૧૨. સચ્ચસંયુત્તં

૧. સમાધિવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૧૦૭૧. સચ્ચસંયુત્તસ્સ પઠમે સમાધિં, ભિક્ખવેતિ તે કિર ભિક્ખૂ ચિત્તેકગ્ગતાય પરિહાયન્તિ, અથ નેસં સત્થા – ‘‘એવમેતે ચિત્તેકગ્ગતં લભિત્વા, કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેત્વા, વિસેસં પાપુણિસ્સન્તી’’તિ ઇમં દેસનં આરભિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યોગો કરણીયોતિ એત્થ યથાભૂતાદિવસેન કારણચ્છેદો વેદિતબ્બો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ભિક્ખવે, યસ્મા સમાહિતો ભિક્ખુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તસ્મા તુમ્હેહિ ચ સમાહિતેહિ ચતુન્નં સચ્ચાનં યથાભૂતં પજાનનત્થાય ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યોગો કરણીયો. તથા યસ્મા ચત્તારિ સચ્ચાનિ તથાગતસ્સેવ પાતુભાવા પાકટાનિ હોન્તિ, યસ્મા ચ તથાગતેન સુવિભત્તાનિ, યસ્મા ચ તેસુ અપરિમાણા વણ્ણા અપરિમાણાનિ પદબ્યઞ્જનાનિ, યસ્મા ચ તેસં અપ્પટિવિદ્ધત્તા વટ્ટં વડ્ઢતિ, તેસં પટિવિદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ન વડ્ઢતિ, તસ્મા ‘‘એવં નો વટ્ટં ન વડ્ઢિસ્સતી’’તિ તુમ્હેહિ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યોગો કરણીયો.

૨. પટિસલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૧૦૭૨. દુતિયં કાયવિવેકવિકલાનં કાયવિવેકપટિલાભત્થાય વુત્તં.

૩. પઠમકુલપુત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૭૩-૭૫. તતિયે અભિસમયાયાતિ અભિસમયત્થાય. સમણબ્રાહ્મણાતિ ચેત્થ સાસનાવચરા અધિપ્પેતા. તથા ચતુત્થપઞ્ચમેસુ, તેન તેન અભિલાપેન બુજ્ઝનકાનં પન અજ્ઝાસયેનેતાનિ વુત્તાનિ.

૬. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૦૭૬. છટ્ઠે અભિસમ્બુદ્ધં પકાસેસુન્તિ અભિસમ્બુદ્ધો અહન્તિ એવં અત્તાનં અભિસમ્બુદ્ધં પકાસયિંસુ. ઇમસ્મિઞ્હિ સુત્તે સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા ચ સમણગહણેન ગહિતા.

૧૦. તિરચ્છાનકથાસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૦. દસમે અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં. તિરચ્છાનકથન્તિ અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતં કથં. રાજકથન્તિઆદીસુ રાજાનં આરબ્ભ ‘‘મહાસમ્મતો મન્ધાતા ધમ્માસોકો એવં મહાનુભાવો’’તિઆદિના નયેન પવત્તકથા રાજકથા. એસ નયો ચોરકથાદીસુ. તેસુ ‘‘અસુકો રાજા અભિરૂપો દસ્સનીયો’’તિઆદિના નયેન ગેહસિતકથાવ તિરચ્છાનકથા હોતિ. ‘‘સોપિ નામ એવં મહાનુભાવો ખયં ગતો’’તિ એવં પવત્તા પન કમ્મટ્ઠાનભાવે તિટ્ઠતિ. ચોરેસુપિ ‘‘મૂલદેવો એવં મહાનુભાવો મેઘમાલો એવં મહાનુભાવો’’તિ તેસં કમ્મં પટિચ્ચ ‘‘અહો સૂરા’’તિ ગેહસિતકથાવ તિરચ્છાનકથા. યુદ્ધેપિ ભારતયુદ્ધાદીસુ ‘‘અસુકેન અસુકો એવં મારિતો એવં વિદ્ધો’’તિ કામસ્સાદવસેનેવ કથા તિરચ્છાનકથા, ‘‘તેપિ નામ ખયં ગતા’’તિ એવં પવત્તા પન સબ્બત્થ કમ્મટ્ઠાનમેવ હોતિ. અપિચ અન્નાદીસુ ‘‘એવં વણ્ણવન્તં ગન્ધવન્તં રસવન્તં ફસ્સસમ્પન્નં ખાદિમ્હ ભુઞ્જિમ્હ પિવિમ્હ પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિ કામસ્સાદવસેન કથેતું ન વટ્ટતિ. સાત્થકં પન કત્વા ‘‘પુબ્બે એવં વણ્ણાદિસમ્પન્નં અન્નં પાનં વત્થં સયનં માલં ગન્ધં વિલેપનં સીલવન્તાનં અદમ્હ, ચેતિયે પૂજં અકરિમ્હા’’તિ કથેતું વટ્ટતિ.

ઞાતિકથાદીસુપિ ‘‘અમ્હાકં ઞાતકા સૂરા સમત્થા’’તિ વા, ‘‘પુબ્બે મયં એવં વિચિત્રેહિ યાનેહિ વિચરિમ્હા’’તિ વા અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ. સાત્થકં પન કત્વા ‘‘તેપિ નો ઞાતકા ખયં ગતા’’તિ વા, ‘‘પુબ્બે મયં એવરૂપા ઉપાહના સઙ્ઘસ્સ અદમ્હા’’તિ વા કથેતબ્બા. ગામકથાદીસુપિ સુનિવિટ્ઠદુન્નિવિટ્ઠસુભિક્ખદુબ્ભિક્ખાદિવસેન વા ‘‘અસુકગામવાસિનો સૂરા સમત્થા’’તિ વા એવં અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિ વા, ‘‘ખયં ગતા’’તિ વા વત્તું વટ્ટતિ. નિગમનગરજનપદકથાસુપિ એસેવ નયો.

ઇત્થિકથાપિ વણ્ણસણ્ઠાનાદીનિ પટિચ્ચ અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા’’તિ એવમેવ વટ્ટતિ. સૂરકથાપિ ‘‘નન્દિમિત્તો નામ યોધો સૂરો અહોસી’’તિ અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધો પસન્નો અહોસિ, ખયં ગતો’’તિ એવમેવ વટ્ટતિ. સુરાકથાતિપિ પાઠો. સાપિ ચેસા સુરાકથા ‘‘એવરૂપા નામ સુરા પીતા રતિજનની હોતી’’તિ અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, આદીનવવસેન પન ‘‘ઉમ્મત્તકસંવત્તનિકા’’તિઆદિના નયેન વટ્ટતિ. વિસિખાકથાપિ ‘‘અસુકવિસિખા સુનિવિટ્ઠા દુન્નિવિટ્ઠા’’તિ વા, ‘‘અસુકવિસિખાય વાસિનો સૂરા સમત્થા’’તિ વા અસ્સાદવસેનેવ વત્તું ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા’’તિ એચ્ચેવં વટ્ટતિ. કુમ્ભટ્ઠાનકથાતિ ઉદકતિત્થકથા વુચ્ચતિ, કુમ્ભદાસિકથા વા. સાપિ ‘‘પાસાદિકા નચ્ચિતું ગાયિતું છેકા’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિઆદિના નયેનેવ વટ્ટતિ.

પુબ્બપેતકથાતિ અતીતઞાતિકથા. તત્થ વત્તમાનઞાતિકથાસદિસોવ વિનિચ્છયો. નાનત્તકથાતિ પુરિમપચ્છિમકથાહિ વિમુત્તા અવસેસા નાનાસભાવા નિરત્થકકથા. લોકક્ખાયિકાતિ ‘‘અયં લોકો કેન નિમ્મિતો, અસુકેન નામ નિમ્મિતો, કાકો સેતો અટ્ઠીનં સેતત્તા, બલાકા રત્તા લોહિતસ્સ રત્તત્તા’’તિ એવમાદિકા લોકાયતવિતણ્ડસલ્લાપકથા. સમુદ્દક્ખાયિકા નામ ‘‘કસ્મા સમુદ્દો સાગરો, સાગરદેવેન ખનિતત્તા સાગરો, ખતો મેતિ હત્થમુદ્દાય નિવેદિતત્તા સમુદ્દો’’તિ એવમાદિકા નિરત્થકસમુદ્દક્ખાયિકકથા. ઇતિ ભવો ઇતિ અભવોતિ યં વા તં વા નિરત્થકકારણં વત્વા પવત્તિતકથા ઇતિભવાભવકથા. એત્થ ચ ભવોતિ સસ્સતં, અભવોતિ ઉચ્છેદં. ભવોતિ વુદ્ધિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ કામસુખં, અભવોતિ અત્તકિલમથો. ઇતિ ઇમાય છબ્બિધાય ઇતિભવાભવકથાય સદ્ધિં બાત્તિંસ તિરચ્છાનકથા નામ હોન્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પઠમો વગ્ગો.

૨. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનવગ્ગો

૧. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૧. દુતિયસ્સ પઠમે બારાણસિયન્તિ એવંનામકે નગરે. ઇસિપતને મિગદાયેતિ ઇસીનં પતનુપ્પતનવસેન એવંલદ્ધનામે મિગાનં અભયદાનવસેન દિન્નત્તા મિગદાયસઙ્ખાતે આરામે. એત્થ હિ ઉપ્પન્નુપ્પન્ના સબ્બઞ્ઞુઇસયો પતન્તિ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થં નિસીદન્તીતિ અત્થો. નન્દમૂલકપબ્ભારતો સત્તાહચ્ચયેન નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતા અનોતત્તદહે કતમુખધોવનાદિકિચ્ચા આકાસેન આગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધઇસયોપેત્થ ઓતરણવસેન પતન્તિ, ઉપોસથત્થઞ્ચ અનુપોસથત્થઞ્ચ સન્નિપતન્તિ, ગન્ધમાદનં પટિગચ્છન્તાપિ તતોવ ઉપ્પતન્તીતિ ઇમિના ઇસીનં પતનુપ્પતનવસેન તં ‘‘ઇસિપતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

આમન્તેસીતિ દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારતો પટ્ઠાય પારમિયો પૂરેન્તો અનુપુબ્બેન પચ્છિમભવે કતાભિનિક્ખમનો અનુપુબ્બેન બોધિમણ્ડં પત્વા તત્થ અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો મારબલં ભિન્દિત્વા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્છિમયામાવસાને દસસહસ્સિલોકધાતું ઉન્નાદેન્તો સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા સત્ત સત્તાહાનિ બોધિમણ્ડે વીતિનામેત્વા મહાબ્રહ્મુના આયાચિતધમ્મદેસનો બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેત્વા લોકાનુગ્ગહેન બારાણસિં ગન્ત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે સઞ્ઞાપેત્વા ધમ્મચક્કં પવત્તેતુકામો આમન્તેસિ.

દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તાતિ દ્વે ઇમે, ભિક્ખવે, કોટ્ઠાસા. ઇમસ્સ પન પદસ્સ સહ સમુદાહારેન સમુદાહારનિગ્ઘોસો હેટ્ઠા અવીચિં ઉપરિ ભવગ્ગં પત્વા દસસહસ્સિલોકધાતું પત્થરિત્વા અટ્ઠાસિ. તસ્મિંયેવ સમયે અટ્ઠારસકોટિસઙ્ખા બ્રહ્માનો સમાગચ્છિંસુ, પચ્છિમદિસાય સૂરિયો અત્થમેતિ, પાચીનદિસાય આસાળ્હનક્ખત્તેન યુત્તો પુણ્ણચન્દો ઉગ્ગચ્છતિ. તસ્મિં સમયે ભગવા ઇમં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તં આરભન્તો ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પબ્બજિતેનાતિ ગિહિસંયોજનં છિન્દિત્વા પબ્બજ્જુપગતેન. ન સેવિતબ્બાતિ ન વળઞ્જેતબ્બા. યો ચાયં કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગોતિ યો ચ અયં વત્થુકામેસુ કિલેસકામસુખસ્સ અનુયોગો. હીનોતિ લામકો. ગમ્મોતિ ગામવાસીનં સન્તકો. પોથુજ્જનિકોતિ અન્ધબાલજનેન આચિણ્ણો. અનરિયોતિ ન અરિયો ન વિસુદ્ધો ન ઉત્તમો ન વા અરિયાનં સન્તકો. અનત્થસંહિતોતિ ન અત્થસંહિતો, હિતસુખાવહકારણં અનિસ્સિતોતિ અત્થો. અત્તકિલમથાનુયોગોતિ અત્તનો કિલમથસ્સ અનુયોગો, અત્તનો દુક્ખકરણન્તિ અત્થો. દુક્ખોતિ કણ્ટકાપસ્સયસેય્યાદીહિ અત્તમારણેહિ દુક્ખાવહો.

પઞ્ઞાચક્ખું કરોતીતિ ચક્ખુકરણી. દુતિયપદં તસ્સેવ વેવચનં. ઉપસમાયાતિ કિલેસૂપસમત્થાય. અભિઞ્ઞાયાતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં અભિજાનનત્થાય. સમ્બોધાયાતિ તેસંયેવ સમ્બુજ્ઝનત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં સિયા, તં હેટ્ઠા તત્થ તત્થ વુત્તમેવ. સચ્ચકથાપિ સબ્બાકારેનેવ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૨૯) વિત્થારિતા.

તિપરિવટ્ટન્તિ સચ્ચઞાણકિચ્ચઞાણકતઞાણસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં પરિવટ્ટાનં વસેન તિપરિવટ્ટં. એત્થ હિ ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં, ઇદં દુક્ખસમુદય’’ન્તિ એવં ચતૂસુ સચ્ચેસુ યથાભૂતં ઞાણં સચ્ચઞાણં નામ. તેસુયેવ ‘‘પરિઞ્ઞેય્યં પહાતબ્બ’’ન્તિ એવં કત્તબ્બકિચ્ચજાનનઞાણં કિચ્ચઞાણં નામ. ‘‘પરિઞ્ઞાતં પહીન’’ન્તિ એવં તસ્સ તસ્સ કિચ્ચસ્સ કતભાવજાનનઞાણં કતઞાણં નામ. દ્વાદસાકારન્તિ તેસંયેવ એકેકસ્મિં સચ્ચે તિણ્ણં તિણ્ણં આકારાનં વસેન દ્વાદસાકારં. ઞાણદસ્સનન્તિ એતેસં તિપરિવટ્ટાનં દ્વાદસન્નં આકારાનં વસેન ઉપ્પન્નઞાણસઙ્ખાતં દસ્સનં. ધમ્મચક્ખુન્તિ અઞ્ઞત્થ તયો મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ ધમ્મચક્ખુ નામ હોન્તિ, ઇધ પઠમમગ્ગોવ.

ધમ્મચક્કેતિ પટિવેધઞાણે ચેવ દેસનાઞાણે ચ. બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ હિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ઉપ્પન્નં દ્વાદસાકારં પટિવેધઞાણમ્પિ, ઇસિપતને નિસિન્નસ્સ દ્વાદસાકારાય સચ્ચદેસનાય પવત્તિતં દેસનાઞાણમ્પિ ધમ્મચક્કં નામ. ઉભયમ્પિ હેતં દસબલસ્સ ઉરે પવત્તઞાણમેવ. ઇમાય દેસનાય પકાસેન્તેન ભગવતા ધમ્મચક્કં પવત્તિતં નામ. તં પનેતં ધમ્મચક્કં યાવ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાતિ, તાવ નં ભગવા પવત્તેતિ નામ, પતિટ્ઠિતે ચ પવત્તિતં નામ. તં સન્ધાય પવત્તિતે ચ પન ભગવતા ધમ્મચક્કે ભુમ્મા દેવા સદ્દમનુસ્સાવેસુન્તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ભુમ્માતિ ભૂમટ્ઠકદેવતા. સદ્દમનુસ્સાવેસુન્તિ એકપ્પહારેનેવ સાધુકારં દત્વા – ‘‘એતં ભગવતા’’તિઆદીનિ વદન્તા અનુસાવયિંસુ. ઓભાસોતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણોભાસો. સો હિ તદા દેવાનં દેવાનુભાવં અતિક્કમિત્વા વિરોચિત્થ. અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞોતિ ઇમસ્સપિ ઉદાનસ્સ ઉદાહારનિગ્ઘોસો દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા અટ્ઠાસિ.

૯. સઙ્કાસનસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૯. નવમે અપરિમાણા વણ્ણાતિ અપ્પમાણાનિ અક્ખરાનિ. બ્યઞ્જનાતિ તેસંયેવ વેવચનં, વણ્ણાનં વા એકદેસા યદિદં બ્યઞ્જના નામ. સઙ્કાસનાતિ વિભત્તિયો. એકમેકસ્મિઞ્હિ સચ્ચે સબ્બાકારેન વિત્થારિયમાને વણ્ણાદીનં અન્તો નામ નત્થિ. તસ્મા એવમાહ.

૧૦. તથસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૦. દસમે સભાવાવિજહનટ્ઠેન તથં. દુક્ખઞ્હિ દુક્ખમેવ વુત્તં. સભાવસ્સ અમોઘતાય અવિતથં. ન હિ દુક્ખં અદુક્ખં નામ હોતિ. અઞ્ઞભાવાનુપગમેન અનઞ્ઞથં. ન હિ દુક્ખં સમુદયાદિભાવં ઉપગચ્છતિ. સમુદયાદીસુપિ એસેવ નયોતિ.

ધમ્મચક્કપ્પવત્તનવગ્ગો દુતિયો.

૩. કોટિગામવગ્ગો

૧. કોટિગામસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૧. તતિયસ્સ પઠમે અનનુબોધાતિ અનનુબુજ્ઝનેન. અપ્પટિવેધાતિ અપ્પટિવિજ્ઝનેન.

૨. દુતિયકોટિગામસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૨. દુતિયે ચેતોવિમુત્તિ પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ ફલસમાપત્તિફલપઞ્ઞાનં નામં.

૭. તથસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૭. સત્તમે તસ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ યસ્મા તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ, તસ્મા અરિયાનં સચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તિ. ન હિ વિતથાનિ અરિયા અરિયસચ્ચતો પટિવિજ્ઝન્તિ.

૮. લોકસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૮. અટ્ઠમે તથાગતો અરિયો, તસ્મા ‘‘અરિયસચ્ચાની’’તિ યસ્મા અરિયેન તથાગતેન પટિવિદ્ધત્તા દેસિતત્તા ચ તાનિ અરિયસન્તકાનિ હોન્તિ, તસ્મા અરિયસ્સ સચ્ચત્તા અરિયસચ્ચાનીતિ અત્થો.

૧૦. ગવમ્પતિસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૦. દસમે સહઞ્ચનિકેતિ સહઞ્ચનિયનગરે. યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતીતિઆદિ એકપટિવેધવસેન વુત્તં, ઇમસ્મિઞ્હિ સુત્તે એકપટિવેધોવ કથિતો.

કોટિગામવગ્ગો તતિયો.

૪. સીસપાવનવગ્ગો

૧. સીસપાવનસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે યદિદં ઉપરીતિ યાનિ ઇમાનિ ઉપરિ. સીસપાવનેતિ સીસપારુક્ખે.

૨. ખદિરપત્તસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૨. દુતિયે અનભિસમેચ્ચાતિ ઞાણેન અનભિસમાગન્ત્વા, અપ્પટિવિજ્ઝિત્વાતિ અત્થો.

૩. દણ્ડસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૩. તતિયે અસ્મા લોકા પરં લોકન્તિ ઇમમ્હા મનુસ્સલોકા પરં નિરયમ્પિ, તિરચ્છાનયોનિમ્પિ, પેત્તિવિસયમ્પિ, મનુસ્સલોકમ્પિ, દેવલોકમ્પિ, ગચ્છન્તિ, પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ નિબ્બત્તન્તીતિ અત્થો.

૫. સત્તિસતસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૫. પઞ્ચમે એવઞ્ચેતં, ભિક્ખવે, અસ્સાતિ, ભિક્ખવે, એવં ચે એતં ભવેય્ય, નિરન્તરં સત્તિસતેહિ હઞ્ઞમાનસ્સ દુક્ખદોમનસ્સેહિ સહેવેસ સચ્ચાભિસમયો ભવેય્ય ચેતિ અત્થો.

૯. ઇન્દખીલસુત્તવણ્ણના

૧૧૦૯. નવમે મુખં ઓલોકેન્તીતિ અજ્ઝાસયં ઓલોકેન્તિ. અજ્ઝાસયો ઇધ મુખન્તિ અધિપ્પેતો.

૧૦. વાદત્થિકસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૦. દસમે સિલાયૂપોતિ સિલાથમ્ભો. સોળસકુક્કુકોતિ સોળસહત્થો. સોળસકુક્કૂતિપિ પાઠો. હેટ્ઠા નેમઙ્ગમાતિ હેટ્ઠા આવાટં પવિટ્ઠા. અટ્ઠ કુક્કુ ઉપરિનેમસ્સાતિ અટ્ઠ હત્થા આવાટસ્સ ઉપરિ ઉગ્ગન્ત્વા ઠિતા ભવેય્યું. ભુસાતિ બલવતી. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

સીસપાવનવગ્ગો ચતુત્થો.

૫. પપાતવગ્ગો

૧. લોકચિન્તાસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે સુમાગધાય પોક્ખરણિયાતિ એવંનામિકાય પોક્ખરણિયા. લોકચિન્તં ચિન્તેન્તોતિ, ‘‘કેન નુ ખો ચન્દિમસૂરિયા કતા, કેન મહાપથવી, કેન મહાસમુદ્દો, કેન સત્તા ઉપ્પાદિતા, કેન પબ્બતા, કેન અમ્બતાલનાળિકેરાદયો’’તિ એવરૂપં લોકચિન્તં ચિન્તેન્તો નિસીદિ.

વિચેતોતિ વિગતચિત્તો વિક્ખિત્તચિત્તો વા. ભૂતંયેવ અદ્દસાતિ તે કિર અસુરા સમ્બરિમાયં સમ્પરિવત્તેત્વા યથા ને સો પુરિસો હત્થિઅસ્સાદીસુ આરુહન્તે ઉક્ખિપિત્વા, ભિસમુળાલચ્છિદ્દેહિ પવિસન્તે પસ્સતિ, એવં અધિટ્ઠહિંસુ. તં સન્ધાય સત્થા ‘‘ભૂતંયેવ અદ્દસા’’તિ આહ. દેવાનંયેવ મોહયમાનાતિ દેવાનં ચિત્તં મોહયન્તા. તસ્માતિ યસ્મા લોકચિન્તં ચિન્તેન્તો ઉમ્મત્તકોપિ હોતિ, તસ્મા.

૨-૩. પપાતસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૧૨-૧૩. દુતિયે પટિભાનકૂટોતિ એકો મહન્તો પબ્બતસદિસો મરિયાદપાસાણો. તતિયે અનિટ્ઠરૂપન્તિ અનિટ્ઠસભાવં.

૪. કૂટાગારસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૪. ચતુત્થે હેટ્ઠિમં ઘરં અકરિત્વાતિ થમ્ભભિત્તિપાદુસ્સાપનાદિના ઘરસ્સ હેટ્ઠિમભાગં અકત્વા.

૫. વાલસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૫. પઞ્ચમે સન્થાગારેતિ સિપ્પુગ્ગણ્હનસાલાયં. ઉપાસનં કરોન્તેતિ કણ્ડખિપનસિપ્પં કરોન્તે. અસનં અતિપાતેન્તેતિ કણ્ડં અતિક્કમેન્તે. પોઙ્ખાનુપોઙ્ખન્તિ એકં કણ્ડં ખિપિત્વા યથા અસ્સ સરસ્સ પોઙ્ખં વિજ્ઝતિ, અપરં અનુપોઙ્ખં નામ દુતિયસ્સ પોઙ્ખં, પુન અપરં તસ્સ પોઙ્ખન્તિ એવં અતિપાતેન્તે અદ્દસ. યત્ર હિ નામાતિ યે નામ. દુરભિસમ્ભવતરન્તિ દુક્કરતરં. સત્તધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિયા કોટિં પટિવિજ્ઝેય્યાતિ એકં વાલં સત્તધા ભિન્દિત્વા, તસ્સ એકં ભેદં ગહેત્વા, વાતિઙ્ગણમજ્ઝે બન્ધિત્વા, અપરં ભેદં કણ્ડસ્સ અગ્ગકોટિયં બન્ધિત્વા, ઉસભમત્તે ઠિતો કણ્ડબદ્ધાય કોટિયા તં વાતિઙ્ગણબદ્ધકોટિં પટિવિજ્ઝેય્યાતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા એવં દુપ્પટિવિજ્ઝાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ, તસ્મા.

૭. પઠમછિગ્ગળયુગસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૭. સત્તમે અઞ્ઞમઞ્ઞખાદિકાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ખાદનં. દુબ્બલખાદિકાતિ બલવન્તેહિ મચ્છાદીહિ દુબ્બલાનં મચ્છાદીનં ખાદનં.

૮. દુતિયછિગ્ગળયુગસુત્તવણ્ણના

૧૧૧૮. અટ્ઠમે મહાપથવીતિ ચક્કવાળગબ્ભન્તરા મહાપથવી. અધિચ્ચમિદં, ભન્તેતિ ઇદં અધિચ્ચુપ્પત્તિકં સચે તં યુગં ન પૂતિ ભવેય્ય, સમુદ્દે ઉદકં ન સુસ્સેય્ય, સો ચ કચ્છપો ન મરેય્ય, અપિ નામ યદિચ્છાવસેન સિયાતિ અત્થો.

એવં અધિચ્ચમિદં, ભિક્ખવેતિ એત્થ મહાસીવત્થેરો ચત્તારિ યુગાનિ દસ્સેતિ – પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઠિતેન પુરિસેન પક્ખિત્તયુગસ્સ હિ છિગ્ગળેન તસ્સ અન્ધકચ્છપસ્સ ગીવાય પવેસનં વિય મનુસ્સપટિલાભો અધિચ્ચપટિલાભી. દક્ખિણચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઠિતેન પક્ખિત્તસ્સ પન પરિબ્ભમન્તસ્સ પુરિમયુગં પત્વા છિગ્ગળેન છિગ્ગળુપરિ આરુળ્હસ્સ છિગ્ગળેન ગીવપ્પવેસનં વિય તથાગતુપ્પાદો અધિચ્ચતરસમ્ભવો. પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઠિતેન પક્ખિત્તસ્સ પન પરિબ્ભમન્તસ્સ પુરિમયુગદ્વયં પત્વા છિગ્ગળેન છિગ્ગળુપરિ આરુળ્હસ્સ છિગ્ગળેન ગીવપ્પવેસનં વિય તથાગતપ્પવેદિતસ્સ ધમ્મવિનયસ્સ દીપનં અધિચ્ચતરસમ્ભવં. ઉત્તરચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઠિતેન પક્ખિત્તસ્સ પન પરિબ્ભમન્તસ્સ પુરિમયુગત્તયં પત્વા છિગ્ગળેન છિગ્ગળુપરિ આરુળ્હસ્સ છિગ્ગળેન ગીવપ્પવેસનં વિય ચતુસચ્ચપટિવેધો અતિવિય અધિચ્ચતરસમ્ભવો વેદિતબ્બો. નવમાદીનિ અભિસમયસંયુત્તે વુત્તનયાનેવાતિ.

પપાતવગ્ગો પઞ્ચમો.

૬. અભિસમયવગ્ગવણ્ણના

૧૧૨૧. અભિસમયવગ્ગો નિદાનવગ્ગે અભિસમયસંયુત્તે વિત્થારિતોવ.

૭. પઠમઆમકધઞ્ઞપેય્યાલવગ્ગો

૩. પઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૧૧૩૩. આમકધઞ્ઞપેય્યાલે અરિયેન પઞ્ઞાચક્ખુનાતિ વિપસ્સનં આદિં કત્વા લોકિયલોકુત્તરેન ઞાણચક્ખુના.

૪. સુરામેરયસુત્તવણ્ણના

૧૧૩૪. સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાના પટિવિરતાતિ એત્થ સુરા નામ પિટ્ઠસુરા, ઓદનસુરા, પૂવસુરા, કિણ્ણપક્ખિત્તા, સમ્ભારસંયુત્તાતિ પઞ્ચવિધા. મેરયં નામ પુપ્ફાસવો, ફલાસવોતિ, એવં વુત્તો યો કોચિ આસવો. મજ્જન્તિ તદેવ ઉભયં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ સુરાસવવિનિમુત્તં મદનીયં. યાય ચેતનાય તં પિવન્તિ, સા પમાદસ્સ કારણત્તા પમાદટ્ઠાનં નામ, તતો પટિવિરતાતિ અત્થો.

૬-૭. મત્તેય્યસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૩૬-૩૭. મત્તેય્યાતિ માતુહિતા, માતરિ સમ્માપટિપન્નાતિ અત્થો. પેત્તેય્યાદીસુ પિતુહિતા પેત્તેય્યા.

૮-૯. સામઞ્ઞસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૩૮-૩૯. સમણાનં હિતા સામઞ્ઞા. બ્રાહ્મણાનં હિતા બ્રહ્મઞ્ઞા. તેસુ તેસુ સમ્મા પટિપન્નાનંયેવેતં અધિવચનં.

૧૦. પચાયિકસુત્તવણ્ણના

૧૧૪૦. કુલે જેટ્ઠાપચાયિનોતિ કુલે જેટ્ઠાનં અપચાયિનો, નીચવુત્તિનોતિ અત્થો.

૮. દુતિયઆમકધઞ્ઞપેય્યાલવગ્ગો

૮. બીજગામસુત્તવણ્ણના

૧૧૪૮. બીજગામભૂતગામસમારમ્ભાતિ મૂલબીજં, ખન્ધબીજં, ફળુબીજં, અગ્ગબીજં, બીજબીજન્તિ પઞ્ચવિધસ્સ બીજગામસ્સ ચેવ યસ્સ કસ્સચિ નીલતિણરુક્ખાદિકસ્સ ભૂતગામસ્સ ચ સમારમ્ભા, છેદનપચનાદિભાવેન વિકોપના પટિવિરતાતિ અત્થો.

૯. વિકાલભોજનસુત્તવણ્ણના

૧૧૪૯. વિકાલભોજનાતિ કાલાતિક્કન્તભોજના, મજ્ઝન્હિકાતિક્કમતો પટ્ઠાય યાવકાલિકપરિભોગાતિ અત્થો.

૧૦. ગન્ધવિલેપનસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૦. માલાદીસુ માલાતિ યં કિઞ્ચિ પુપ્ફં. ગન્ધન્તિ યં કિઞ્ચિ ગન્ધજાતં. વિલેપનન્તિ છવિરાગકરણં. તત્થ પિળન્ધન્તા ધારેન્તિ નામ, ઊનટ્ઠાનં પૂરેન્તા મણ્ડેન્તિ નામ, ગન્ધવસેન છવિરાગવસેન ચ સાદિયન્તા વિભૂસેન્તિ નામ. ઠાનં વુચ્ચતિ કારણં. તસ્મા યાય દુસ્સીલ્યચેતનાય તાનિ માલાધારણાદીનિ મહાજનો કરોતિ, તતો પટિવિરતાતિ અત્થો.

૯. તતિયઆમકધઞ્ઞપેય્યાલવગ્ગો

૧. નચ્ચગીતસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૧. સાસનસ્સ અનનુલોમત્તા વિસૂકં પટાણીભૂતં દસ્સનન્તિ વિસૂકદસ્સનં. અત્તના નચ્ચનનચ્ચાપનાદિવસેન નચ્ચા ચ ગીતા ચ વાદિતા ચ અન્તમસો મયૂરનચ્ચાદિવસેનાપિ પવત્તાનં નચ્ચાદીનં વિસૂકભૂતા દસ્સના ચાતિ નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના. નચ્ચાદીનિ હિ અત્તના પયોજેતું વા પરેહિ પયોજાપેતું વા પયુત્તાનિ પસ્સિતું વા નેવ ભિક્ખૂનં, ન ભિક્ખુનીનં વટ્ટન્તિ.

૨. ઉચ્ચાસયનસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૨. ઉચ્ચાસયનં વુચ્ચતિ પમાણાતિક્કન્તં. મહાસયનં અકપ્પિયત્થરણં, તતો પટિવિરતાતિ અત્થો.

૩. જાતરૂપસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૩. જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણં. રજતન્તિ કહાપણો – લોહમાસકો, જતુમાસકો, દારુમાસકોતિ યે વોહારં ગચ્છન્તિ, તસ્સ ઉભયસ્સાપિ પટિગ્ગહણા પટિવિરતા. નેવ નં ઉગ્ગણ્હન્તિ ન ઉગ્ગણ્હાપેન્તિ, ન ઉપનિક્ખિત્તં સાદિયન્તીતિ અત્થો.

૪. આમકધઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૪. આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણાતિ સાલિ-વીહિ-યવ-ગોધુમ-કઙ્ગુ-વરક-કુદ્રૂસકસઙ્ખાતસ્સ સત્તવિધસ્સાપિ આમકધઞ્ઞસ્સ પટિગ્ગહણા. ન કેવલઞ્ચ એતેસં પટિગ્ગહણમેવ, આમસનમ્પિ ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતિયેવ.

૫. આમકમંસસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૫. આમકમંસપટિગ્ગહણાતિ એત્થ અઞ્ઞત્ર ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતા આમકમંસમચ્છાનં પટિગ્ગહણમેવ ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતિ, નો આમસનં.

૬. કુમારિકસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૬. ઇત્થિકુમારિકપટિગ્ગહણાતિ એત્થ ઇત્થીતિ પુરિસન્તરગતા, ઇતરા કુમારિકા નામ. તાસં પટિગ્ગહણમ્પિ આમસનમ્પિ અકપ્પિયમેવ.

૭. દાસિદાસસુત્તવણ્ણના

૧૧૫૭. દાસિદાસપટિગ્ગહણાતિ એત્થ દાસિદાસવસેનેવ તેસં પટિગ્ગહણં ન વટ્ટતિ, ‘‘કપ્પિયકારકં દમ્મિ, આરામિકં દમ્મી’’તિ એવં વુત્તે પન વટ્ટતિ.

૧૦. ચતુત્થઆમકધઞ્ઞપેય્યાલવગ્ગો

૧. ખેત્તવત્થુસુત્તવણ્ણના

૧૧૬૧. અજેળકાદીસુ ખેત્તવત્થુપરિયોસાનેસુ કપ્પિયાકપ્પિયનયો વિનયવસેન ઉપપરિક્ખિતબ્બો. તત્થ ખેત્તં નામ યસ્મિં પુબ્બણ્ણં રુહતિ. વત્થુ નામ યસ્મિં અપરણ્ણં રુહતિ. યત્થ વા ઉભયં રુહતિ, તં ખેત્તં. તદત્થાય અકતભૂમિભાગો વત્થુ. ખેત્તવત્થુસીસેન ચેત્થ વાપિતળાકાદીનિપિ સઙ્ગહિતાનેવ.

૨-૩. કયવિક્કયસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૬૨-૬૩. કયવિક્કયાતિ કયા ચ વિક્કયા ચ. દૂતેય્યં વુચ્ચતિ દૂતકમ્મં, ગિહીનં પણ્ણં વા સાસનં વા ગહેત્વા તત્થ તત્થ ગમનં. પહિણગમનં વુચ્ચતિ ઘરા ઘરં પેસિતસ્સ ખુદ્દકગમનં. અનુયોગો નામ તદુભયકરણં. તસ્મા દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૪. તુલાકૂટસુત્તવણ્ણના

૧૧૬૪. તુલાકૂટાદીસુ કૂટન્તિ વઞ્ચનં. તત્થ તુલાકૂટં તાવ રૂપકૂટં, અઙ્ગકૂટં, ગહણકૂટં, પટિચ્છન્નકૂટન્તિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ રૂપકૂટં નામ દ્વે તુલા સમરૂપા કત્વા ગણ્હન્તો મહતિયા ગણ્હાતિ, દદન્તો ખુદ્દિકાય દેતિ. અઙ્ગકૂટં નામ ગણ્હન્તો પચ્છાભાગે હત્થેન તુલં અક્કમતિ, દદન્તો પુબ્બભાગે. ગહણકૂટં નામ ગણ્હન્તો મૂલે રજ્જું ગણ્હાતિ, દદન્તો અગ્ગે. પટિચ્છન્નકૂટં નામ તુલં સુસિરં કત્વા અન્તો અયચુણ્ણં પક્ખિપિત્વા ગણ્હન્તો તં પચ્છાભાગે કરોતિ, દદન્તો અગ્ગભાગે.

કંસો વુચ્ચતિ સુવણ્ણપાતિ, તાય વઞ્ચનં કંસકૂટં. કથં? એકં સુવણ્ણપાતિં કત્વા અઞ્ઞા દ્વે તિસ્સો લોહપાતિયો સુવણ્ણવણ્ણા કરોન્તિ. તતો જનપદં ગન્ત્વા, કિઞ્ચિદેવ અડ્ઢકુલં પવિસિત્વા, ‘‘સુવણ્ણભાજનાનિ કિણથા’’તિ વત્વા, અગ્ઘે પુચ્છિતે સમગ્ઘતરં દાતુકામા હોન્તિ, તતો તેહિ ‘‘કથં ઇમેસં સુવણ્ણભાવો જાનિતબ્બો’’તિ વુત્તે ‘‘વીમંસિત્વા ગણ્હથા’’તિ સુવણ્ણપાતિં પાસાણે ઘંસિત્વા સબ્બપાતિયો દત્વા ગચ્છન્તિ.

માનકૂટં હદયભેદ-સિખાભેદ-રજ્જુભેદવસેન તિવિધં હોતિ. તત્થ હદયભેદો સપ્પિતેલાદિમિનનકાલે લબ્ભતિ. તાનિ હિ ગણ્હન્તો હેટ્ઠાછિદ્દેન માનેન ‘‘સણિકં આસિઞ્ચા’’તિ વત્વા અન્તોભાજને બહું પગ્ઘરાપેત્વા ગણ્હાતિ, દદન્તો છિદ્દં પિધાય સીઘં પૂરેત્વા દેતિ. સિખાભેદો તિલતણ્ડુલાદિમિનનકાલે લબ્ભતિ. તાનિ હિ ગણ્હન્તો સણિકં સિખં ઉસ્સાપેત્વા ગણ્હાતિ, દદન્તો વેગેન સિખં ભિન્દન્તો દેતિ. રજ્જુભેદો ખેત્તવત્થુમિનનકાલે લબ્ભતિ. લઞ્જં અલભન્તા હિ ખેત્તં અમહન્તં મહન્તં કત્વા મિનન્તિ.

૫. ઉક્કોટનસુત્તવણ્ણના

૧૧૬૫. ઉક્કોટનાદીસુ ઉક્કોટનન્તિ સામિકે અસ્સામિકે કાતું લઞ્જગ્ગહણં. વઞ્ચનન્તિ તેહિ તેહિ ઉપાયેહિ પરેસં વઞ્ચનં. તત્રિદમેકંવત્થુ – એકો કિર લુદ્દકો મિગઞ્ચ મિગપોતકઞ્ચ ગહેત્વા આગચ્છતિ. તમેકો ધુત્તો ‘‘કિં, ભો, મિગો અગ્ઘતિ, કિં મિગપોતકો’’તિ?, આહ. ‘‘મિગો દ્વે કહાપણે, મિગપોતકો એક’’ન્તિ ચ વુત્તે કહાપણં દત્વા, મિગપોતકં ગહેત્વા થોકં ગન્ત્વા નિવત્તો ‘‘ન મે, ભો, મિગપોતકેન અત્થો, મિગં મે દેહી’’તિ આહ. તેન હિ દ્વે કહાપણે દેહીતિ. નનુ, ભો, મયા પઠમં એકો કહાપણો દિન્નોતિ. આમ દિન્નોતિ. ઇમમ્પિ મિગપોતકં ગણ્હ, એવં સો ચ કહાપણો, અયઞ્ચ કહાપણગ્ઘનકો મિગપોતકોતિ દ્વે કહાપણા ભવિસ્સન્તીતિ. સો ‘‘કારણં વદતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા મિગપોતકં ગહેત્વા મિગં અદાસીતિ.

નિકતીતિ યોગવસેન વા માયાવસેન વા અપામઙ્ગં પામઙ્ગન્તિ અમણિં મણિન્તિ, અસુવણ્ણં સુવણ્ણન્તિ કત્વા પતિરૂપકેન વઞ્ચનં. સાચિયોગોતિ કુટિલયોગો. એતેસંયેવ ઉક્કોટનાદીનમેતં નામં. તસ્મા ઉક્કોટનસાચિયોગા વઞ્ચનસાચિયોગા નિકતિસાચિયોગાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કેચિ અઞ્ઞં દસ્સેત્વા અઞ્ઞસ્સ પરિવત્તનં સાચિયોગોતિ વદન્તિ. તં પન વઞ્ચનેનેવ સઙ્ગહિતં.

૬-૧૧. છેદનસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૬૬-૭૧. છેદનાદીસુ છેદનન્તિ હત્થચ્છેદનાદિ. વધોતિ મરણં. બન્ધોતિ રજ્જુબન્ધનાદીહિ બન્ધનં. વિપરામોસોતિ હિમવિપરામોસો, ગુમ્બવિપરામોસોતિ દુવિધો. યં હિમપાતસમયે હિમેન પટિચ્છન્ના હુત્વા મગ્ગપટિપન્નં જનં મુસન્તિ, અયં હિમવિપરામોસો. યં ગુમ્બાદિપટિચ્છન્ના મુસન્તિ, અયં ગુમ્બવિપરામોસો.

આલોપો વુચ્ચતિ ગામનિગમાદીનં વિલોપકરણં. સહસાકારોતિ સાહસકિરિયા, ગેહં પવિસિત્વા, મનુસ્સાનં ઉરે સત્થં ઠપેત્વા, ઇચ્છિતભણ્ડગ્ગહણં. એવમેતસ્મા છેદનવધબન્ધનવિપરામોસઆલોપસહસાકારા પટિવિરતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

આમકધઞ્ઞપેય્યાલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.