટતિ.

ઞાતિકથાદીસુપિ ‘‘અમ્હાકં ઞાતકા સૂરા સમત્થા’’તિ વા, ‘‘પુબ્બે મયં એવં વિચિત્રેહિ યાનેહિ વિચરિમ્હા’’તિ વા અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ. સાત્થકં પન કત્વા ‘‘તેપિ નો ઞાતકા ખયં ગતા’’તિ વા, ‘‘પુબ્બે મયં એવરૂપા ઉપાહના સઙ્ઘસ્સ અદમ્હા’’તિ વા કથેતબ્બા. ગામકથાદીસુપિ સુનિવિટ્ઠદુન્નિવિટ્ઠસુભિક્ખદુબ્ભિક્ખાદિવસેન વા ‘‘અસુકગામવાસિનો સૂરા સમત્થા’’તિ વા એવં અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિ વા, ‘‘ખયં ગતા’’તિ વા વત્તું વટ્ટતિ. નિગમનગરજનપદકથાસુપિ એસેવ નયો.

ઇત્થિકથાપિ વણ્ણસણ્ઠાનાદીનિ પટિચ્ચ અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા’’તિ એવમેવ વટ્ટતિ. સૂરકથાપિ ‘‘નન્દિમિત્તો નામ યોધો સૂરો અહોસી’’તિ અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધો પસન્નો અહોસિ, ખયં ગતો’’તિ એવમેવ વટ્ટતિ. સુરાકથાતિપિ પાઠો. સાપિ ચેસા સુરાકથા ‘‘એવરૂપા નામ સુરા પીતા રતિજનની હોતી’’તિ અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, આદીનવવસેન પન ‘‘ઉમ્મત્તકસંવત્તનિકા’’તિઆદિના નયેન વટ્ટતિ. વિસિખાકથાપિ ‘‘અસુકવિસિખા સુનિવિટ્ઠા દુન્નિવિટ્ઠા’’તિ વા, ‘‘અસુકવિસિખાય વાસિનો સૂરા સમત્થા’’તિ વા અસ્સાદવસેનેવ વત્તું ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા’’તિ એચ્ચેવં વટ્ટતિ. કુમ્ભટ્ઠાનકથાતિ ઉદકતિત્થકથા વુચ્ચતિ, કુમ્ભદાસિકથા વા. સાપિ ‘‘પાસાદિકા નચ્ચિતું ગાયિતું છેકા’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિઆદિના નયેનેવ વટ્ટતિ.

પુબ્બપેતકથાતિ અતીતઞાતિકથા. તત્થ વત્તમાનઞાતિકથાસદિસોવ વિનિચ્છયો. નાનત્તકથાતિ પુરિમપચ્છિમકથાહિ વિમુત્તા અવસેસા નાનાસભાવા નિરત્થકકથા. લોકક્ખાયિકાતિ ‘‘અયં લોકો કેન નિમ્મિતો, અસુકેન નામ નિમ્મિતો, કાકો સેતો અટ્ઠીનં સેતત્તા, બલાકા રત્તા લોહિતસ્સ રત્તત્તા’’તિ એવમાદિકા લોકાયતવિતણ્ડસલ્લાપકથા. સમુદ્દક્ખાયિકા નામ ‘‘કસ્મા સમુદ્દો સાગરો, સાગરદેવેન ખનિતત્તા સાગરો, ખતો મેતિ હત્થમુદ્દાય નિવેદિતત્તા સમુદ્દો’’તિ એવમાદિકા નિરત્થકસમુદ્દક્ખાયિકકથા. ઇતિ ભવો ઇતિ અભવોતિ યં વા તં વા નિરત્થકકારણં વત્વા પવત્તિતકથા ઇતિભવાભવકથા. એત્થ ચ ભવોતિ સસ્સતં, અભવોતિ ઉચ્છેદં. ભવોતિ વુદ્ધિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ કામસુખં, અભવોતિ અત્તકિલમથો. ઇતિ ઇમાય છબ્બિધાય ઇતિભવાભવકથાય સદ્ધિં બાત્તિંસ તિરચ્છાનકથા નામ હોન્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પઠમો વગ્ગો.