૧. વેળુદ્વારવગ્ગો

૧. ચક્કવત્તિરાજસુત્તવણ્ણના

૯૯૭. સોતાપત્તિસંયુત્તસ્સ પઠમે કિઞ્ચાપીતિ અનુગ્ગહગરહણેસુ નિપાતો. ચતુન્નઞ્હિ મહાદીપાનં ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં રજ્જં અનુગ્ગણ્હન્તો ચતુન્નઞ્ચ અપાયાનં અપ્પહીનભાવં ગરહન્તો સત્થા ‘‘કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચતુન્નં દીપાનન્તિ દ્વિસહસ્સદીપપરિવારાનં ચતુન્નં મહાદીપાનં. ઇસ્સરિયાધિપચ્ચન્તિ ઇસ્સરભાવો ઇસ્સરિયં, અધિપતિભાવો આધિપચ્ચં, ઇસ્સરિયં આધિપચ્ચં એતસ્મિં રજ્જે, ન છેદનભેદનન્તિ ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં. કારેત્વાતિ એવરૂપં રજ્જં પવત્તાપેત્વા. કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકોતિ એત્થ અનુગ્ગહપસંસાસુ નિપાતો. પિણ્ડિયાલોપેન હિ યાપનં અનુગ્ગહન્તો ચતુન્નઞ્ચ અપાયાનં પહીનભાવં પસંસન્તો સત્થા ‘‘કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો’’તિઆદિમાહ. તત્થ નન્તકાનીતિ અનન્તકાનિ. તેરસહત્થોપિ હિ વત્થસાટકો દસચ્છેદનતો પટ્ઠાય નન્તકન્તેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ અચલપ્પસાદેન. સો પનાયં પસાદો કિં એકો, અનેકોતિ? એકોવ, સો મગ્ગેન આગતપ્પસાદો. યેસુ પન વત્થૂસુ અપુબ્બં અચરિમં રુહતિ, તેસં વસેન ‘‘બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેના’’તિઆદિના નયેન તિધા વુત્તો. યસ્મા ચ એકો, તસ્માવ નિન્નાનાકરણો હોતિ. અરિયસાવકસ્સ હિ બુદ્ધેયેવ પસાદો ચ પેમઞ્ચ ગારવઞ્ચ મહન્તં, ન ધમ્મે વા સઙ્ઘે વા, ધમ્મેયેવ વા મહન્તં, ન બુદ્ધે વા સઙ્ઘે વા, સઙ્ઘેયેવ વા મહન્તં, ન બુદ્ધે વા ધમ્મે વાતિ એતં નત્થિ. ઇતિપિ સો ભગવાતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતાનેવ.

અરિયકન્તેહીતિ અરિયાનં કન્તેહિ પિયેહિ મનાપેહિ. પઞ્ચ હિ સીલાનિ ભવન્તરગતાપિ અરિયા ન કોપેન્તિ, એવં તેસં પિયાનિ. તાનિ સન્ધાયેતં વુત્તં. અખણ્ડેહીતિઆદિ સદિસવસેન વુત્તં. મુખવટ્ટિયઞ્હિ છિન્નેકદેસા પાતિ ખણ્ડાતિ વુચ્ચતિ, મજ્ઝે ભિન્ના છિદ્દાતિ, એકસ્મિં પદેસે વિસભાગવણ્ણા ગાવી સબલાતિ, નાનાબિન્દુચિત્તા કમ્માસાતિ, એવમેવ પટિપાટિયા આદિમ્હિ વા અન્તે વા ભિન્નં સીલં ખણ્ડં નામ, મજ્ઝે ભિન્નં છિદ્દં, યત્થ કત્થચિ દ્વિન્નં વા તિણ્ણં વા પટિપાટિયા ભિન્નત્તા સબલં, એકન્તરં ભિન્નં કમ્માસં. તેસં દોસાનં અભાવેન અખણ્ડાદિતા વેદિતબ્બા. ભુજિસ્સેહીતિ ભુજિસ્સભાવકરેહિ. વિઞ્ઞુપ્પસત્થેહીતિ બુદ્ધાદીહિ વિઞ્ઞૂહિ પસંસિતેહિ. અપરામટ્ઠેહીતિ ‘‘ઇદં નામ તયા કતં, ઇદં વીતિક્કન્ત’’ન્તિ એવં પરામસિતું અસક્કુણેય્યેહિ. સમાધિસંવત્તનિકેહીતિ અપ્પનાસમાધિં ઉપચારસમાધિં વા સંવત્તેતું સમત્થેહિ.

૨. બ્રહ્મચરિયોગધસુત્તવણ્ણના

૯૯૮. દુતિયે યેસં સદ્ધાતિ પદેન બુદ્ધે પસાદો ગહિતો. સીલન્તિ પદેન અરિયકન્તાનિ સીલાનિ ગહિતાનિ. પસાદોતિ પદેન સઙ્ઘે પસાદો ગહિતો. ધમ્મદસ્સનન્તિ પદેન ધમ્મે પસાદો ગહિતોતિ એવં ચત્તારિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ વુત્તાનિ. કાલેન પચ્ચેન્તીતિ કાલેન પાપુણન્તિ. બ્રહ્મચરિયોગધં સુખન્તિ બ્રહ્મચરિયં ઓગાહિત્વા ઠિતં ઉપરિમગ્ગત્તયસમ્પયુત્તં સુખં. યો પનેસ ગાથાય આગતો પસાદો, સો કતરપસાદો હોતીતિ. તિપિટકચૂળાભયત્થેરો તાવ ‘‘મગ્ગપસાદો’’તિ આહ, તિપિટકચૂળનાગત્થેરો ‘‘આગતમગ્ગસ્સ પચ્ચવેક્ખણપ્પસાદો’’તિ. ઉભોપિ થેરા પણ્ડિતા બહુસ્સુતા, ઉભિન્નં સુભાસિતં. મિસ્સકપ્પસાદો એસોતિ.

૩. દીઘાવુઉપાસકસુત્તવણ્ણના

૯૯૯. તતિયે તસ્માતિ યસ્મા ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સન્દિસ્સસિ, તસ્મા. વિજ્જાભાગિયેતિ વિજ્જાકોટ્ઠાસિકે. સબ્બસઙ્ખારેસૂતિ સબ્બેસુ તેભૂમકસઙ્ખારેસુ. એવમસ્સ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના કથિતા. વિઘાતન્તિ દુક્ખં.

૪-૫. પઠમસારિપુત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૦૦-૧૦૦૧. ચતુત્થ ઉત્તાનમેવ. પઞ્ચમે સોતાપત્તિયઙ્ગન્તિ સોતાપત્તિયા પુબ્બભાગપટિલાભઙ્ગં. બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદાદયો પન પટિલદ્ધગુણા સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગા નામ, તેપિ પન સોતાપત્તિયઙ્ગન્તિ આગતા. તત્રાયં દ્વિન્નમ્પિ વચનત્થો – સપ્પુરિસે સેવન્તો ભજન્તો પયિરુપાસન્તો ધમ્મં સુણન્તો યોનિસો મનસિકરોન્તો ધમ્માનુધમ્મં પુબ્બભાગપટિપદં પટિપજ્જન્તો સોતાપત્તિં પટિલભતીતિ સપ્પુરિસસંસેવાદયો સોતાપત્તિઅત્થાય અઙ્ગન્તિ સોતાપત્તિયઙ્ગં નામ, ઇતરે પઠમમગ્ગસઙ્ખાતાય સોતાપત્તિયા અઙ્ગન્તિપિ સોતાપત્તિયઙ્ગં, પટિવિદ્ધસોતાપત્તિમગ્ગસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગો અઙ્ગન્તિપિ સોતાપત્તિયઙ્ગં.

૬. થપતિસુત્તવણ્ણના

૧૦૦૨. છટ્ઠે સાધુકે પટિવસન્તીતિ સાધુકનામકે અત્તનો ભોગગામકે વસન્તિ. તેસુ ઇસિદત્તો સકદાગામી, પુરાણો સોતાપન્નો સદારસન્તુટ્ઠો. મગ્ગે પુરિસં ઠપેસુન્તિ તેસં કિર ગામદ્વારેન ભગવતો ગમનમગ્ગો. તસ્મા ‘‘ભગવા કાલે વા અકાલે વા અમ્હાકં સુત્તાનં વા પમત્તાનં વા ગચ્છેય્ય, અથ પસ્સિતું ન લભેય્યામા’’તિ મગ્ગમજ્ઝે પુરિસં ઠપેસું.

અનુબન્ધિંસૂતિ ન દૂરતોવ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિંસુ, ભગવા પન સકટમગ્ગસ્સ મજ્ઝે જઙ્ઘમગ્ગેન અગમાસિ, ઇતરે ઉભોસુ પસ્સેસુ અનુગચ્છન્તા અગમંસુ. મગ્ગા ઓક્કમ્માતિ બુદ્ધાનઞ્હિ કેનચિ સદ્ધિં ગચ્છન્તાનંયેવ પટિસન્થારં કાતું વટ્ટતિ કેનચિ સદ્ધિં ઠિતકાનં, કેનચિ સદ્ધિં દિવસભાગં નિસિન્નાનં. તસ્મા ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેહિ મે સદ્ધિં ગચ્છન્તસ્સ પટિસન્થારં કાતું અયુત્તં, ઠિતકેનપિ કાતું ન યુત્તં, ઇમે હિ મય્હં સાસને સામિનો આગતફલા. ઇમેહિ સદ્ધિં નિસીદિત્વાવ દિવસભાગં પટિસન્થારં કરિસ્સામી’’તિ મગ્ગા ઓક્કમ્મ યેન અઞ્ઞતરં રુક્ખમૂલં તેનુપસઙ્કમિ.

પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદીતિ તે કિર છત્તુપાહનં કત્તરદણ્ડં પાદબ્ભઞ્જનતેલાદીનિ ચેવ અટ્ઠવિધઞ્ચ પાનકં સરભપાદપલ્લઙ્કઞ્ચ ગાહાપેત્વા અગમંસુ, આભતં પલ્લઙ્કમ્પિ પઞ્ઞાપેત્વા અદંસુ, સત્થા તસ્મિં નિસીદિ. એકમન્તં નિસીદિંસૂતિ સેસાનિ છત્તુપાહનાદીનિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દેથાતિ વત્વા સયમ્પિ ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ.

સાવત્થિયા કોસલેસુ ચારિકં પક્કમિસ્સતીતિઆદિ સબ્બં મજ્ઝિમપદેસવસેનવ વુત્તં. કસ્મા? નિયતત્તા. ભગવતો હિ ચારિકાચરણમ્પિ અરુણુટ્ઠાપનમ્પિ નિયતં, મજ્ઝિમપદેસેયેવ ચારિકં ચરતિ, મજ્ઝિમદેસે અરુણં ઉટ્ઠપેતીતિ નિયતત્તા મજ્ઝિમદેસવસેન વુત્તં. આસન્ને નો ભગવા ભવિસ્સતીતિ એત્થ ન કેવલં આસન્નત્તાયેવ તેસં સોમનસ્સં હોતિ, અથ ખો ‘‘ઇદાનિ દાનં દાતું ગન્ધમાલાદીહિ પૂજં કાતું ધમ્મં સોતું પઞ્હં પુચ્છિતું લભિસ્સામા’’તિ તેસં સોમનસ્સં હોતિ.

તસ્માતિહ થપતયો સમ્બાધો ઘરાવાસોતિ થપતયો યસ્મા તુમ્હાકં મયિ દૂરીભૂતે અનપ્પકં દોમનસ્સં, આસન્ને અનપ્પકં સોમનસ્સં હોતિ, તસ્માપિ વેદિતબ્બમેતં ‘‘સમ્બાધો ઘરાવાસો’’તિ. ઘરાવાસસ્સ હિ દોસેન તુમ્હાકં એવં હોતિ. સચે પન ઘરાવાસં પહાય પબ્બજિતા, અથ એવં વો મયા સદ્ધિંયેવ ગચ્છન્તાનઞ્ચ આગચ્છન્તાનઞ્ચ તં ન ભવેય્યાતિ ઇમમત્થં દીપેન્તો એવમાહ. તત્થ સકિઞ્ચનસપલિબોધટ્ઠેન સમ્બાધતા વેદિતબ્બા. મહાવાસે વસન્તસ્સપિ હિ સકિઞ્ચનસપલિબોધટ્ઠેન ઘરાવાસો સમ્બાધોવ. રજાપથોતિ રાગદોસમોહરજાનં આપથો, આગમનટ્ઠાનન્તિ અત્થો. અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જાતિ પબ્બજ્જા પન અકિઞ્ચનઅપલિબોધટ્ઠેન અબ્ભોકાસો. ચતુરતનિકેપિ હિ ગબ્ભે દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં પલ્લઙ્કેન પલ્લઙ્કં ઘટેત્વા નિસિન્નાનમ્પિ અકિઞ્ચનઅપલિબોધટ્ઠેન પબ્બજ્જા અબ્ભોકાસો નામ હોતિ. અલઞ્ચ પન વો થપતયો અપ્પમાદાયાતિ એવં સમ્બાધે ઘરાવાસે વસન્તાનં તુમ્હાકં અપ્પમાદમેવ કાતું યુત્તન્તિ અત્થો.

એકં પુરતો એકં પચ્છતો નિસીદાપેમાતિ તે કિર દ્વેપિ જના સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતેસુ દ્વીસુ નાગેસુ તા ઇત્થિયો એવં નિસીદાપેત્વા રઞ્ઞો નાગં મજ્ઝે કત્વા ઉભોસુ પસ્સેસુ ગચ્છન્તિ, તસ્મા એવમાહંસુ. નાગોપિ રક્ખિતબ્બોતિ યથા કિઞ્ચિ વિસેવિતં ન કરોતિ, એવં રક્ખિતબ્બો હોતિ. તાપિ ભગિનિયોતિ યથા પમાદં નાપજ્જન્તિ, એવં રક્ખિતબ્બા હોન્તિ. અત્તાપીતિ સિતહસિતકથિતવિપેક્ખિતાદીનિ અકરોન્તેહિ અત્તાપિ રક્ખિતબ્બો હોતિ. (તેહિ તથા કરોન્તેહિ ન અત્તાપિ રક્ખિતબ્બો હોતિ). તથા કરોન્તો હિ ‘‘સામિદુબ્ભો એસો’’તિ નિગ્ગહેતબ્બો હોતિ. તસ્માતિહ થપતયોતિ યસ્મા તુમ્હે રાજા નિચ્ચં રાજભણ્ડં પટિચ્છાપેતિ, તસ્માપિ સમ્બાધો ઘરાવાસો રજાપથો. યસ્મા પન પંસુકૂલિકભિક્ખું એવં પટિચ્છાપેન્તો નત્થિ, તસ્મા અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. એવં સબ્બત્થાપિ અલઞ્ચ પન વો થપતયો અપ્પમાદાય અપ્પમાદમેવ કરોથાતિ દસ્સેતિ.

મુત્તચાગોતિ વિસ્સટ્ઠચાગો. પયતપાણીતિ આગતાગતાનં દાનત્થાય ધોતહત્થો. વોસ્સગ્ગરતોતિ વોસ્સગ્ગસઙ્ખાતે ચાગે રતો. યાચયોગોતિ યાચિતબ્બકયુત્તો. દાનસંવિભાગરતોતિ દાનેન ચેવ અપ્પમત્તકમ્પિ કિઞ્ચિ લદ્ધા તતોપિ સંવિભાગે રતો. અપ્પટિવિભત્તન્તિ ‘‘ઇદં અમ્હાકં ભવિસ્સતિ, ઇદં ભિક્ખૂન’’ન્તિ એવં અકતવિભાગં, સબ્બં દાતબ્બમેવ હુત્વા ઠિતન્તિ અત્થો.

૭. વેળુદ્વારેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૦૦૩. સત્તમે વેળુદ્વારન્તિ ગામદ્વારે પવેણિઆગતસ્સ વેળુગચ્છસ્સ અત્થિતાય એવંલદ્ધનામો ગામો. અત્તુપનાયિકન્તિ અત્તનિ ઉપનેતબ્બં. સમ્ફભાસેનાતિ અમન્તભાસેન. સમ્ફપ્પલાપભાસેનાતિ સમ્ફપ્પલાપસમ્ભાસેન નિરત્થકેન અઞ્ઞાણવચનેનાતિ અત્થો.

૮-૯. પઠમગિઞ્જકાવસથસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૦૪-૫. અટ્ઠમે ઞાતિકેતિ એકં તળાકં નિસ્સાય દ્વિન્નં ચૂળપિતિમહાપિતિપુત્તાનં દ્વે ગામા, તેસુ એકસ્મિં ગામકે. ગિઞ્જકાવસથેતિ ઇટ્ઠકામયે આવસથે. ઓરમ્ભાગિયાનન્તિ હેટ્ઠાભાગિયાનં, કામભવેયેવ પટિસન્ધિગ્ગાહાપકાનન્તિ અત્થો. ઓરન્તિ લદ્ધનામેહિ વા તીહિ મગ્ગેહિ પહાતબ્બાનીતિપિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. તત્થ કામચ્છન્દો બ્યાપાદોતિ ઇમાનિ દ્વે સમાપત્તિયા વા અવિક્ખમ્ભિતાનિ મગ્ગેન વા અસમુચ્છિન્નાનિ નિબ્બત્તિવસેન ઉદ્ધં ભાગં રૂપભવં અરૂપભવં વા ગન્તું ન દેન્તિ. સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનિ તીણિ તત્થ નિબ્બત્તમ્પિ આનેત્વા પુન ઇધેવ નિબ્બત્તાપેન્તીતિ સબ્બાનિપિ ઓરમ્ભાગિયાનેવ. અનાવત્તિધમ્મોતિ પટિસન્ધિવસેન અનાગમનસભાવો.

રાગદોસમોહાનં તનુત્તાતિ એત્થ કદાચિ ઉપ્પત્તિયા ચ પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય ચાતિ દ્વેધાપિ તનુભાવો વેદિતબ્બો. સકદાગામિસ્સ હિ પુથુજ્જનાનં વિય અભિણ્હં રાગાદયો ન ઉપ્પજ્જન્તિ, કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પજ્જમાના ચ ન પુથુજ્જનાનં વિય બહલબહલા ઉપ્પજ્જન્તિ, મક્ખિપત્તં વિય તનુકા ઉપ્પજ્જન્તિ. દીઘભાણકતિપિટકમહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘‘યસ્મા સકદાગામિસ્સ પુત્તધીતરો હોન્તિ, ઓરોધા ચ હોન્તિ, તસ્મા બહલા કિલેસા. ઇદં પન ભવતનુકવસેન કથિત’’ન્તિ. તં અટ્ઠકથાયં ‘‘સોતાપન્નસ્સ સત્ત ભવે ઠપેત્વા અટ્ઠમે ભવે ભવતનુકં નત્થિ, સકદાગામિસ્સ દ્વે ભવે ઠપેત્વા પઞ્ચસુ ભવેસુ ભવતનુકં નત્થિ, અનાગામિસ્સ રૂપારૂપભવં ઠપેત્વા કામભવે ભવતનુકં નત્થિ, ખીણાસવસ્સ કિસ્મિઞ્ચિ ભવે ભવતનુકં નત્થી’’તિ વુત્તત્તા પટિક્ખિત્તં હોતિ.

ઇમં લોકન્તિ ઇમં કામાવચરલોકં સન્ધાય વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સચે હિ મનુસ્સેસુ સકદાગામિફલં પત્તો દેવેસુ નિબ્બત્તિત્વા અરહત્તં સચ્છિકરોતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. અસક્કોન્તો પન અવસ્સં મનુસ્સલોકં આગન્ત્વા સચ્છિકરોતિ. દેવેસુ સકદાગામિફલં પત્તોપિ સચે મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તિત્વા અરહત્તં સચ્છિકરોતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. અસક્કોન્તો પન અવસ્સં દેવલોકં ગન્ત્વા સચ્છિકરોતીતિ.

વિનિપતનં વિનિપાતો, નાસ્સ વિનિપાતો ધમ્મોતિ અવિનિપાતધમ્મો, ચતૂસુ અપાયેસુ અવિનિપાતનસભાવોતિ અત્થો. નિયતોતિ ધમ્મનિયામેન નિયતો. સમ્બોધિપરાયણોતિ ઉપરિમગ્ગત્તયસઙ્ખાતા સમ્બોધિ પરં અયનં અસ્સ ગતિ પટિસરણં અવસ્સં પત્તબ્બાતિ સમ્બોધિપરાયણો. વિહેસાવેસાતિ તેસં તેસં ઞાણગતિં ઞાણૂપપત્તિં ઞાણાભિસમ્પરાયં ઓલોકેન્તસ્સ કાયકિલમથોવ એસ, આનન્દ, તથાગતસ્સાતિ દીપેતિ. ચિત્તવિહેસા પન બુદ્ધાનં નત્થિ.

ધમ્માદાસન્તિ ધમ્મમયં આદાસં. યેનાતિ યેન ધમ્માદાસેન સમન્નાગતો. ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતોતિ ઇદં નિરયાદીનંયેવ વેવચનવસેનેવ વુત્તં. નિરયાદયો હિ વડ્ઢિસઙ્ખાતતો અયતો અપેતત્તા અપાયો, દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ. દુગ્ગતિ, દુક્કટકારિનો એત્થ વિવસા નિપતન્તીતિ વિનિપાતો. નવમં ઉત્તાનમેવ.

૧૦. તતિયગિઞ્જકાવસથસુત્તવણ્ણના

૧૦૦૬. દસમે પરોપઞ્ઞાસાતિ અતિરેકપઞ્ઞાસ. સાધિકનવુતીતિ અતિરેકનવુતિ. છાતિરેકાનીતિ છહિ અધિકાનિ. સો કિર ગામો કિઞ્ચાપિ નાતિમહા અહોસિ, અરિયસાવકા પનેત્થ બહૂ. તત્થ તત્થ અહિવાતરોગેન એકપ્પહારેનેવ ચતુવીસતિ પાણસતસહસ્સાનિ કાલમકંસુ, તેસુ અરિયસાવકા એત્તકા નામ અહેસું. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

વેળુદ્વારવગ્ગો પઠમો.