૮. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે કતમા ચ ભિક્ખવે સમ્માદિટ્ઠીતિ એકેન પરિયાયેન અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગં વિભજિત્વા પુન અપરેન પરિયાયેન વિભજિતુકામો ઇદં દેસનં આરભિ. તત્થ દુક્ખે ઞાણન્તિ સવનસમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણવસેન ચતૂહાકારેહિ ઉપ્પન્નં ઞાણં. સમુદયેપિ એસેવ નયો. સેસેસુ પન દ્વીસુ સમ્મસનસ્સ અભાવા તિવિધમેવ વટ્ટતિ. એવમેતં ‘‘દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિઆદિના ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં દસ્સિતં.

તત્થ પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ વટ્ટં, પચ્છિમાનિ વિવટ્ટં. તેસુ ભિક્ખુનો વટ્ટે કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસો હોતિ, વિવટ્ટે નત્થિ અભિનિવેસો. પુરિમાનિ હિ દ્વે સચ્ચાનિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખં, તણ્હા સમુદયો’’તિ એવં સઙ્ખેપેન ચ, ‘‘કતમે પઞ્ચક્ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના નયેન વિત્થારેન ચ આચરિયસન્તિકે ઉગ્ગણ્હિત્વા વાચાય પુનપ્પુનં પરિવત્તેન્તો યોગાવચરો કમ્મં કરોતિ. ઇતરેસુ પન દ્વીસુ સચ્ચેસુ – ‘‘નિરોધસચ્ચં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપં, મગ્ગસચ્ચં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપ’’ન્તિ એવં સવનેનેવ કમ્મં કરોતિ. સો એવં કરોન્તો ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ, એકાભિસમયેન અભિસમેતિ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ, સમુદયં પહાનપટિવેધેન, નિરોધં સચ્છિકિરિયપટિવેધેન, મગ્ગં ભાવનાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાભિસમયેન…પે… મગ્ગં ભાવનાભિસમયેન અભિસમેતિ.

એવમસ્સ પુબ્બભાગે દ્વીસુ સચ્ચેસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાસવનધારણસમ્મસનપટિવેધો હોતિ, દ્વીસુ સવનપટિવેધોયેવ. અપરભાગે તીસુ કિચ્ચતો પટિવેધો હોતિ, નિરોધે આરમ્મણપટિવેધો. પચ્ચવેક્ખણા પન પત્તસચ્ચસ્સ હોતિ. ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પુબ્બે પરિગ્ગહતો – ‘‘દુક્ખં પરિજાનામિ, સમુદયં પજહામિ, નિરોધં સચ્છિકરોમિ, મગ્ગં ભાવેમી’’તિ આભોગસમન્નાહારમનસિકારપચ્ચવેક્ખણા નત્થિ, પરિગ્ગહતો પટ્ઠાય હોતિ. અપરભાગે પન દુક્ખં પરિઞ્ઞાતમેવ હોતિ…પે… મગ્ગો ભાવિતોવ હોતિ.

તત્થ દ્વે સચ્ચાનિ દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરાનિ, દ્વે ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસાનિ. દુક્ખસચ્ચઞ્હિ ઉપ્પત્તિતો પાકટં, ખાણુકણ્ટકપહારાદીસુ ‘‘અહો દુક્ખ’’ન્તિ વત્તબ્બતમ્પિ આપજ્જતિ. સમુદયમ્પિ ખાદિતુકામતાભુઞ્જિતુકામતાદિવસેન ઉપ્પત્તિતો પાકટં. લક્ખણપટિવેધતો પન ઉભયમ્પિ ગમ્ભીરં. ઇતિ તાનિ દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરાનિ. ઇતરેસં દ્વિન્નં દસ્સનત્થાય પયોગો ભવગ્ગગ્ગહણત્થં હત્થપસારણં વિય અવીચિફુસનત્થં પાદપસારણં વિય સતધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિયા કોટિં પટિપાદનં વિય ચ હોતિ. ઇતિ તાનિ ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસાનિ. એવં દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરેસુ ગમ્ભીરત્તા ચ દુદ્દસેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ઉગ્ગહાદિવસેન ઇદં ‘‘દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પટિવેધક્ખણે પન એકમેવ તં ઞાણં હોતિ.

નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદીસુ કામપચ્ચનીકટ્ઠેન કામતો નિસ્સટભાવેન વા, કામં સમ્મસન્તસ્સ ઉપ્પન્નોતિ વા, કામપદઘાતં કામવૂપસમં કરોન્તો ઉપ્પન્નોતિ વા, કામવિવિત્તન્તે ઉપ્પન્નોતિ વા નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. સબ્બેપિ ચ તે નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદયો કામબ્યાપાદવિહિંસાવિરમણસઞ્ઞાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના, મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ ઉપ્પન્નસ્સ અકુસલસઙ્કપ્પસ્સ પદચ્છેદતો અનુપ્પત્તિસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાનો એકોવ કુસલસઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માસઙ્કપ્પો નામ.

મુસાવાદા વેરમણીઆદયોપિ મુસાવાદાદીહિ વિરમણસઞ્ઞાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના, મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ ઉપ્પન્નાય અકુસલદુસ્સીલ્યચેતનાય પદચ્છેદતો અનુપ્પત્તિસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકાવ કુસલવેરમણી ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માવાચા નામ.

પાણાતિપાતા વેરમણી આદયોપિ પાણાતિપાતાદીહિ વિરમણસઞ્ઞાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના, મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ ઉપ્પન્નાય અકુસલદુસ્સીલ્યચેતનાય અકિરિયતો પદચ્છેદતો અનુપ્પત્તિસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકાવ કુસલવેરમણી ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માકમ્મન્તો નામ.

મિચ્છાઆજીવન્તિ ખાદનીયભોજનીયાદીનં અત્થાય પવત્તિતં કાયવચીદુચ્ચરિતં. પહાયાતિ વજ્જેત્વા. સમ્માઆજીવેનાતિ બુદ્ધપસત્થેન આજીવેન. જીવિકં કપ્પેતીતિ જીવિતવુત્તિં પવત્તેતિ. સમ્માજીવોપિ કુહનાદીહિ વિરમણસઞ્ઞાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના. મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુયેવ સત્તસુ ઠાનેસુ ઉપ્પન્નાય મિચ્છાજીવદુસ્સીલ્યચેતનાય પદચ્છેદતો અનુપ્પત્તિસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકાવ કુસલવેરમણી ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માઆજીવો નામ.

અનુપ્પન્નાનન્તિ એકસ્મિં ભવે તથારૂપે વા આરમ્મણે અત્તનો ન ઉપ્પન્નાનં, પરસ્સ પન ઉપ્પજ્જમાને દિસ્વા – ‘‘અહો વત મે એવરૂપા પાપકા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ એવં અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય. છન્દન્તિ તેસં અકુસલાનં અનુપ્પાદકપટિપત્તિસાધકં વીરિયચ્છન્દં જનેતિ. વાયમતીતિ વાયામં કરોતિ. વીરિયં આરભતીતિ વીરિયં પવત્તેતિ. ચિત્તં પગ્ગણ્હાતીતિ વીરિયેન ચિત્તં પગ્ગહિતં કરોતિ. પદહતીતિ ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતૂ’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૪) પધાનં પવત્તેતિ. ઉપ્પન્નાનન્તિ સમુદાચારવસેન અત્તનો ઉપ્પન્નપુબ્બાનં. ઇદાનિ તાદિસે ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ તેસં પહાનાય છન્દં જનેતિ.

અનુપ્પન્નાનં કુસલાનન્તિ અપટિલદ્ધાનં પઠમજ્ઝાનાદીનં. ઉપ્પન્નાનન્તિ તેસંયેવ પટિલદ્ધાનં. ઠિતિયાતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિપબન્ધવસેન ઠિતત્થં. અસમ્મોસાયાતિ અવિનાસત્થં. ભિય્યોભાવાયાતિ ઉપરિભાવાય. વેપુલ્લાયાતિ વિપુલભાવાય. પારિપૂરિયાતિ ભાવનાય પરિપૂરણત્થં. અયમ્પિ સમ્માવાયામો અનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદનાદિચિત્તનાનત્તા પુબ્બભાગે નાના. મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુયેવ ચતૂસુ ઠાનેસુ કિચ્ચસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાનં એકમેવ કુસલવીરિયં ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માવાયામો નામ.

સમ્માસતિપિ કાયાદિપરિગ્ગાહકચિત્તાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના, મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ કિચ્ચસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકા સતિ ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માસતિ નામ.

ઝાનાદીનિ પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ નાના, પુબ્બભાગે સમાપત્તિવસેન નાના, મગ્ગક્ખણે નાનામગ્ગવસેન. એકસ્સ હિ પઠમમગ્ગો પઠમજ્ઝાનિકો હોતિ, દુતિયમગ્ગાદયોપિ પઠમજ્ઝાનિકા વા દુતિયાદીસુ અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકા વા. એકસ્સ પઠમમગ્ગો દુતિયાદીનં અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકો હોતિ, દુતિયાદયોપિ દુતિયાદીનં અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકા વા પઠમજ્ઝાનિકા વા. એવં ચત્તારોપિ મગ્ગા ઝાનવસેન સદિસા વા અસદિસા વા એકચ્ચસદિસા વા હોન્તિ.

અયં પનસ્સ વિસેસો પાદકજ્ઝાનનિયમેન હોતિ. પાદકજ્ઝાનનિયમેન હિ પઠમજ્ઝાનલાભિનો પઠમજ્ઝાના વુટ્ઠાય વિપસ્સન્તસ્સ ઉપ્પન્નમગ્ગો પઠમજ્ઝાનિકો હોતિ, મગ્ગઙ્ગબોજ્ઝઙ્ગાનિ પનેત્થ પરિપુણ્ણાનેવ હોન્તિ. દુતિયજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય વિપસ્સન્તસ્સ ઉપ્પન્નો દુતિયજ્ઝાનિકો હોતિ, મગ્ગઙ્ગાનિ પનેત્થ સત્ત હોન્તિ. તતિયજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય વિપસ્સન્તસ્સ ઉપ્પન્નો તતિયજ્ઝાનિકો, મગ્ગઙ્ગાનિ પનેત્થ સત્ત, બોજ્ઝઙ્ગાનિ છ હોન્તિ. એસ નયો ચતુત્થજ્ઝાનતો પટ્ઠાય યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતના.

આરુપ્પે ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ લોકુત્તરં, નો લોકિયન્તિ વુત્તં. એત્થ કથન્તિ? એત્થાપિ પઠમજ્ઝાનાદીસુ યતો વુટ્ઠાય સોતાપત્તિમગ્ગં પટિલભિત્વા અરૂપસમાપત્તિં ભાવેત્વા સો આરુપ્પે ઉપ્પન્નો, તંઝાનિકાવસ્સ તત્થ તયો મગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં પાદકજ્ઝાનમેવ નિયમેતિ. કેચિ પન થેરા – ‘‘વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા નિયમેન્તી’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતી’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના નિયમેતી’’તિ વદન્તિ. તેસં વાદવિનિચ્છયો વિસુદ્ધિમગ્ગે વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સનાધિકારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધીતિ અયં પુબ્બભાગે લોકિયો, અપરભાગે લોકુત્તરો સમ્માસમાધીતિ વુચ્ચતિ.